SKLEPIENIE KRZYŻOWO-ŻEBROWE

Sklepienie krzyżowe powstaje z górnych części kolebek dwóch skrzyżowanych sklepień kolebkowych (sklepień o łuku półkolistym). Linie przecięcia się fragmentów kolebek zwanych wysklepkami nazywane są pachwinami, a sama konstrukcja sklepieniem pachwinowym. Takie sklepienie umożliwia przekrycie planu kwadratowego, na którym krzyżują się dwie nawy o tej samej szerokości.
Nie jest możliwe skrzyżowanie dwóch sklepień kolebkowych o różnej szerokości, ponieważ mają one również różne wysokość. Jeśli sklepienie jest wynikiem połączenia sklepień o różnej szerokości, ale równej wysokości, to jeden z jego poprzecznych przekrojów zawsze będzie ostrołukiem.

Rozróżniamy trzy rodzaje ostrołuków:
ostrołuk równoramienny (na schemacie kolor niebieski), w którym promień krzywizny równy jest szerokości podstawy,
ostrołuk "kroplowy" (kolor zielony), w którym promień krzywizny jest mniejszy od szerokości podstawy,
ostrołuk "lancetowy" (kolor czerwony), w którym promień krzywizny jest większy od szerokości podstawy.
Można powiedzieć (i jak wynika ze schematu), że łuk półkolisty (kolor czarny) jest skrajnym przypadkiem ostrołuku, w którym promień krzywizny jest równy połowie szerokości podstawy.
W sklepieniu krzyżowym wszystkie jego części biorą udział w przenoszeniu ciężaru przekrycia na podpory umieszczone w narożnikach planu, a zatem muszą mieć odpowiednią wytrzymałość (i grubość), co zwiększa własny ciężar sklepienia.

Modyfikacją sklepienia krzyżowego jest sklepienie krzyżowo-żebrowe, w którym w liniach przecięcia wysklepek wymurowane są wzmocnione, najczęściej kamienne żebra, przenoszące ciężar sklepienia na podpory. Dzięki temu same wysklepki mogą być wykonane z cieńszego materiału, a zatem lżejsze.
Sklepienie krzyżowo-żebrowe jest typowe dla architektury gotyckiej, ale po raz pierwszy pojawiło się już w architekturze romańskiej (katedra w Spirze 1081, katedra w Durham, 1093). Dopiero jednak w wyniku dłuższej ewolucji powstało "prawdziwe" sklepienie krzyżowo-żebrowe, w którym żebra spełniały jednoznacznie funkcję transporterów ciężaru sklepienia na podpory.

Z punktu widzenia mechaniki budowli sklepienie krzyżowo-żebrowe jest idealnym rozwiązaniem przekrycia planu (nawet o nieregularnym kształcie), skupiającym obciążenie na czterech narożnych podporach i nie ma praktycznej potrzeby jego komplikowania. Daje ono jednak możliwość stosowania wtórnych podziałów wysklepek żebrami "drugorzędnymi" i osiąganie niezwykłych efektów estetycznych. Wprowadzenie tych wtórnych podziałów tworzy charakterystyczne wzory żeber, od których powstały nazwy sklepień.
Jednym z najbardziej wyrafinowanych jest sklepienie wachlarzowe, w którym z podpory wychodzą promieniście więcej niż trzy żebra o jednakowym profilu tworząc wzór przypominający wachlarz. Ten typ sklepienia był szczególnie popularny w gotyku angielskim. Najstarsze sklepienie wachlarzowe powstało w klasztorze przy katedrze w Gloucester (1351), największy zaś wachlarz znajduje się w kaplicy King's College w Cambridge.

Rozwój gotyku we Francji ma dwa aspekty, które się wprawdzie wzajemnie przenikają, ale rządzą się trochę innymi prawami i ich mieszanie może prowadzić do nieporozumień.
Jeden dotyczy rozwoju strukturalnego (czyli planu, konstrukcji i skali), który po osiągnięciu dojrzałości musiał się zatrzymać. Drugi opisuje zmiany w gotyckim zdobnictwie, jakie pojawiały się w kolejnych gotyckich budowlach, nie stanowiących już nowej fazy strukturalnej.

Rozwój strukturalny wyznaczają kolejne etapy:
protogotyk,
obejmujący budowane w pierwszej połowie XII wieku kościoły romańskie, ale mające już pierwsze elementy gotyku: Saint-Etienne de Sens 1135, St-Denis 1137, Notre-Dame de Noyon 1145, Notre-Dame de Senlis 1153,
gotyk prymitywny (1150-1200) nazywany również gotykiem wczesnym,
do którego zalicza się kościoły budowane w drugiej połowie XII wieku: Notre-Dame de Laon 1155, Notre-Dame de Paris 1163, Saint-Gervais-et-Saint-Protais de Soissons 1176,
gotyk dojrzały (1200-1250), nazywany we Francji klasycznym (gothic classique),
cechujący kościoły budowane w pierwszej połowie XIII wieku: Notre-Dame de Chartres 1194, Saint Etienne de Bourges 1195, Notre-Dame de Reims 1211, Notre-Dame d'Amiens 1220.
Uwaga: daty oznaczają początek budów, które zwykle trwały bardzo długo i wprowadzały kolejne zmiany stylistyczne.

W połowie XIII w. rozwijająca się od stu lat struktura gotyckiej budowli sakralnej osiągnęła dojrzałość. W tym samym czasie (1211) w katedrze w Reims po raz pierwszy zastosowano kamienne profile do montażu ażurowych form zwanych maswerkiem. Wcześniej maswerki wykuwano w całości w kamiennych płytach (jak w bocznych oknach katedry w Chartres), z czasem montowano je z drobniejszych elementów, całkowicie otaczających mniejsze otwory.

Montaż wzoru z oddzielnych profili (wymagający ich łączenia metalowymi klamrami) umożliwił już w pierwszej połowie XIII w. tworzenie misternych wzorów, w najbardziej eksponowanych rozetach tworzących formę promienistą (jak w środkowym przykładzie z Notre-Dame w Paryżu). Od tej formy styl zdobniczy nazwany został rayonnant i termin ten określa również do określania dojrzałego gotyku budowli powstałych po 1250 r.
Ok. 1350 r. w gotyckiej ornamentyce zaczynają dominować formy krzywoliniowe (kroplowe, "rybi pęcherz"), dające wzory kojarzące się z uproszczonym rysunkiem płomienia (jak w przykładzie rozetyz Sens). Od tego skojarzenia wywodzi się nazwa flamboyant (płomienisty), oznaczająca jednocześnie całą fazę francuskiego gotyku późnego.

Bazylikę St. Denis w Paryżu wzniesiono w miejscu kilku wcześniejszych kościołów, z których najstarszy zbudowano w V wieku nad grobem św. Dionizego. Budowę obecnie istniejącego kościoła rozpoczął opat Suger w 1137 r., a zachodnią fasadę poświęcono w 1140 r. Budowę (a właściwie wieloetapową przebudowę) kontynuowano aż do końca XIII w.
Katedra St. Denis uważana jest przez część historyków za jeden z pierwszych kościołów gotyckich, przez innych zaś za późnoromańską zapowiedź do gotyku. Fasada zachodnia jest jeszcze romańska, chociaż zaznaczony jest już podział na trzy odpowiadające nawom sekcje. W 1140 r. zaprojektowano i do 1144 r. zbudowano nowy chór z obejściem i wieńcem kaplic oddzielonych przyporami, co jest już typową cecha architektury gotyckiej. Istotny jest przy tym nie sam układ, ale rozwiązanie przekrycia, w którym sklepienia ambulatorium i kaplic tworzą powiązany ze sobą system.
W latach 1231-1281 zbudowano nowy korpus nawowy i górną partię chóru, w których po raz pierwszy zastosowano na całym obwodzie świątyni triforia prześwietlone oknami, co dało wyjątkowy efekt estetyczny.
Kwestia oświetlenia w kościołach gotyckich miała nie tylko wymiar użytkowy, ale przede wszystkim głęboki podtekst mistyczny; światło, światłość, świetlistość to pojęcia będące synonimami boskości.

Katedra Notre Dame w Paryżu powstała w miejscu zbudowanej w VI w. katedry St. Etienne (św. Stefana). Budowę rozpoczęto w 1163 r., chór poświęcono w 1182 r. Do 1190 r. zbudowano transept i część korpusu nawowego, do 1225 r. dolną kondygnację zachodniej fasady z trzema portalami oraz kolejną część korpusu. W latach 1225-1250 powstały wieże i budowa została właściwie zakończona, chociaż przebudowy - w tym gotyckie fasady transeptu - prowadzono do połowy XIV w.
Autorami projektu katedry byli architekci Pierre de Montreuil i Jean de Chelles.
Katedra jest wczesnogotycką, pięcionawową bazyliką z transeptem. Początkowo "system", czyli podział ścian bocznych był czterostrefowy, ale dla polepszenia doświetlenia zmieniony został na trzystrefowy (z arkadami, triforium i clerestorium).
W planie kościoła transept nie wychodzi poza obrys korpusu, ponieważ ambulatorium i wieniec kaplic chóru tworzą dokładne przedłużenie traktów korpusu głównego, a całość sprawia wrażenie planu siedmionawowego. Dla podkreślenia transeptu został on w XIII w. przedłużony o jedno przęsło i zakończony gotyckimi fasadami ozdobionymi maswerkami w stylu nazywanym rayonnant (promienistym). Tworzą one kontrast z wczesnogotycką fasadą, w której środkowy portal jest tylko nieznacznie powiększony w stosunku do portali bocznych.
Z historycznego punktu widzenia najistotniejszą częścią budowli jest system przyporowy - w latach 1160-1180 w katedrze Notre Dame i w sąsiednim kościele St. Germain-des-Pres po raz pierwszy zastosowano odkryte łęki przyporowe. Jest to jednak kwestia sporna, ponieważ pierwotnie katedra Notre Dame nie miała sklepień, ale drewniany dach (nie było więc problemu sił rozporowych) i system przypór może być późniejszy. Bez względu na dokładną datę budowy, otaczający katedrę wieniec misternej konstrukcji systemu przyporowego stał się nową jakością gotyckiej budowli, a katedra Notre Dame, ze względu na jej lokalizację była jego najefektowniejszym przykładem.

Gotycka katedra Notre-Dame-de-Chartres budowana była w latach 1194-1260 i jest szóstą katedrą zbudowaną w miejscu m.in. datowanego na 876 r. kościoła karolińskiego i zbudowanego w 1024 r. kościoła romańskiego. W 1194 r. katedra romańska spłonęła niemal całkowicie - zachowała się tylko krypta, fundamenty i tzw. królewski portal (który jest jedynym romańskim elementem budowli gotyckiej. W 1220 r. kościół przesklepiono, ale prace przy portalach transeptu, oknach i dekoracji rzeźbiarskiej prowadzono do 1260 r. Prawdopodobie całą katedrę, a na pewno jej wyposażenie projektował Villard de Honnecourt.
Katedra jest wzorcowym przykładem architektury dojrzałego gotyku, również dlatego, że w odróżnieniu od większości innych kościołów gotyckich, zachowała się niemal w całości w oryginalnym stanie.
Katedra jest ustawiona nietypowo - niemal w kierunku północ-południe (dlatego czasami zdarzają się nieporozumienia w nazewnictwie portali).
Dolna część lewej wieży i portal powstały przed 1134 r. W latach 1145-1160 zbudowano wieżę prawą, a dopiero na początku XVI w. dobudowano górne kondygnacje i zwieńczenie wieży północnej zaprojektowane w stylu flamboyant (płomienistym).
Kościół ma najszerszą we Francji nawę główną (16,4 m) o wysokości 36,5 m. Zastosowanie systemu przyporowego pozwoliło na zlikwidowanie empory i podkreślenie gotyckiego wertykalizmu. Nawa główna przekryta jest typowym, wczesnogotyckim sklepieniem krzyżowym, które jednak ma bardzo płytkie (w stosunku do znacznej szerokości) przęsła, co jest typowe dla gotyku dojrzałego.
W Chartres zachowało się 176 oryginalnych okien z witrażami o łącznej powierzchni 6.700 m2 (ponad pół hektara!).
Jedynymi późniejszymi elementami są wielkie maswerkowe okna portali transeptowych.

Katedra w Reims ma specjalne miejsce w historii Francji jako kościół koronacyjny tamtejszych królów. Podobno w Reims św. Remigiusz ochrzcił Chlodwiga I-go.
Zbudowano ją w latach 1211-1311 w miejscu wcześniejszego kościoła zniszczonego w wyniku pożaru w 1210 r. Projekt budowli wykonał Jean d'Orbais, uważany za wynalazcę maswerku.
Jest to trzynawowa bazylika w trzynawowym transeptem, pięcionawowym prezbiterium, ambitem i wieńcem kaplic.
Ma ona 139 m długości, 55 m szerokości w transepcie i 32 m szerokości w korpusie nawowym. Dwie wieże fasady zachodniej mają 81 m wysokości (z zaprojektowanymi dachami miały mieć 120 m).
Znakiem szczególnym jest ogromny, trzyczęściowy (a właściwie pięcioczęściowy) portal, zbudowany w latach 1250-1275. W jego środkowej części tympanon zastąpiono maswerkową rozetą, a oprawa rzeźbiarska opowiada historię Marii Dziewicy. W górnej części fasady wysunięty przed elewację portal zrównoważony jest wielką rozetą nawy głównej i galerią królewską składającą się z 56 monumentalnych rzeźb (4,3 m wysokości). Imponująca dekoracja rzeźbiarska katedry obejmuje łącznie ponad 2300 rzeźb (w Chartres "tylko" 1150), co czyni z katedry gotyckiej coś więcej niż budowlę - jest to tzw. Gesamtkunstwerk - połączenie w jednym dziele sztuki wielu artystycznych dyscyplin podporządkowanych realizacji wspólnej idei.
Przestrzeń katedry w Reims została przystosowana do potrzeb ceremonii koronacyjnych przez podwojenie obejścia prezbiterium (kontynuacja skrajnych przęseł transeptu) - co stworzyło jednoprzestrzenny, pięcionawowy układ zapewniający wystarczającą ilość miejsca i dobrą widoczność.

Romańska katedra w Amiens spłonęła w 1218 r. i od 1220 r. budowano w jej miejscu gotycką katedrę wg projektu Roberta de Luzarches. Prace przerwano w latach 1240-1258, a główną część prac zakończono do 1292 r. Górną część fasady zachodniej oraz wieżę południową wykonano do 1366 r. Wieża północna pochodzi z XV w., a wieża nad skrzyżowaniem nawy z transeptem z XVI w. W XVIII w. wykonano przebudowy dostosowujące układ katedry do potrzeb liturgicznych.
Katedra jest największym średniowiecznym kościołem we Francji. Ma 145 m długości, wysokość do zwornika sklepienia 423,3 m, długość transeptu wynosi 62 m.
Plan katedry jest zbliżony do planu katedry w Reims - jest to również trzynawowa bazylika poszerzona za transeptem do pięciu naw, z wieńcem kaplic przylegających do obejścia prezbiterium. Jednak zwraca uwagę istotna różnica w proporcjach przypór i otworów okiennych. W Amiens przypory są znacznie potężniejsze, co umożliwiło podwyższenie budowli i jednocześnie zastosowanie lżejszej struktury podpór wewnętrznych, przenoszących niemal wyłącznie obciążenie pionowe. Wysokość nawy głównej spowodowała inny podział fasady zachodniej. O ile w Reims galeria rzeźb znajduje się nad rozetą nawy głównej, to w Amiens rozetę umieszczono nad rzeźbami.
Również portal katedry w Amiens jest przykładem głębokiego, zwieńczonego wimpergami (trójkątne pola zamykające łuk) portalu charakterystycznego dla gotyku dojrzałego, ale w odróżnieniu od portalu z Reims, ma on tympanon wypełniony rzeźbiarską historią zbawienia.

Sainte-Chapelle to dwukondygnacyjna kaplica gotycka, wzniesiona w latach 1244-1248 w celu przechowywania cennych relikwii. Projekt wykonał Pierre de Montreuil. Składa się z udostępnionej wiernym, niższej kaplicy dolnej i wyższej kaplicy górnej, będącej właściwym sanktuarium.
Kaplica jest chyba najdoskonalszą materializacją idei architektury dojrzałego gotyku, w której zawieszone w przestworzach sklepienie jest symbolem nieba, niemal niewidoczne podpory służą przed wszystkim podkreślaniu wertykalizmu budowli, a wypełnione witrażami, ogromne okna nasycają przestrzeń kolorowym, również symbolicznym światłem. Cała budowlana "maszyneria" systemu przyporowego znajduje się na zewnątrz kaplicy.
Kaplicę próbowano zburzyć w okresie Rewolucji Francuskiej, ale szczęśliwie ocalała, zachowała się również połowa powierzchni witraży (uzupełnionych w XIX w.).

Gotyk angielski jest zjawiskiem wyraźnie odrębnym od kontynentalnego gotyku francuskiego, co może dziwić, bo jest on kontynuacją architektury normandzkiej, a jego twórcami byli europejscy benedyktyni. Pozostanie nierozstrzygniętym spór o to, gdzie narodził się gotyk. Francuzi uważają go za swój wyłączny wynalazek, a inne odmiany tego stylu traktują jako zapożyczenie, ale właśnie kontynuacja wątków normandzkich w gotyku angielskim wskazuje na to, że styl narodził się w kilku miejscach jednocześnie. Nie był bowiem ekspresją ducha narodowego, ale wyrazem ponadnarodowej ideologii chrześcijańskiej i w różnych miejscach nabierał różnego, lokalnego kolorytu.
Historię gotyku angielskiego dzieli się na trzy okresy:
gotyk wczesny (Early English) 1180-1275
gotyk dekoracyjny (Decorated style) 1275-1380
gotyk wertykalny (Perpendicular style)
Precyzyjne określenie stylu budowli jest czasami niemożliwe, ponieważ ich większość budowana była długo i noszą one ślady kolejnych faz rozwojowych gotyku. Te fazy można zwykle rozróżnić nie na podstawie cech strukturalnych (plan, konstrukcja), bo te zmieniają się powoli, ale na podstawie detalu - np. stosowanych łuków, opracowania otworów drzwiowych czy budowy okien.

We wczesnym gotyku angielskim otwory okienne były zwykle wąskie, zwieńczone łukiem lancetowym, lub odmianą łuku trójlistnego, często łączone w dwu, lub trzyczęściowe zespoły i w takich przypadkach otoczone kamieniarką płycinową. Nawet w przypadku obramowania listwowego (jak w przykładzie E-3) poszczególne części zachowują samodzielność.
To zasadnicza cecha okna wczesnogotyckiego - jest to okno powstające z połączenia kilku samodzielnych okien składowych, a nie jedno okno podzielone na części.

W zdominowanym przez maswerk stylu decorated zanika kamieniarka płycinowa, coraz rzadziej pojawiają się okna jednootworowe, zanika również podział na samodzielne okna składowe. Okna wieloczęściowe wypełniają otwory zwieńczone łukiem równobocznym i składają się z dwóch części - podzielonej w pionowe pasy części dolnej i wypełnionej maswerkiem części górnej (tympanonu). We wczesnej fazie stylu decorated maswerk zbudowany był z prostych form i nazywał się geometrycznym (D-1, D-3), w fazie późniejszej, nazywanej krzywoliniową, coraz częściej stosowano płynne krzywizny.
Istotne jest to, że w oknach decorated pionowy podział części dolnej nie był kontynuowany w części górnej.

Perpendicular nazywany jest stylem wertykalnym, ale wertykalizm nie polega w nim na stosowaniu elementów szczególnie smukłych, lub bardzo ostrych łuków lancetowych - wręcz przeciwnie, w okresie tym popularne są łuki spłaszczone, jak łuk koszowy czy łuk tudoriański (przykład P-3 z King's Chapel). Chodzi o gęsty podział pionowy otworu przebiegający na całej jego wysokości, również w górnej części wypełnionej misterną kamieniarką, w której pojawiały się drobniejsze, również pionowe podziały. W dużych oknach pionowe szprosy łączone były poziomymi listwami (co częściowo miało służyć wzmocnieniu konstrukcji, częściowo wynikało z braku dużych tafli szklanych). W XV wieku górny maswerk opracowywany był w fantazyjnych formach zapożyczonych z francuskiego stylu flamboyant (przykład P-2).

Katedra w Salisbury jest przykładem czystego, wczesnego gotyku angielskiego (Early English), ponieważ prace przy jej budowie ukończono dość szybko. Główny korpus (nawa, transept i chór) zbudowano w latach 1220-1258, zachodnią elewację ukończono w 1265 r. Charakterystyczne dla wczesnego gotyku angielskiego są: ostrołuk stosowany w zwieńczeniach otworów, kamienne sklepienia krzyżowo-żebrowe oraz proste systemy przyporowe. W katedrze w Salisbury zastosowano również grupowanie tworów ostrołukowych. Jednak najbardziej zauważalnymi cechami angielskiego gotyku są: upodobanie do bardzo długich planów z dwoma transeptami, stosowanie prostokątnych apsyd, preferowanie czytelnych układów dość prostych brył i (przejęte z architektury normańskiej) wieńczenie dominującymi wieżami skrzyżowania transeptu z traktem głównym. Te wszystkie cechy pojawiły się już w katedrze w Salisbury i określiły kierunek rozwoju angielskiego gotyku.

Katedra w Wells powstała w latach 1175-1490, jej główna struktura ukończona została w 1239 r. (data poświęcenia) i należy do stylu Early English. W niszach jej niezwykłej fasady mieściło się 500 rzeźb, z których ok. 300 zachowało się do naszych czasów. Maswerkowe zdobienia okien pięciokątnej apsydy sa zapowiedzią stylu decorated, wyróżniającego się właśnie wyrafinowaną obróbką kamieniarską.

King' College w Cambridge został ufundowany w 1441 r., ale budowę rozpoczęto w 1446 r. a ukończono ją dopiero w 1544 r., za rządów Henryka VIII. Słynny z największego sklepienia wachlarzowego na świecie (1512-1515) i ogromnych witrażowych okien, stanowi przykład niemal czystego stylu perpendicular.

Katedra w Mediolanie (pw. Narodzin Marii Panny) powstała w miejscu wczesnochrześcijańskiej katedry Santa Maria Maggiore i późniejszej bazyliki romańskiej. Budowę rozpoczęto w 1386 r., katedrę poświęcono w 1572 r., ale prace zakończono dopiero w połowie XIX wieku.
Kościół jest na terenie Italii zjawiskiem wyjątkowym, ponieważ, w odróżnieniu np. od katedry sieneńskiej, jest rzeczywiście budowlą gotycką, a więc ma podstawowe cechy strukturalne gotyckiej architektury sakralnej, a nie tylko gotyckie zdobnictwo. Najmniej gotycka jest jego neogotycka elewacja, ukończona na koszt Francji w latach 1805-1812, po koronacji Napoleona na króla Włoch.
Katedra ma pięć naw, transept i chór z obejściem. Skrzyżowanie nawy z transeptem przekryte jest kopułą.

Budowę gotyckiego Pałacu Dożów w Wenecji rozpoczęto w 1340 r. w miejscu wcześniejszego pałacu wzniesionego przed 1178 r. i prowadzono w kilku etapach, a budynek używany był jako miejsce posiedzeń rady już od 1365 r.
Do 1400 r. zbudowano skrzydło południowe od strony molo, w 1404 r. ukończono okna doży Steno, w latach 1427-1457 zbudowano skrzydło od strony Piazetty i Porta della Carta, a prace związane z usuwaniem skutków pożarów i drobniejsze prace budowlane trwały aż do XVII w.
Wśród pierwszych architektów prowadzących budowę pałacu wymieniani są Enrico, Pietro Baseggio i Filippo Calendario, ale ze względu na długi okres budowy ich liczba była znaczna (pewne elementy projektował podobno Andrea Palladio).
Ze względu na silne, tradycyjne związki Wenecji z kulturą bizantyjską (Pałac Dożów sąsiaduje z bazylika św. Marka) w architekturze pałacu wymieszane są elementy gotyckie z motywami orientalnymi zaczerpniętymi ze wschodniotureckiej architektury Seldżuków, czy wręcz ze sztuki islamskiej (łuk ośli/siodłowy).
Ponieważ architektura obiektów publicznych nie była tak precyzyjnie skodyfikowana jak gotycka architektura sakralna, zaliczanie wielu obiektów do stylu gotyckiego wynika z zastosowania, czasami rzeczywiście gotyckich, ale drugorzędnych motywów i elementów zdobniczych. Pałac dożów wydaje się być w takim samym stopniu gotycki, w jakim katedra św. Marka jest romańska.

Katedra w toskańskiej Sienie powstała w latach 1229-1263 w wyniku przebudowy romańskiej bazyliki, z której zachowała się kopuła nad skrzyżowaniem nawy głównej i transeptu (latarnię na kopule dobudował Bernini). Dzwonnicę ukończono w 1313 r. Współautorem projektu katedry był Nicola Pisano, twórca słynnej sieneńskiej ambony (1265-1268), a jego syn Giovanni zaprojektował jej fasadę.
Wykonana z białego i czarnego marmuru świątynia jest przykładem włoskiej odmiany gotyku - stylu, który w Italii nigdy się nie przyjął. Mimo, iż chronologicznie należąca do epoki gotyku imająca wiele elementów tego stylu, stanowi w gruncie rzeczy fazę przejściową między lombardzką odmianą romanizmu, a architekturą renesansową.
W planie kościoła zwracają uwagę zupełnie niegotyckie ściany z niewielkimi otworami, co - niezależnie od szczegółowego wyposażenia i gotyckiej ornamentyki w zdobieniu fasady - jest zaprzeczeniem istoty gotyku.

Palazzo Vecchio (Stary pałac) we Florencji pierwotnie nazywał się Palazo della Signoria i był siedzibą (i hotelem) rządu Republiki Weneckiej do czasu jego przeniesienia do Uffizi za Cosimo I.
Budowę rozpoczęto w 1299 r. i ukończono w 1314 r. Budynek ma charakter warowny (względy bezpieczeństwa rządu), na parterze mieścił salę obrad 300-osobowej rady miejskiej, na piętrze salę tzw. Rady Stu, na trzeciej kondygnacji pomieszczenia mieszkalne.
W sylwetce miasta pałac wyróżnia poszerzona wieża wysokości 94 m, oraz nadwieszona górna kondygnacja, których wsporniki opracowane są w formie lombardzkiego fryzu arkadkowego. Tego typu nadwieszone chodniki spełniały funkcję obronnych machikuł, ale nie wiadomo, czy w tym przypadku miały w podłodze twory zrzutowe.
Obecnie budynek należy do układu urbanistycznego obejmującego plac (Piazza della Signoria) oraz trakt galerii Uffizi prowadzący ku rzece (którego w średniowieczu nie było). W epoce renesansu urządzono wielką salę dla poszerzonej przez Savonarolę "Rady Pięciuset", a później tzw. Studiolo (gabinet księcia).
Pierwowzorem dla Pallazo Vecchio był wcześniejszy o sto lat Palazzo dei Priori w Volterra, oraz Palazzo Pretorio w Prato.

W niemieckiej Kolonii spłonęła w 1248 r. dwuchórowa katedra karolińska zbudowana w latach 818-879. W tym czasie planowano wzniesienie nowej katedry, w której miały być przechowywane relikwie Trzech Króli. W latach 1248-1322 zbudowano czteroprzęsłowe prezbiterium z apsydą, obejściem i wieńcem kaplic w stylu wzorowanym na najlepszych przykładach gotyku francuskiego. Autorem projektu był Gerhard von Rile.
W pierwszej połowie XV w. zbudowano część korpusu nawowego i dolną partię jednej wieży, a w XVI w. budowę wstrzymano i katedrę pozostawiono nie ukończoną.
W XIX w., w związku z rosnąca popularnością gotyku, odszukano plany budowli i projekt fasady, prace wznowiono w 1842 r. i świątynię ukończono w 1880 r. jako pięcionawową bazyliką z trzynawowym transeptem i zachowanym od XIII w. prezbiterium.
Katedra kolońska jest budowlą gigantyczną, co wynikało ze względów prestiżowych oraz praktycznych (jest to kościół pielgrzymkowy). W zamiarze fundatorów miała przyćmić wszystkie gotyckie katedry francuskie, ale właśnie dzięki temu zamiarowi musiała podjąć najistotniejsze wątki francuskiego gotyku. Została więc zaprojektowana z uwzględnieniem takich osiągnięć, jak Amiens czy Sainte-Chapelle, jako gotycka katedra idealna i właściwie ma wszystkie najważniejsze cechy francuskiego gotyku. Brakuje jej tylko intrygującej gry elementów i wyważenia proporcji (w fasadzie nie ma ani jednej formy poziomej) dającego wrażenie architektonicznej elegancji. Katedra jest po prostu wielka, a więc imponująca.

Carcassonne założyli Wizygoci w V w. Jego właściciel, vicehrabia Trencavel zbudował w XII w. w zachodniej części Carcassonne gród, który w wieku XIII powiększono i otoczono murem. W 1247 r., po wyprawach krzyżowych przeciwko albigensom, hrabstwo przyłączono do korony francuskiej, a Carcassonne stało się najważniejszym punktem obrony granicy między Francją a królestwem Aragonii. Z tego okresu pochodziły resztki zamku.
Forteca została odrestaurowana w 1853 r. wg kontrowersyjnej koncepcji konserwatorskiej Eugene'a Viollet-le-Duc, zgodnie z którą dopuszczalna jest pełna rekonstrukcja zabytku (a nie tylko konserwacja ocalałych pozostałości), o ile odtworzona budowla zachowuje cechy stylu.

Po śmierci papieża Benedykta XI w 1304 r. jego następcą został arcybiskup Bordeaux, konsekrowany jako Klemens V nie w Rzymie, ale we francuskim Lyonie. Nowy papież wybrał na rezydencję Awinion, ale dopiero papież Jan XXII rozbudował pałac i uczynił go papieską rezydencją. Kolejny papież, Benedykt XII uznał pałac za zbyt skromny, nakazał jego rozebranie i budowę (od 1335 r.) wg projektu architekta Pierre Poisson czteroskrzydłowego pałacu, znanego obecnie jako "stary pałac". Po 1342 r. Klemens VI dobudował wg projektu architekta Jeana de Louvres nową część znaną jako "nowy pałac", a budowę zakończył Innocenty VI po 1352 r.
Pałac papieski jest w istocie obronnym zamkiem z dwiema częściami (klasztorną i recepcyjną) oddzielonymi wewnętrznym murem obronnym, wyposażonym - jak mury zewnętrzne - w blanki i - jak wieże obronne - w machikuły, czyli nadwieszone ganki z otworami w podłodze, ułatwiającymi rażenie przeciwnika.