W starożytności powstały trzy główne porządki architektoniczne:
- grecki porządek dorycki, mający odmianę rzymską,
- grecki porządek joński, mający odmiany attycką, małoazjatycką i rzymską,
- grecki porządek koryncki.
W cesarskim Rzymie powstał porządek kompozytowy będący połączeniem porządku jońskiego i korynckiego, przez długi okres nie uważany za samodzielny porządek. W okresie renesansu Sebastian Serlio na podstawie traktatu Witruwiusza zdefiniował porządek toskański, przypisując go Etruskom i wiążąc go z etruską świątynią. W zasadzie więc istnieje pięć antycznych porządków.
Porządki różnią się składnikami, proporcjami i opracowaniem rzeźbiarskim elementów, ale wszystkie mają trzy strefy: podstawę, kolumnę i belkowanie.

Porządek dorycki jest jednym z pięciu porządków starożytnej architektury kamiennej (obok toskańskiego, jońskiego, korynckiego i kompozytowego), powstał ok. VII w. pne, wywodzi się bezpośrednio z architektury drewnianej i obejmuje (bez więźby dachowej): podstawę, kolumnę i belkowanie.
Podstawę tworzy stereobat, czyli spoczywający na gruncie fundament, którego górna powierzchnia nazywa się euthynetria i kilkustopniowa krepidoma, której najwyższy stopień nazywa się stylobat.
Bezpośrednio na stylobacie stoją kolumny zbudowane z trzonu i głowicy. Trzon nie jest walcem, ale zwęża się nieliniowo ku górze tworząc nieznaczne pogrubienie nazywane entazis, służące optycznej korekcie kształtu kolumny. Trzon kolumny doryckiej jest kanelowany, czyli zdobiony pionowymi wyżłobieniami nazywanymi kanelurami. We wczesnym okresie wykonywano 16-18 kanelur, później zwykle 20.
Trzon na górze zakończony jest hypotrachelionem - szyją kolumny, oddzielonej karbem nazywanym scamillus. Karby między szyją kolumny, a głowicą nazywają się anuli.
Głowica kolumny doryckiej składa się z dwóch części - spłaszczonego, odwróconego i zaokrąglonego stożka zwanego echinus i płaskiej, kwadratowej płyty zwanej abakus.
Na głowicy spoczywa dwuczęściowe belkowanie składające się z architrawu (epistylu), czyli płasko obrobionej kamiennej belki i fryzu.
Architraw od fryzu oddziela wąska listwa nazywana taenia. Pod nią, w odstępach odpowiadającyh rozstawieniu tryglifów znajdują się krótkie listwy nazywane regula, ozdobione od spodu sześcioma guzami nazywanymi guttae (jest to ślad drewnianych złączy).
Fryz zdobiony jest metopami i tryglifami.
Metopy to płaskie wypełnienia odstępów między tryglifami, które były puste, polichromowane, lub pokrywane płaskorzeźbami. Tryglify do prostokątne płyty z dwoma pełnymi i dwoma półpełnymi wyżłobieniami. Tryglify są pozostałością po elementach zakrywających zakończenia belek stropowych opartych na architrawie.
Na fryzie spoczywał geison czyli gzyms i stanowiąca wykończenie krawędzi dachu sima. Pod gzymsem znajdują się płytki zwane mutulus, ozdobione trzema rzędami po sześć guttae. Mutuli ustawione są nad tryglifami i nad metopami i mają odmianę narożnikową.
Trójkątne zamknięcie przekrycia dachowego na szczytach budowli ograniczone jest na dołu geisonem, od góry zaś dwiema ukośnymi simami. To trójkątne pole nazywa się tympanon i zdobione było kompozycjami rzeźbiarskimi.
Sima zamykająca okap dachu przerywana była otworami (rurami) odprowadzającymi wodę deszczową, z czasem ozdabianymi rzeźbami nazywanymi rzygaczami.
Otwory w okapie pod skrajnym rzędem dachówek zasłaniane były geometrycznymi, roślinnymi lub figuralnymi antefiksami. Narożniki dachu i szczyt tympanonu zdobiły akroteriony.

Odcinek architrawu podparty dwiema kolumnami tworzy przęsło.
Odległość między kolumnami (mierzona u podstawy trzonu) nazywa się intercolumnium.

Akropol (gr. górne miasto) to położona na wzgórzu część starożytnego miasta mieszcząca najważniejsze budowle kultowe i administracyjne, często ufortyfikowana, dająca schronienie i umożliwiająca obronę przed najeźdźcą. Nazwa akropolu pochodzi z języka greckiego, ale akropole powstawały również w miastach innych kultur, na Biskim Wschodzie, w Azji Mniejszej, na terenach celtyckich na kontynencie, a nawet w Brytanii. Najsłynniejszy jest oczywiście akropol ateński.

Akropol ateński - ślady zasiedlenia pochodzą z wczesnego neolitu (5000 pne). Ok. 550 pne zbudowano tu archaiczną świątynię Ateny Polias (patronki miasta). Po zwycięstwie pod Maratonem w 490 pne zbudowano tzw. Stary Partenon, zniszczony przez Persów w 480 pne. Większość słynnych budowli - Partenon, Propyleje, świątynia Ateny Nike, Erechtejon) powstała za panowania Peryklesa, w tzw. złotym wieku Aten (460-430 pne). Na Akropol prowadziła droga procesyjna biegnąca przez ateńską agorę.

PARTENON

Plan: peripteros, Porządek: dorycki, Czas budowy: 447-432 pne, Architekci: Iktinos i Kallikrates.
Świątynia bogini Pallas Atena Partenos (Ateny dziewicy). Nazwa Partenon została nadana budowli w IV w. pne przez Demostenesa. Wg jednej z teorii "partenon" to pomieszczenie, w którym corocznie cztery dziewice tkały peplos ofiarowywany bogini podczas uroczytości panatenajskich. Wybudowana w latach 447-432 pne w miejscu starej świątyni Ateny, zniszczonej podczas najazdu Persów w 480 pne. Oprawę rzeźbiarską opacował Fidiasz.
Budowla jest peripretosem stojącym na stylobacie o wymiarach 69,5 x 30,9 m. Wysokość od stylobatu 13,7 m.
Rekonstrukcja Partenonu w oryginalnej wielkości znajduje się w Nashville, USA.

ERECHTEJON

Plan: prostylos, Porządek: joński, Czas budowy: 420-406 pne, Architekt: Mnesikles.
Świątynia wzniesiona na Akropolu ku czci króla ateńskiego Erechteusza, w miejscu zbudowanej przez Pizystrata i zniszczonej przez Persów w 480 pne świątyni Ateny Polias.
Słynna z nadnaturalnej wielkości kariatyd podtrzymujących przekrycie południowego portyku zwanego gankiem Kor.
Figury kariatyd z ganku Erechtejonu należą (obok rzeźb z fryzu w świątyni Nike, posągu Nike Paionios z Olimpii) do tzw. stylu bogatego (430-370 pne), charakteryzującego się w rzeźbie figuralnej swobodnym opracowaniem draperii i nieco przesadną dekoracyjnością.

ŚWIĄTYNIA ATENY - NIKE (NIKE APTEROS)

Plan: tetrastylos/amfiprostylos, porządek: joński, Czas budowy: 448/421-413 pne, Archiktekt: Kallikrates, Wymiary: stylobat 5,44 x 8,27 m, wysokość od stylobatu: 6,9 m.
Niewielka świątynia zbudowana na platformie z prawej strony Propylejów na ateńskim Akropolu. Naos miał centralnie umieszczone drzwi i dwa boczne otwory zamknięte kratami. Wbrew publikowanym oznaczeniom, świątynia nie miała ani pronaosu ani opistodomosu, ponieważ nie miała ant.
Zachował się fragment rzeźbionego fryzu - znajduje się on w muzem - na budynku umieszczono kopię.

PROPYLEJE NA AKROPOLU

Porządek: dorycki, część zachodnia joński, Czas budowy: 447-432 pne, Archiktekt: Mnesikles
Monumentalna, architektonicznie opracowana brama wejściowa na ateński Akropol. Centralna część bramowa łączy dwa skrzydła przypominające fasady świątyni z antami i trzema doryckimi kolumnami. Skrzydło północne (z lewej strony) mieściło najpierw jadalnię, później galerię obrazów (pinakoteka), skrzydło południowe (z prawej strony) jest przejściem do stojącej na platformie świątyni Nike Apteros.

PLAN PERGAMONU

miasto w Azji Mniejszej (Myzja) założone w VIII w. pne. Rozkwit przeżyło za panowania dynastii Attalidów założonej przez Filetajrosa, oficera Lizymacha, jednego z diadochów (wodzów Aleksandra Wielkiego).
Eumenes II Filadelfos w latach 197-159 pne powiększył obszar miasta, otoczył je murem obronnym, wyznaczył nowy układ urbanistyczny, a na wysokim wzgórzy wybudował wspaniały akropol, czyniąc z Pergamonu najwspanialsze miasto kultury hellenistycznej. Biblioteka Pergamońska osiągnęłą renomę Bibioteki Aleksandryjskiej. Zachowany do współczesności układ jest wynikiem znacznych przebudów i uzupełnień w czasach rzymskich.
Akropol pergamoński sklada się z dwóch części: akropolu górnego i dolnego.
Na akropolu górnym powstały:
- ołtarz Zeusa zwany ołtarzem pergamońskim (zrekonstruowany w Museum Pergamońskim w Berlinie)
- teatr na 10.000 widzów
- sanktuarium Ateny
- biblioteka
- pałace królewskie
- Heroon - świątynie poświęcone królom Attalosowi i Eumenesowi
- świątynia Dionizosa
- górna agora
- arsenały
- sanktuarium Trajana - Trajaneum (to oczywiście w czasach rzymskich)
Na akropolu dolnym zbudowano:
- trzy gimnazjony
- świątynię Demeter
- sanktuarium Hery
- dom Attalusa
- dolną agorę
- bramę Eumenesa.

TEATR W EPIDAUROS

Czas budowy: 330 pne, Archiktekt: Poliklet Młodszy z Argos.
Epidauros leży w Argolidzie na Peloponezie. Od VI do IV w. pne istniało tam słynne sanktuarium Asklepiosa (Asklepiejon). Ok. 330 pne w Epidauros zbudowano - wegług projektu Polikleta Młodszego z Argos - teatr na 14.000 widzów. Teatr położony jest na zboczu wzniesienia i odznacza się doskonałą akustyką, co podobno jest wynikiem odpowiedniego ukształtowania rzędów kamiennych siedzeń na widowni.
Więcej informacji o teatrze greckim w dziale historia architektury.

PLANY ŚWIĄTYŃ GRECKICH

Budynek świątyni greckiej wywodzi się drewniano-glinianych budowli kultowych wieków ciemnych i nigdy nie był przeznaczony dla wyznawców kultu, ponieważ procesje i składanie ofiar odbywało się na zewnątrz. Świątynia była domem bóstwa i magazynem złożonych ofiar i przedmiotów kultowych. Dlatego starannie opracowywana architektonicznie była jej forma zewnętrzna, a wnętrza (szczególnie w okresie archaicznym) odgrywały rolę drugorzędną.
Od VI w. pne Grecy stworzyli wiele układów świątyni na planie prostokątnym i kilka układów na planie okrągłym.
Każda świątynia stoi na jedno lub kilkustopniowej podstawie, ma zamknięte ścianami pomieszczenie i jest przekryta dachem. Przekrycie może opierać się na ścianach pomieszczenia lub na belkowaniu spoczywającym na kolumnach. Wszystkie elementy opracowane są rzeźbiarsko w jednym z kilku porządków architektornicznych.
Zamknięta część świątyni nazywa się naos. Najprostszy naos ma cztery ściany i wejście w ścianie frontowej. Jego główne (i czasami jedyne) pomieszczenie nazywa się cella. Jeśli ściana frontowa wsunięta jest między ściany boczne, powstaje wnęka zwana pronaos, a wysunięte części ścian bocznych tworzą anty. Dodatkowe pomieszczenie wydzielone w tylnej części celli nazywa się adyton. Jeśli tylna ściana wsunięta jest między ściane boczne, powstaje tylna wnęka (bez wejścia do celli) zwana opistodomos. Zarówno w pronaosie jak i opistodomosie między antami mogą stać kolumny. Jeśli w płytkim opistodomosie kolumny zastąpione są półkolumnami przystawionymi do tylnej ściany naosu, nazywmy go pseudoopistodomosem.

Nazwy planów świątyń są pozornie trudne do zapamiętania, ale większość składa się ze znaczących części (podane tłumaczenia przybliżone):
- stylos - kolumna, di - podwójny, tetra - poczwórny itd.
stąd: di-stylos - dwukolumnowy, tetra-stylos - czterokolumnowy, heksa-stylos - sześciokolumnowy itd.
- perystaza - wianek kolumn taczających świątynię, pteros - obejście wokół świątyni
stąd: peripteros - świątynia z jednym wienkiem kolumn (obejściem), di-pteros - świątynia z dwoma obejściami
- amfi - oznacza podwojenie elementy frontowego z tyłu świątyni
stąd: amfi-prostylos - prostylos z rzędem kolumn powtórzonym z tyłu świątyni.
- pseudo - w tym przypadku oznacza rząd półkolumn przylegających do ściany, "udających" rząd pełnych kolumn tworzących obejście
stąd: pseudo-peripteros - świątynia z wiankiem półkolumn przyklejonych do naosu i "udających" obejście, pseudo-dipteros - peripteros "udający" dipteros (jedno obejście pełne i jeden rząd półkolumn na ścianach naosu).
W ten sposób można stworzyć nazwę niemal każdego typu świątyni.
W praktyce stosowano kilka podstawowych układów (często wprowadzając w nich różne modyfikacje). Są to:

- świątynia z antami (tempum in antis) - naos poprzedzony jest pronaosem, a między antami stoją dwie kolumny, czyli właściwa nazwa planu brzmi distylos in antis
- świątynia z podwójnymi antami - naos ma cellę, oraz pronaos i opistodomos z kolumnami między antami, czyli jest to amfidistylos in antis
- prostylos - naos z pronaosem i czterokolumnowy portyk od frontu świątyni
- amfiprostylos - naos z płytkim pronaosem i opistodomosem oraz dwoma portykami z przodu i z tyłu świątyni
- peripteros - naos otoczony z czterech stron kolumnadą tworzącą obejście. Istnieje wiele odmian peripterosów w zależności od planu części wewnętrznej, którą może być prosty naos, świątynia z antami lub podwójnymi antami itp.
- pseudoperipteros - świątynia bez obejścia, w której kolumny zastąpiono półkolumnami dostawionymi do ścian naosu. Zwykle posiadał frontowy i tylny portyk
- dipteros - naos otoczony podrójną kolumnadą tworzącą dwa obejścia. Również dipteros miała wiele odmian w zależności od rozwiązania naosu
- pseudodipteros - peripteros z jednym obejściem, w którym do ścian naosu dostawiono rzędy półkolumnad udających drugie obejście.

Znacznie rzadziej wznoszono świątynie na planie okrągłym:
- tolos - świątynia z naosem w kształcie walca otoczona kolistą kolumnadą tworzącą obejście - pteros (Delfy)
- pseudotolos - świątynia z okrągłym naosem ozdobionym dookoła półkolumnami udającymi obejście (pomnik Lizykratesa w Atenach, podobno również tolos na ateńskiej agorze)
- monopteros - tolos bez naosu (czyli przekryta kolista kolumnada).

ŚWIĄTYNIA HERY W PAESTUM

Paestum (Posejdonia) powstało w VII w. pne na południe od Neapolu (Kampania) jako należąca do tzw. Wielkiej Grecji kolonia, założona przez mieszkańców wcześniejszej greckiej kolonii Sybaris.
Wśród wzniesionych w Paestum budowli były trzy doryckie świątynie, z których dwie dedykowane były bogini Herze.
Świątynia określana jako Hera I, nazywana również "bazyliką" pochodzi z 540 pne. Jej nazwa powstała w wyniku błędnego domysłu odkrywców ruin, że była ona rzymską halą o funkcji świeckiej bazyliki. Świętynia określana jako Hera II powstała w 460 pne. Należą więc one do dwóch różnych okresów rozwoju sztuki greckiej, archaicznego i wczesno-klasycznego.
Świątynię Hera II początkowo uważano za poświęconą Posejdonowi - w rzeczywistości prawdopodobnie uprawiano w niej kult Hery, Zeusa i innych bogów.

ARTEMIZJON W EFEZIE

Świątynia Artemidy w Efezie nazywana Artemisjonem zaliczana jest do tzw. siedmiu cudów świata. Zbudowana przez Krezusa w 560 pne. W 356 pne została spalona przez pragnącego nieśmiertelności Herostratesa. Odbudowana w latach 334-260 pne wg projektu wykonanego na zlecenie Aleksandra Wielkiego. Ozdobiona była rzeźbami Skopana, Praksytelesa i Apellesa. Zniszczona przez Gotów w 262 r.
Pierwszy Artemizjon był świątynią dorycką o niepewnym planie, odbudowny został jako joński dipteros.

MAUZOLEUM W HALIKARNASIE

Miejsce: Bodrum (ob. Turcja), Datowanie: 350 pne, Architekci: Satyros i Pyteos
Budowla była grobowcem Mauzolosa, karyjskiego satrapy Mauzolosa (od jego imienia powstała nazwa mauzoleum).
Składała się z wysokiego cokołu o nieznanym programie, jońskiego peripterosa i piramidy schodkowej zwieńczonej kwadrygą. Zaliczana do tzw. siedmiu cudów świata.

LATARNIA MORSKA W FAROS

Miejsce: Faros (wysepka koło Aleksandrii), Datowanie: 290-280 pne, Architekt: Sostratos z Knidos
Latarnia morska na wyspie na Faros koło Aleksandrii, wysokość ok. 120 m.
Budowlę rekonstruowano na podstawie wzmianek w literaturze, w których podano na szczęście ogólne wymiary, oraz mało czytelnych wizerunków na aleksandryjskich monetach. Należy więc traktować je jako "improwizację na temat". Latarnia istniała jednak naprawdę i stała jeszcze (chociaż zrujnowana) na początku XIV w.
Zaliczana do tzw. siedmiu cudów świata.

KOLOS RODYJSKI

Miejsce: Rodos, Datowanie: 290-280 pne, Architekt: Hares z Lindos
Brązowy posąg Heliosa wysokości ok. 35 m, ustawiony przy wejściu do portu. Zniszczony przez trzęsienie ziemi w 224 pne. Zarówno forma jak i dokładne miejsce ustawienia posągu są przemiotem domysłów i sporów, ale jego istnienie jest źródłowo poświadczone. Wersja postaci stojącej w rozkroku nad wejściem do portu jest wykluczana przez znawców stanu ówczesnej techniki. Bardziej prawdopodobna jest forma przedstawiona na ilustracji z prawej strony.
Zaliczany do tzw. siedmiu cudów świata.

POSĄG ZEUSA W OLIMPII

Miejsce: Olimpia , Datowanie: 430 pne, Rzeźbiarz: Fidiasz
Siedzący na tronie posąg Zeusa wysokości 12 m wykonany przez Fidiasza w technice chryzelefantyny (połączenie kości słoniowej i złota). Konstrukcję wykonano z żelaza, gipsu i drewna. W 360 r. przeniesiony do Konstantynopola, zniszczony tam przez pożar w 426 pne. Wizerunek posągu zachował się na odnalezionej greckiej monecie z Elis. Najbliższa temu wyobrażeniu jest rekonstrukcja eksponowana w Ermitażu (poniżej).
Jeden z tzw. siedmiu cudów świata.

SKARBIEC ATEŃCZYKÓW

Miejsce: Delfy, Datowanie: 510-190 pne
Dorycka templum in antis. Zdobiona trzynastoma metopami przedstawiającymi prace Heraklesa i Tezeusza.

AMFITEATR W DELFACH

Miejsce: Delfy, Datowanie: IV w. pne
35 rzędów, 5.000 miejsc.

KOUROS

Kouros to typ greckiej rzeźby okresu archaicznego przedstawiający nagiego młodzieńca bez brody, o wyprostowanej sylwetce z wysuniętą do przodu lewą nogą, zamkniętych dłoniach i tajemniczym, "archaicznym" uśmiechu. Był prawdopodobnie wyobrażeniem Apolla. Kouros jest wynikiem rozwoju archaicznej rzeźby monumentalnej, której przykłady nie zachowały się do naszych czasów. Ma cechy stylu orientalizującego i jest spokrewniony ze sztuką Egiptu, Anatolii i Syrii.

KORA

Kora to typ rzeźby greckiej okresu archaicznego, przedstawiający młodą kobietę o charakterystycznym wyrazie twarzy (łagodny, nieco sztuczny uśmiech), wyprostowanej, "posągowej" sylwetce (czasami rozluźnionej niesymetrycznym ułożeniem rąk) i zawsze ubranej w szatę kryjącą szczegóły anatomii postaci. Nie ma pewności, czy kora jest przedstawieniem człowieka śmiertelnego czy bóstwa.
Posągi kor znajdowano w wielu greckich miastach. Na Akropolu odnaleziono szczątki 14 kor ustawionych przed 480 pne po wschodniej stronie Partenonu. Jak większość marmurowych rzeźb, kory były polichromowane.

KORA Z AUXERRE

Kora z Auxerre (Dama z Auxerre) to wykonana prawdopodobnie na Krecie figurka z piaskowca pochodząca z 650-625 pne (okres wczesnoarchaiczny). Zwraca się uwagę na jej pokrewieństwa ze sztuką Egiptu (fryzura) i Krety (wąska talia kreteńskich bogiń), chociaż precyzyjne pochodzenie nie jest znane. Zaliczana również do archaicznego stylu orientalizującego (dedalijskiego). Nazwę nadano rzeźbie od Muzeum w Auxerre (k/Paryża), w którego rupieciarni znaleziono ją w 1907 r.

POSEJDON Z ARTEMIZJONU

Brązowy posąg przypisywany Kalamisowi (także Onatasowi i Myronowi), datowany na 460-450 pne (okres klasyczny) przedstawia mężczyznę rzucającego - tu zdania są podzielone - oszczepem, trójzębem, piorunem (przedmiot nie zachował się). Brakujący przedmiot byłby wskazówką umożliwiającą identyfikację postaci (Posejdon lub Zeus).

JEŹDZIEC Z RAMPIN

Marmurowa rzeźba z okresu archaicznego (550 pne). Zmontowana została dopiero w 1936 r. z elementów odnalezionych w różnych miejscach i czasie na ateńskim Akropolu (m.in. na usypisku posągów zniszczonych przez Persów w 480 pne). Wersje wystawiane w Atenach i w Luwrze składają się z fragmentów oryginalnych i uzupełnień. Na kamieniu odnaleziono ślady polichromii (rzeźby greckie malowano).
Schematyczne opracowanie detalu (niemal "perska" fryzura) i wyraz twarzy (uśmiech) należą do stylu archaicznego, ale asymetria tułowia wskazuje na próbę odejścia od układu kanonicznego - o ile całość nie została zmontowana z przypadkowo pasujących do siebie elementów, jak to zrobiono w przypadku Liliowego Księcia z Knossos.

WOŹNICA Z DELF

Brązowy posąg przedstawia ubranego w joński chiton woźnicę kwadrygi (reszta rzeźby nie zachowała się).
Wykonany w latach 478-474 pne, we wczesnoklasycznym stylu nazywanym stylem surowym (severe style). Styl ten zrywał z kanonicznym stylem okresu archaicznego i przygotowywał bogatszy, bardziej ekspresyjny styl klasyczny. Jego przedstawicielami byli m.in. Kritios i Nesiotes (Tyranobójcy), Kalamis i Myron.

MOSCHOFOROS

Moschoforos to nazwa typu archaicznej rzeźby greckiej przedstawiającej mężczyznę niosącego na ramionach cielę, a jednocześnie konkretna rzeźba odnaleziona na ateńskim Akropolu, wykonana przwdopodobnie przez Fajdimiosa w 560 pne. Przedstawia ona donatora (Rombosa) niosącego cielę w ofierze dla Ateny.
Cienki chiton odsłaniający muskulaturę ciała i realistycznie opracowane zwierzę to elementy wyprzedzające konwencję archaicznej rzeźby greckiej (nawet późnoarchaicznej), ale regularny detal fryzury, a szczególnie ogromne oczy mężczyzny sugerują pokrewieństwo ze znacznie starszą rzeźbą sumeryjską.
Dzieło eksponowane w Muzeum Akropolu.

FIDIASZ

najsłynniejszy rzeźbiarz grecki, żył w latach 490-430 pne. Uczeń Hegaladesa z Aten.
Dzieła: Atena Areia, Atena Promachos, Atena Partenos, Atena Lemnia, Afrodyta Urania, Amazonki z Efezu, Zeus Olimpijski, fryz na Partenonie.

POLIKLET

grecki rzeźbiarz urodzony w Argos, tworzący w V w. pne. Uczeń Hegeladesa. Stworzył system proporcji ludzkiego ciała i zastosował go w rzeźbie przedstawiającej niosącego włócznię Dyroforosa (450 pne). Rzeźba ta jest również przykładem kontrapostu.
Dzieła: Dyroforos, Diadumenos, Ranna Amazonka, Hera z Argos.

NIKE ZDEJMUJĄCA SANDAŁ

rzeźba w stylu "mokrych szat" z V w. pne (okres klasyczny), wykonana dla świątyni Ateny Nike na Akropolu.

MYRON

rzeźbiarz grecki urodzony w Beocji , tworzący w latach 480-445 pne. Uczeń Ageladasa.
Dzieła: Dyskobol (460-450 pne), Atena i Marsjasz, Głowa boksera, Minotaur.

SKOPAS

grecki rzeźbiarz i architekt urodzony na Paros w 420 pne, tworzący w latach 370-330 pne, współczesny Praksytelesowi.
Razem z Lizypem uważany jest za następcę Polikleta.
Dzieła: świątynia Ateny Aleja w Tegei (360 pne), Afrodyta Pandemos (Alida), Herakles (Sykion), Afrodyta (Samotrake), Szalona menada, Meleager, Potos (alegoria pożądania), Herakles (Egeja), fryz Mauzoleum w Halikarnasie (350 pne), płaskorzeźby w Artemizjonie w Efezie (350 pne), Ares Ludovisi (przypisywany również Lizypowi).

TRON LUDOVISI

Trzy rzeźbione, marmurowe płyty odkryte w Villa Ludovisi w Rzymie, wykonane ok. 460 pne. Płyta główna przedstawia prawdopodobnie narodziny Afrodyty lub Persefony.

LIZYP

grecki rzeźbiarz pochądzący z Sykionu, działający w latach 370-320 pne. Był nadwornym portrecistą Aleksandra Wielkiego. Rozwijał styl Polikleta. Stworzył własny kanon proporcji, "smuklejszy" od kanonu Polikleta, zastosowany w posągu Apoksyomenosa.
Dzieła: Apoksjomenos, Sylen z DIonizosem, Agina, Hermes odpoczywający, portret Aleksandra Wielkiego, Herakles Farnese, Zeus kolosalny w Tarencie, Helios w kwadrydze z Rodos, portrety zwycięsców olimpijskich.

NIKE Z SAMOTRAKI

hellenistyczna rzeźba z ok. 190 pne, wykonana prawdopodobnie przez Pytokritosa z Rodos. W okaleczonej postaci stała się symbolem gorzkiego zwycięstwa i tragicznego bohaterstwa.

GRUPA LAOKOONA

hellenistyczna rzeźba wykonana ok 100 r. pne, przedstawiająca Laokoona z synami walczącego z wężami morskimi. Odnaleziona w 1506 r. w Rzymie budzi wątpliwości, czy jest greckim oryginałem czy rzymską kopią. Autorstwo przypisuje się (za Pliniuszem Starszym) rzeźbiarzom Hagesandrosowi, Polidorosowi i Atanadorosowi z Rodos. Przypuszcza się również, że oryginał był wykonany z brązu w Pergamonie.

VENUS Z MILOS

hellenistyczna rzeźba z tzw. szkoły rodyjskiej, wykonana w okresie 150-125 pne, wg innych datowań ok. 100 pne, przypisywana Agesandrosowi z Rodos.

APOLLO BELWEDERSKI

Znajdująca się w Muzeum Watykańskim rzeźba jest kopią dzieła greckiego rzeźbiarza Leocharesa wykonanego w brązie w latach 350-325 pne. Nazwa pochodzi od dziedzińca Belwederu, na którym wystawioną ją za czasów papieża Juliusza II. Przypuszcza się, że oryginał stał przed świątynią Apollina Patroosa na agorze w Atenach. Prawe przedramię i lewa ręka dodane podczas renowacji.

CHŁOPIEC Z GĘSIĄ

Rzeźbę przedstawiającą chłopca bawiącego się z gęsią (wbrew tytułowi chłopiec jej nie dusi, a gdyby spróbował, miałby już wydziobane oczy) wykonał Boetos z Chalkedonu, działający w latach 200-150 pne. Zachowały się świadectwa kilku jego rzeźb przedstawiających postaci dzieci.

CHŁOPIEC WYCIĄGAJĄCY CIERŃ

Chłopiec wyciągający cierń to popularny motyw rzeźby antycznej. Jedna z jego wersji - marmurowa kopia rzeźby z III w. pne znajduje się w British Museum w Londynie, ale najsłynniejsza jest wykonana z brązu wersja eksponowana w Pałacu Konserwatorskim w Rzymie i nazywana "kapitolińską". O oryginałach wiadomo niewiele (a raczej nic).

UMIERAJĄCY GAL

Ok. 230 pne król Pergamonu Attalus I ufundował brązową grupę rzeźbiarską dla upamiętnienia zwycięstwa nad Galami. Odsłonięto ją w 228 pne. Zachowały się z niej marmurowe kopie dwóch rzeźb przedstawiające umierającego Gala i Gala zabijającego żonę i popełniającego samobójstwo. W pergamonie zachowały się jedynie ślady cokołu pomnika na dziedzicy świątyni Ateny Nikeforos. Prawdopodobnym autorem dzieła jest Epigonos, czołowa postać rzeźbiarskiej szkoły pergamońskiej w III w. pne.

OŁTARZ PERGAMEŃSKI

Miejsce: Pergamon, Datowanie: 180-160 pne, Architekt: Menekrates z Rodos
Wolnostojący ołtarz poświęcony Zeusowi, zbudowany na akropolu w Pergamonie za czasów króla Eumenesa II na cześć zwycięstwa nad Galami. Cokół ołtarza ozdobiony został rzeźbiarskim fryzem (113 m) przedstawiającym sceny z gigantomachii, oraz posągami greckich bogów.
Obecnie zrekonstruowany w Muzeum Pergamońskim w Berlinie.