W tym dziale przedstawione są przykłady dzieł artystów polskich, zaliczane do, lub spokrewnione z nurtami rozwijającymi się zagranicą i należącymi do ogólnie definiowanego modernizmu.
Modernizm nie był stylem artystycznym, ale postawą artystyczną i światopoglądową, której głównym hasłem była nowoczesność. Pojęcie nowoczesności można definiować różnie, ponieważ interpretowane bez użycia ideologicznej frazeologii mieści nawet skrajnie odmienne koncepcje ustrojowe, światopoglądowe i społeczno-organizacyjne, podobnie jak rzetelnie interpretowane pojęcie Oświecenie mieści zarówno libertyńskie Oświecenie francuskie jak i konserwatywne Oświecenie szkockie (przykład: obiektywnie rzecz biorąc nie ma żadnych podstaw, aby współczesną angielską lub holenderską monarchię uznać za mniej nowoczesną, czy "bardziej zacofaną" w stosunku do francuskiej czy niemieckiej wersji demokracji). Dominacja w historii sztuki modernizmu lewicowo-ezoterycznego jest już wynikiem selekcji dokonanej przez historyków o określonych preferencjach i systemach wartości i nie ma wiele wspólnego z rzeczywistą mapą nurtów składających się na życie artystyczne Europy początku XX wieku.
Wyjątkowość sytuacji sztuki polskiej w tym okresie wynikała z prostego faktu, że kultura polska, jako chyba jedyna europejska kultura wysoka pozbawiona była zaplecza moralnego, politycznego i ekonomicznego w postaci promującego ją, narodowego państwa. Artyści polscy działali w trzech zaborach, kształcili się w trzech różnych językach (bardzo często na uczelniach zachodnich), ale w większości wyrastali w tradycji uformowanej przez doświadczenie walki narodowowyzwoleńczej - i to walki przez kolejne pokolenia przegrywanej. Trzeba pamiętać, że np. Włosi jako naród rozpoczęli swoją historię w 1831 r. wraz z powołaniem ruchu Młode Włochy Mazziniego, a Rzym stał się stolicą zjednoczonego państwa w 1870 r. Podobnie Niemcy formowanie współczesnego społeczeństwa rozpoczęli od zjednoczenia przez Prusy w 1871 r., a więc kilka lat po klęsce drugiego wielkiego powstania polskiego. Ta sytuacja musiała istotnie wpływać na sposób myślenia - również myślenia twórczego - polskich modernistów i profilować ich stosunek do nurtu z założenia kosmopolitycznego.
Odzyskanie niepodległości po I wojnie światowej spowodowało dwojaki skutek. Z jednej strony zrzucenie jarzma "niepodległościowego obowiązku" i nadrabianie zaległości wobec prącego naprzód świata przez szybkie, ale powierzchowne odrabianie lekcji kolejnych -izmów, z drugiej zaś zachłyśnięcie się wolnością i próby stworzenia sztuki jednocześnie nowoczesnej i narodowej, zwieńczone jednorazowym, ale błyskotliwym sukcesem polskiej ekspozycji na Międzynarodowej Wystawie w Paryżu w 1925 r. Ten sam cykl powtórzyła sztuka polska po II wojnie światowej, gdy na krótko zelżał komunistyczny terror i nawet tak wybitni artyści jak Tadeusz Kantor oddali się dziecięcej radości dyrygowania "koncertem Bałtyckim" lub przyklejania do obrazów połamanych parasoli. Ludzkie to było, ale jakże naiwne.
Być może wynikiem przekleństwa historii, nowoczesna sztuka polska aż do końca XX wieku nie mogła pozwolić sobie na kompletną bezmyślność. Nawet jeśli na marginesie mainstreamu, zawsze pojawiali się w niej tacy artyści, jak Stryjeńska, Strzemiński, Kobro, Wróblewski, Cwenarski, Hasior, Kantor, Abakanowicz, Mitoraj - żeby wymienić tylko kilka przykładów, którym sama nowoczesność nie wystarczała dla wypełnienia czegoś tak ważnego, jak dzieło sztuki.

Grupa artystów występujących od 1917 r. jako Ekspresjoniści polscy, od 1919 r. nazywających się Formistami. Formiści próbowali przenieść na polski grunt doświadczenia europejskiej awangardy - kubizmu, futuryzmu i ekspresjonizmu - i stworzyć na ich bazie nowoczesny styl narodowy. Ideologiem nurtu był Leon Chwistek – główny teoretyk tego nurtu, a przedstawicielami m.in. Tytus Czyżewski, Zbigniew i Andrzej Pronaszkowie, Konrad Winkler, August Zamoyski, Jan Hrynkowski, Tymon Niesiołowski, Jacek Mierzejewski i Stanisław Ignacy Witkiewicz Witkacy.

Ugrupowanie artystów warszawskich zawiązane w 1922 r. przez Władysława Skoczylasa, Zofię Stryjeńską, i Eugeniusza Zaka. Należeli do niego m.in.: Maja Berezowska, Wacław Borowski, Leopold Gottlieb, Stanisław Horno-Popławski, Zygmunt Kamiński, Felicjan Szczęsny Kowarski, Henryk Kuna, Rafał Malczewski, Tymon Niesiołowski, Tadeusz Pruszkowski, Zofia Trzcińska-Kamińska, Edward Wittig.
Rytmiści nie formułowali docelowych założeń stylistycznych, ale próbowali tworzyć nowy styl narodowy w nawiązaniu do tradycji sztuki ludowej, a szczególnie podhalańskiej, cieszącej się opinią najautentyczniejszej i najmniej skażonej przez wpływy cywilizacji przemysłowej.
Artyści związani z Rytmem byli głównymi projektantami wyposażenia polskiej ekspozycji na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 r., która odniosła tam międzynarodowy sukces. Wydaje się, że tajemnicą sukcesu było zastosowanie w zdobnictwie prostych form użytkowych podhalańskiej ornamentyki, zbieżnej formalnie z geometryzującą stylistyką kubistyczną. Połączenie to było rozwiązaniem niezwykle udanym estetycznie i legitymującym się autentycznymi związkami z ludową tradycją sztuki ludowej i stało się synonimem polskiej odmiany art-deco.

Grupa Krakowska to jedno z najważniejszych zjawisk w sztuce polskiej XX wieku. Działała w latach 1930-1937 i była reaktywowana po II wojnie światowej jako Grupa Krakowska II. Pierwszą Grupę tworzyli lewicowo zorientowali studenci Akademii w Krakowie: Sasza Blonder,
Berta Grünberg, Maria Jarema, Leopold Lewicki, Adam Marczyński, Stanisław Osostowicz, Szymon Piasecki, Bolesław Stawiński, Jonasz Stern, Aleksander Winnicki, Henryk Wiciński, Eugeniusz Waniek. Powojenną Grupę II tworzyli Jarema, Mączyński i Stern, oraz Tadeusz Brzozowski, Tadeusz Kantor, Alfred Lenica, Daniel Mróz, Kazimierz Mikulski, Jerzy Nowosielski, Erna Rosenstein, Jerzy Tchórzewski.
Wpływ grupy na polską sztukę był wieloraki, wynikał przede wszystkim ze współistnienia zupełnie odrębnych, ale wybitnych osobowości artystycznych od Marii Jaremy, przez Stanisława Brzozowskiego, Jerzego Nowosielskiego po Tadeusza Kantora. Szczególnie Tadeusz Kantor okazał się artystą oddziaływającym najsilniej i to nie ze względu na dokonania czysto plastyczne, ale przez stworzenie wybitnego zjawiska teatralnego, jakim była ostatnia faza działalności jego teatru, rozpoczęta przedstawieniem Umarła klasa.
Tadeusz Kantor, uchodzący za herolda awangardy i nazwany ironicznie "komiwojażerem nowinek" przez długie lata stanowił wybitną postać środowiskową, ale jego dokonania artystyczne były - najdelikatniej mówiąc - skromne i wtórne. Jego dokonaniem, niekoniecznie epokowym, było oswojenie publiczności polskiej z happeningiem i sztuką instalacji, ale w szerszym kontekście historii sztuki nie jest ono warte szerszej wzmianki. Tym bardziej imponuje przełom jaki dokonał się w twórczości 60-letniego wówczas artysty, który w 1975 r. zrealizował Umarłą klasę - arcydzieło wspaniałe i głęboko tragiczne, stając się tym w historii światowego teatru, czym w historii muzyki stało się pokolenie polskich awangardystów z Lutosławskim i Pendereckim.
Nie można nie podkreślić, że i Kantor i polscy kompozytorzy swoją pozycję wśród światowej awangardy zawdzięczali nie formalnym innowacjom (bo te na świecie sprzedaje się na pęczki), ale głęboko przeżytemu osobistemu losowi i narodowej tradycji.

Magdalena Abakanowicz (1930) polska rzeźbiarka, absolwentka uczelni w Warszawie i Sopocie. Zaczynała jako malarka, ale do światowej sztuki weszła dzięki tzw. "abakanom", wielkoprzestrzennym kompozycjom wykonanym technikami tkackimi. Jej niekwestionowaną pozycję jednego z czołowych współczesnych artystów utrwaliły cykle o egzystencjalnych i martyrologicznych odniesieniach - Nierozpoznani (Poznań), Brązowy tłum, Puellae (Waszyngton), Agora (Chicago).
Abakanowicz należy do grona tych (wprawdzie nielicznych, ale jednak) polskich artystów, którzy dzięki świetnemu warsztatowi, ale przede wszystkim dzięki wypełniającej ich dzieła refleksji, stanowią zupełnie wyjątkowe zjawisko na tle coraz bardziej bezmyślnej (i bezradnej), światowej produkcji artystycznej.

Andrzej Wróblewski (1927-1957) polski malarz urodzony w Wilnie, wykształcony po wojnie w Krakowie, gdzie studiował malarstwo i historię sztuki. Początkowo pod wpływem kapistów, szybko zwrócił się przeciwko ich estetyzującemu stylowi i zaczął tworzyć obrazy zaangażowane, nasycone tematyką egzystencjalną i martyrologiczną, którą uprawiał również po kilkuletnim okresie twórczości socrealistycznej. Po śmierci artysty (w wieku zaledwie 30 lat) jego malarstwo stało się niezależnie funkcjonującym symbolem kontestacji - trochę podobnie jak np. późniejsze aktorstwo Zbigniewa Cybulskiego.
Paradoks historii polega na tym, że tak, jak symbolem malarstwa niepokornego stał się Wróblewski, mający za sobą dość długi epizod socrealizmu, tak symbolem aktora niepokornego stał się Cybulski, który wielką kreację stworzył w artystycznie doskonałym, ale ideologicznie nikczemnym filmie Andrzeja Wajdy "Popiół i diament".