Manieryzm jest stylem artystycznym rozwijającym się we Włoszech od drugiej ćwierci, a w Europie północnej od połowy XVI wieku, ale jest również szerszym zjawiskiem w historii sztuki. Zjawisko to występuje po okresach dominacji wielkich stylów, gdy osiągają one pełnię wyrazu, tracą żywotność i "gubią się" w poszukiwaniu nowych dróg rozwojowych. Przykładem manieryzmu była następująca po wielkiej sztuce klasycznej sztuka hellenistyczna, w pewnym wymiarze romantyzm, który był reakcją na załamanie się idei Oświecenia, oraz współczesny artystyczny i filozoficzny postmodernizm.
Jeśli za główną cechę sztuki renesansowej uznać poszukiwanie klasycznej harmonii, której elementami są czytelność, prostota, umiar i spokój (równowaga), to manieryzm był zaprzeczeniem wszystkich tych cech. Asymetria, deformacja, skrajne emocjonalne napięcie lub mroczna tajemniczość, hermetyczna symbolika, całkowity brak lub nadmiar dekoracji, kontrastowe oświetlenie, ekspresyjny ruch postaci to główne cechy formalne sztuki manieryzmu. Te formalne ekstrawagancje kryją jednak ideową pustkę będącą wynikiem krachu humanizmu, jako wizji świata doskonałego. Pustkę tę najlepiej ilustruje szkoła z Fontainebleau - wytworna, ale pozbawiona istotnych znaczeń, czy niesłychanie efektowna, ekwilibrystyczna sztuka Archimbolda. Można powiedzieć, że im mniej dzieło znaczy, tym więcej i ciekawiej mówi (nie jest to zresztą wyłącznie problem sztuki).
Jednak w dorobku manieryzmu, oprócz dzieł pięknych ale błahych, jest wiele arcydzieł świadczących o przełomowym charakterze epoki. Są nimi przede wszystkim dzieła Michała Anioła z apokaliptyczną, "konwulsyjną" wizją Sądu Ostatecznego (Kaplica Sykstyńska), oraz malarstwo El Greca, przywołujące całą mistyczną tradycję Bizancjum.
Kryzys renesansu miał wiele źródeł, ale przełomu w powszechnej świadomości dokonało zdobycie i zniszczenie Rzymu przez habsburskie wojska w 1527 r. (Sacco di Roma). Skala barbarzyństwa, mordów (ponad 30.000 zabitych - połowa ludności Rzymu)) i zniszczeń (spalone kościoły, pałace, szpitale) pokazała, że sens sztuki gloryfikującej piękno natury i harmonijnego świata wyczerpał się. Sztuka musiała poszukać sobie innego sensu.
Zniszczenie Rzymu miało znaczenie wykraczające poza granice Włoch. Zmusiło wielu artystów do emigracji, ale jednocześnie osłabiło pozycję Italii jako ośrodka wskazującego główny kierunek rozwoju sztuki (w połowie XVI wieku Europa północna rozwijała jeszcze tradycję gotyku) i umożliwiło powstanie tzw. północnego manieryzmu, którego ośrodkami były Fontainebleau we Francji, cesarski dwór Rudolfa II w Pradze, Flandria, Niderlandy (Haarlem i Utrecht), a także w Polsce (Rzeczpospolita Obojga Narodów, od 1569).

Pierwszym teoretykiem manieryzmu był Gian Paolo Lomazzo (26 April 1538 – 27 January 1592 (1511-1574), autor wydanych w 1550 r. Żywotów najwybitniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, w którym to dziele przedstawił nową rolę artysty. Nie był on już zwykłym rzemieślnikiem, ale równym uczonym i poetom członkiem elity kształtującej obraz świata. Jego sztuka wymagała wyrafinowania, inwencji, wirtuozerii (maniera). Włoski malarz Gian Paolo Lomazzo (1538-1592) wydał w 1584 r. Trattato dell'arte della pittura, scoltura et architettura, a w 1590 r. Idea del tempio della pittura, w których sformułował skomplikowaną teorię decorum i rolę indywidualności jako podstawy inwencji twórczej.

WŁOCHY
Michelangelo Buonarroti 1475-1564
Jacopo Pontormo 1494-1557
Bronzino, 1503-1572
Alessandro Allori, 1535-1607
Tintoretto, 1518-1594
Giuseppe Arcimboldo, 1527-1593)
Parmigianino, 1503-1540
Francesco Primaticcio, 1504-1570
Paolo Veronese, 1528-1588
Benvenuto Cellini, 1500-1571

HISZPANIA
El Greco, 1541-614

FRANCJA
Rosso Fiorentino, 1494-1540
Nicolo dell' Abate, 1509-1571
Jean Cousin, 1500-1593
Antoine Caron, 1521-1599

PRAGA
Giambologna, 1529-1608
Bartholomeus Spranger, 1546-1611

NIDERLANDY
Hendrik Goltzius, 1558-1617
Cornelis Corneliszoon van Haarlem, 1562-1638
Abraham Bloemaert, 1566-1651
Joachim Anthonisz Wtewael, 1566-1638
Hans Vredeman de Vries, 1527-1607

FLANDRIA
Marten de Vos, 1532-1603