Młodą Polskę najczęściej określa się jako polską odmianę modernizmu, co niczego nie wyjaśnia i na dodatek deprecjonuje wspaniały okres w sztuce polskiej, sprowadzając go w całości do wymiaru wschodnioeuropejskiej kopii zachodnioeuropejskiego oryginału. Rzeczywistość była nieco bardziej złożona, ponieważ sam modernizm był (jest) zjawiskiem wielowątkowym i istniały przynajmniej dwie, diametralnie różne Młode Polski. Nieporozumieniem jest również automatyczne łączenie zupełnie odmiennych zjawiska w kulturze europejskiej, takich jak Młoda Polska, Młode Niemcy, Młoda Szwecja czy Młode Włochy tylko na zasadzie podobieństwa nazw.
Modernizm był nie tylko zjawiskiem artystycznym, ale przede wszystkim pewną formacją mentalną. Społeczne i moralne konflikty epoki miały źródła pozaartystyczne (industrializacja, ruch robotniczy, praca zawodowa kobiet i ruch emancypacyjny, sekularyzacja kultury, tzw. Lebensreform) i wprawdzie nie znajdowały rozwiązania, ale były wystarczającą podstawą do narastającej frustracji i różnie wyrażanego buntu. Na płaszczyźnie społecznej bunt ten znajdował wyraz w negacji powszechnie obowiązującej, a uznanej za filisterską moralności, cyganeryjnym stylu bycia i obyczajowych skandalach. Na płaszczyźnie artystycznej (w rzadkich przypadkach artystów twórczych) w autentycznym poszukiwaniu nowej formy na drodze skrajnych nawet eksperymentów, w większości natomiast przypadków w zwyczajnej destrukcji, której miałkość topiono w alkoholu.
Oczywiście znaczna część pokolenia artystów Młodej Polski poddawała się dekadenckiej atmosferze końca wieku. Ta większość pozbawiona jest istotnego znaczenia - historia sztuki odnotowuje ich dzieła z kronikarskiego obowiązku, a jej popularność podtrzymuje gminne upodobanie do skandalizujących newsów (pudelek). W efekcie półinteligent wie, ilu kochanków miała Dagny i ile nieślubnych dzieci miał Przybyszewski, ale co tworzyli, grali i malowali - to już zwykle nie ma znaczenia. Okazało się zresztą, że najczęściej nie były to dzieła wykraczające formatem poza ściany Czarnego Prosiaka.

Istniała jednak inna Młoda Polska, jakościowo zupełnie odmienna, chociaż historycznie i środowiskowo trudna czasami do odróżnienia (fin-de-sieclowe elity artystyczne były znacznie bardziej demokratyczne od współczesnych). Tę Młodą Polskę od europejskiego pre-modernizmu odróżniały nie styl czy warsztat - bo pod tym względem (z pewnym oczywiście opóźnieniem) sztuka polska adaptowała wszystkie nowinki) - ale wyjątkowa zdolność do (najczęściej gorzkiej) refleksji o szerokim, filozoficznym i historiozoficznym horyzoncie, a zdolność ta wynikała z przeżycia własnej historii i tragicznych losów narodowej wspólnoty. Dopiero na ich tle egzystencjalnego wymiaru nabierają tak awangardowe dzieła, jak Krajobraz z Tobiaszem (namalowany w 1904 r.).
Modernizm europejski - przy całej swojej odkrywczości formalnej - jest ubogi intelektualnie i emocjonalnie, ponieważ nawet w swoich najbardziej przejmujących dziełach nie jest w stanie wyjść poza świat jednostki. Ten świat jest istotny, dla wielu najistotniejszy, ale z definicji nie jest światem kompletnym. Jeśli nawet uznać Młodą Polskę za część tego szerszego zjawiska, to była ona jego częścia najdojrzalszą, ponieważ sztuka polska tego okresu w najlepszych swoich dziełach zawsze umieszczała jednostkę w szerszym kontekście. Ten szerszy kontekst natomiast musi oznaczać albo wspólnotę, albo transcendencję (nawet jeśli definiowaną przez negację).
Nie oznacza to wcale, że największe dzieła najwybitniejszych artystów młodopolskich unikały zaangażowania w bieżące konflikty epoki - zarówno w malarstwie Malczewskiego jak i w dramatach Wyspiańskiego jest ogromny ładunek piekącej, narodowej autoironii i społeczno-obyczajowego krytycyzmu. Ale to nie one stanowią o ich klasie.

Sztuka młodopolska miała wiele twarzy i oprócz nurtu "wieszczego" składał się na nią dorobek takich ludzi jak Stanisław Witkiewicz, twórca stylu zakopiańskiego. Współczesnym "wytykaczom" niedostatków tej koncepcji warto przypomnieć, że pierwszy i już dojrzały przykład stylu - willa Koliba - powstała w latach 1982-93, a sztandarowa Willa pod Jedlami w 1897 r. W tym samym czasie (1896) w niemieckiej ambasadzie w Londynie dopiero rozpoczynał pracę późniejszy założyciel Werkbundu Hermann Muthesius, który przez kolejne lata publikował w niemieckiej prasie fachowej raporty o angielskiej domestic architecture, systemie szkolnictwa i rzemiosła artystycznego, organizowanych wystawach i wprowadzanych nowinkach technicznych. Podsumowaniem jego działalności było wydane w 1904 r. dzieło Das englische Haus, bez którego nie byłoby ani Werkbundu, ani Bauhausu, ani szkoły w Ulm, ani całego niemieckiego wzornictwa XX wieku.
Dzięki pracy takich młodopolskich teoretyków jak Witkiewicz możliwa była eksplozja talentów w niepodległej już Polsce, a jej wynikiem - niestety jednorazowym - sukces polskiej art-deco na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 r.

Jacek Malczewski (1854-1929) uczeń Matejki w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Jeden z najwybitniejszych, a moim zdaniem najwybitniejszy malarz przełomu XIX i XX wieku. Dzieła Malczewskiego należy oglądać wielokrotnie dla nich samych oraz w kontekście ówczesnej sztuki światowej.

Witold Wojtkiewicz (1879-1909), uczeń Leona Wyczółkowskiego w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Malarstwo napiętnowane tragiczną świadomością nieuleczalnej choroby. Absurdalność istnienia spotęgowana przeniesieniem dramatu do kukiełkowego świata dzięciecych zabaw. Krucjata dziecięca to podsumowanie historii rozpoczynającego się XX wieku.

Józef Mehoffer (1869-1946), uczeń Jana Matejki w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Oprócz znacznego dorobku w dziedzinie sztuki użytkowej (projektowanie graficzne) pozostawił po sobie wybitne witraże w kościołach i budynkach użyteczności publicznej. Zaliczany do nurtu secesyjnego, chociaż jego sztuka wykazuje wyraźne pokrewieństwa z malarstwem angielskich pre-rafaelitów.

Józef Pankiewicz (1869-1946), uczeń Wojciecha Gersona. Mimo ciągłych fascynacji (przestarzałymi już zresztą) nowinkami postimpresjonistycznymi stworzył własny, intymny styl (Nokturny), ale największa zasługą był jego patronat nad Komitetem Paryskim (kapistami).

Władysław Podkowiński (1866-1895), uczeń Wojciecha Gersona i Aleksandra Kamińskiego. Wrażliwy impresjonista, zmierzający tuż przed śmiercią w kierunku symbolizmu bliskiego nastrojom Nokturnów Pankiewicza, który na swoje nieszczęście namalował "Szał uniesień" - ciekawe świadectwo epoki i wyraz rozterek nieuleczalnie chorego artysty.

Leon Wyczółkowski (1852-1936), uczeń Wojciecha Gersona (w Warszawie) i Jana Matejki (w Krakowie).

Stanisław Witkiewicz (1851-1915), był malarzem wykształconym w Petersburgu i Monachium, ale dziełem jego życia był styl zakopiański - z wyjątkiem architektury angielskiej, prekursorska próba nawiązania w nowoczesnej architekturze do układów przestrzennych i zdobnictwa budownictwa regionalnego. Jego odpowiednikiem jest tzw. "szwajcarski chalet" - wzorowany na wiejskim budownictwie alpejskim, spopularyzowany zarówno we współczesnej architekturze hotelowej jak i w indywidualnym budownictwie mieszkaniowym.

Jan Grzegorz Stanisławski (1860-1907), wielki pejzażysta malujący maleńskie obrazki, uczeń Wojciecha Gersona i Émila Auguste Duranda.

Olga Boznańska (1865-1940), wśród kilku zaledwie artystek o formacie światowym w całej historii malarstwa (Artemisia Gentileschi, Judith Leyster, Rosalba Carriera, Berthe Morisot, Eva Gonzales, Mary Cassatt) Olga Boznańska zajmuje pozycję wyjątkową, ponieważ wypracowała najbardziej samodzielny, wyrafinowany kolorystycznie, intymny styl.

Władysław Ślewiński (1856-1918), uczył się w warszawskiej szkole Wojciecha Gersona (krótko), potem w paryskiej Akademie Colarossi, gdzie poznał Paula Gauguina. Z Gauguinem pracował w Pont-Aven. Uległ wpływowi syntetyzmu, ale wypracował własny bardzo oszczędny styl malarstwa pejzażowego o zawężonej kolorystyce.

Stanisław Wyspiański (1869-1907), studiował malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie u Jana Matejki, a potem w paryskiej  Academie Colarrosi. Uprawiał malarstwo (jeśli do malarstwa zaliczyć pastel), witrażownictwo, zajmował się także projektowaniem mebli i wnętrz. W dziedzinie sztuk plastycznych uległ wyraźnym wpływom francuskich symbolistów. Jakkolwiek Wyspiański stworzył wiele świetnych dzieł plastycznych (szczególnie krakowskie pejzaże i portrety dzieci), ale młodopolskim geniuszem okazała sie w dziedzinie dramatu, tworząc w 1901 r. "Wesele" - jeden z najważniejszych, o ile nie najważniejszy dramat ówczesnej literatury światowej i jedno z najważniejszych dzieł poskiej kultury w ogóle. Mówiąc wprost - można sobie wyobrazić polskie malarstwo bez dzieł Wyspiańskiego, ale nie można wyobrazić sobie polskiej kultury bez "Wesela".