Sztuka romańska nie miała ujednoliconego zestawu typowych ornamentów, ponieważ powstawała jednocześnie w wielu ośrodkach pozostających pod różnymi wpływami. Ornament romański wywodzi się ze sztuki starożytnej (wiciowe motywy z Ara Pacis), sztuki bizantyjskiej, której wpływowi ulegali nowi władcy imperium rzymskiego (Karol Wielki i kaplica w Akwizgranie), oraz sztuki arabskiej (a później islamskiej). Wpływy islamu były następstwem ekspansji Arabów z Półwyspu Iberyjskiego w kierunku Akwitanii i Półwyspu Apenińskiego (w połowie IX w. zdobyli oni Sycylię, a potem osiedlili się w południowej Italii), oraz późniejszych walk z krzyżowcami (pierwsza wyprawa 1095). Wpływy te z jednej strony wniosły do sztuki romańskiej silną stylizację motywów naturalnych, z drugiej zaś abstrakcyjne motywy geometryczne (matematyka i astronomia były specjalnościami arabskimi). Elementy geometryzacji były również wynikiem wpływów sztuki celtyckiej. Na formowanie się ornamentu romańskiego miała także wpływ sztuka Normanów (w drugiej połowie XI w. opanowali oni Anglię i południową Italię).
Jednym z charakterystycznych motywów romańskiej architektury stał się fryz arkadkowy (nazywany również fryzem lombardzkim, ale po raz pierwszy zastosowany w mauzoleum Galii Placydii w Rawennie), który upowszechnił się na terenach Lombardii, Aragonii i Katalonii w tamtejszej architekturze przedromańskiej.

Sklepienie nie jest charakterystycznym elementem architektury romańskiej. Znane było już w architekturze wczesnej starożytności (Mezopotamia, Egipt), a do perfekcji sztukę ich konstruowania doprowadzili Rzymianie (Panteon, bazylika Maksencjusza). Rozwój sklepień zahamował zakaz ich stosowania wprowadzony przez cesarza Konstantyna, obowiązujący właściwie do czasów romanizmu (przez kilka wieków sztuka ta uległa zapomnieniu).
W romanizmie konstruowania sklepień uczono się od nowa, zaczynając od najprostszego sklepienia kolebkowego, ale stosunkowo wcześnie pojawiły się kolejne innowacje, łącznie z rzadko spotykanym sklepieniem klasztornym i typowym dla gotyku sklepieniem krzyżowo-żebrowym.

Sklepienie to w gruncie rzeczy wsparty na ścianach, wygięty strop zbudowany z drobnych elementów łączonych spoinami (fugami) w taki sposób, aby przenoszone siły działały prostopadle do tych spoin (spoiny nie powinny przenosić obciążeń. Najprostszym sklepieniem jest sklepienie kolebkowe (beczkowe) o przekroju półkolistym.
Jedno z najwcześniejszych sklepień kolebkowych (beczkowych) zastosowano w kościele Santa Maria del Naranco (IX w.). W miarę doskonalenia techniki budowlanej przekrywano coraz większe przestrzenie. Pierwszym kościołem z przesklepioną nawą główną była drugi kościół opactwa w Cluny (1000/1010). Modyfikację sklepienia kolebkowego stanowiło wprowadzenie podtrzymujących, murowanych gurtów (Santiago de Compostela, Notre-Dame-du-Port de Clermont-Ferrand). Innym udoskonaleniem było wprowadzenie wytrzymalszego sklepienia ostrołukowego, zbudowanego po raz pierwszy w trzecim kościele w Cluny (1088).

Kaplica zbudowana w latach 792-800 dla Karola Wielkiego przez architekta Odona z Metz, wzorowana na kościele San Vitale w Rawennie. Ośmioboczna część centralna przekryta sklepieniem klasztornym, obejścia sklepieniami krzyżowymi. Budowla trzykondygnacyjna (czwarta kondygnacja z pasem doświetlającym dobudowana w XVII wieku.
Do budowy wykorzystano fragmenty budowli antycznych (spolia) sprowadzonych z Rzymu i Rawenny.

Kościół św. Michała w Hildesheim zbudowano w latach 1001-1031 pod kierunkiem biskupów Bernwarda i (po jego śmierci) Godeharda jako kościół klasztorny opactwa benedyktyńskiego. W 1186 r. po pożarze przeprowadzono rekonstrukcję świątyni.
Jest ona jednym z najważniejszych przykładów wczesnoromańskiej architektury ottońskiej. Dwuchórowa bazylika ma dwa transepty i kwadratowe wieże na skrzyżowaniach transeptów i nawy głównej. Kwadratowe skrzyżowanie naw jest modułem podstawowym planu kościoła. Chór zachodni ma obejście i kryptę. We wnętrzu zastosowano alternację podpór (2 kolumny okrągłe i kwadratowy filar) wspierających clerestorium - ścianę z rzędami górnych okien doświetlających wnętrze.

Cesarska katedra w Spirze (Niemcy) to - zgodnie z zamiarem fundatora, cesarza Konrada II - największa (zachowana, bo większy był kościół w Cluny) budowla romańska na świecie.
Budowana w latach 1030-1061, ma długość 134 m i wieże wysokości ok. 70 m.
Pod chórem znajduje się ogromna krypta (1041) o powierzchni 850 m2 i wysokości 7 m, co czyni z niej właściwie odrębny kościół dolny z kilkoma ołtarzami.
Znaczenie katedry w Spirze polega na tym, że była pierwszą budowlą romańską mającą, oprócz naw bocznych, również nawę główną przekrytą sklepieniem krzyżowym. Początkowo przekryta płaskim stropem, została w niecałe 20 lat po wybudowaniu w znacznej części rozebrana, wzmocniono fundamenty części wschodniej, środkową nawę podwyższono o 5 m i przekryto supernowoczesnym (jak na owe czasy) sklepieniem krzyżowo-żebrowym.
Potężne ściany (clerestorium) nawy głównej zostały na zewnątrz ozdobione na całej długości galerią arkadową dla zmniejszenia ciężaru optycznego bryły.

Klasztor benedyktyński w CLuny (Francja) został założony w 910 r. na mocy edyktu Wilhelma Akwitańskiego, ale pod patronatem papieskim i posiadał znaczną niezalezność od władzy cywilnej. Stał się on ośrodkiem tzw. reform kluniackich i miał znaczny wpływ na organizację życia w ok. 1200 klasztorach benedyktyńskich. Postępujące reformy wpływały również na program kolejnych kościołów opactwa.
W wyniku przebudowy w 981 r. powstał pierwszy kościół ze stopniowaną częścią chórową (Cluny II), ale przekryty jeszcze płaskim stropem. W latach 1089-95 r. powstał największy kościół chrześcijański (do czasu powstania bazyliki św. Piotra na Watykanie) z korpusem o długości 187 m i dwoma transeptami. Uważa się, że plan świątyni był wzorowany na konstantyniańskiej (starej) bazylice św. Piotra w Rzymie. Imponujące sklepienie kolebkowe miało rozpiętość 12,2 m i wysokość 30,5 m.
Opactwo zlikwidowano podczas Rewolucji Francuskiej, a kościół wysadzono w powietrze w 1810 r. i zamieniono w kamieniołom.

Kościół Notre Dame la Grande w Poitiers budowano od końca XI w. do 1150 r. Reprezentuje on inny od ottońskiego nurt architektury romańskiej, w którym mniejsze znaczenie ma kompozycja tworzących harmonijną całość, ale wyraźnie odrębnych brył, większe natomiast wszechogarniająca dekoracja. Dla tego nurtu typowe jest również flankowanie pozbawionego tympanonu portalu dwoma bocznymi portalami "pozornymi" i powtarzanie tego schematu w układzie okien górnej kondygnacji elewacji. W Poitiers zrezygnowano nawet z tego schematu pokrywając niemal cała fasadę dekoracją rzeźbiarską.

Zespół romańskich budowli w Pizie mieści się na ogrodzonym, częściowo brukowanym, częściowo trawiastym Placu Katedralnym, nazwanym przez Gabriela d'Annunzio "Placem Cudów" i obejmuje:
kościół katedralny Santa Maria Assunta zbudowany w latach 1064-1092,
baptysterium poświęcone Janowi Chrzcicielowi, zbudowane w drugiej połowie XII w.,
"krzywą wieżę" czyli dzwonnicę, budowaną od 1173 do 1372 r. w trzech fazach, z powodu osiadania gruntu i zbyt słabego fundamentowania,
Campo Santo (cmentarz monumentalny) budowany od XII do XV wieku.

Ostrów Lednicki to wyspa na jeziorze Lednica (koło Gniezna), zamieszkana już w epoce neolitu, a we wczesnym średniowieczu zabudowana w południowej części ufortyfikowanym grodem, z zespołem obejmującym pałac z kaplicą i kościół. Gród otoczony był wałem ziemno-drewnianym, pałac z kaplicą zbudowano z kamienia łupanego w latach 963-966, a sądząc po skali budowli i jej funkcji, były one prawdopodobnie fundacją Mieszka I.
Budynek określany jako pałac miał prostokątny plan (322 x 14 m) i dwie kondygnacje o podobnym rozkładzie pomieszczeń. Połączona z pałacem kaplica miała plan krzyża greckiego, cztery ćwierćkoliste kolumny tworzące obejście części centralnej, apsydę ołtarzową w części wschodniej i prawdopodobnie emporę w części zachodniej (nad przejściem do pałacu). W kaplicy odkryto ślady basenów, co sugeruje, że służyła ona jako baptysterium.
W części północnej grodu zbudowano jednonawowy kościół z prostokątnym prezbiterium, w którym odnaleziono dwa kamienne grobowce. Była ty więc pierwsza na terenach Polan książęca nekropolia.

Krypta św. Leonarda jest pozostałością zachodniej części drugiej katedry wawelskiej, tzw. hermanowskiej, ukończonej za panowania Bolesława Krzywoustego w 1142 r. i zniszczonej przez pożar w 1305 r. Krypta zbudowana w latach 1090-1117 ma trzy nawy oddzielone dwoma rzędami kolumn o głowicach kostkowych (2 x 4), przekryte sklepieniami krzyżowymi.

W Tumie pod Łęczycą istniało na początku XII w. opactwo benedyktyńskie, przeniesione w 1140 r. do Mogilna. W miejscu rozebranego opactwa tumskiego w 1141 r. rozpoczęto budowę romańskiej kolegiaty, poświęconej w 1161 r.
Budowla została częściowo zniszczona przez Litwinów w 1294 r., a potem, na początku XIV w. przez Krzyżaków. Podczas kolejnych rekonstrukcji zatraciła romański charakter. Od 1947 r. przeprowadzono odbudowę (pod kierunkiem Jana Koszyc-Witkiewicza), przywracając nawie głównej charakter romański i pozostawiając elementy gotyckie w nawach bocznych.
Kolegiata tumska jest przykładem nurtu ottońskiego w romanizmie, charakteryzującego się harmonijnym komponowaniem budowli z wyraźnie wyodrębnionych brył składowych.
Jest trzynawową bazyliką z dwiema apsydami (wschodnią i zachodnią) oraz bliźniaczymi wieżami w części zachodniej. Układem przypomina hermanowską katedrę na Wawelu (patrz plan przy krypcie św. Leonarda).
Kościół budowano w technice opus emplectum, polegającej na murowaniu zewnętrznych warstw ściany (stanowiących szalowanie) połączonych ceglanymi przewiązkami i wylewaniu rdzenia zaprawą wymieszaną z kruszywem.

Rotunda św. Prokopa w strzelnie, największa polska budowla romańska na planie koła, zbudowana została ok. 1130 r. (Jan Długosz) lub w latach dwudziestych XIII w.
Do rotundy przylega od strony wschodniej prezbiterium na planie kwadratu przekryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym, od północy dwie apsydy, od zachodu wieża na planie podkowy z emporą i przyporą.
Budowlę poświęcono św. Prokopowi w 1779 r.

Kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy powstała w latach 1120-1140.
Orientowana, trójnawowa bazylika z transeptem, przekryta płaskimi stropami drewnianymi. Pierwotnie w części zachodniej miała dwie bliźniacze wieże (między wieżami emporę), które w XVI w obniżono i zastąpiono jedną wieżą murowaną.

Rotunda św. Feliksa i Adaukta zbudowana została na Wawelu w X wieku jako tzw. tetrakoncha (budowla centralna z czterema symetrycznie rozmieszczonymi apsydami) z dodatkowym aneksem na klatkę schodową. Wykonana w technice opus incertum, miała prawdopodobnie przyporę i była kaplicą wczesnego założenia pałacowego.

Romański portal jest jednym z niewielu zachowanych fragmentów benedyktyńskiego opactwa św. Piotra w Moissac (południowa Francja), zniszczonego podczas wojen albigensów (1207-1214) i zastąpionego kościołem gotyckim na przełomie XIV/XV w.
Cały portal budowano w latach 1110-1131, jego tympanon w latach 1120-1130.
Oprawa portalu stanowi etap rozwoju struktury portalu schodkowego, czyli zbudowanego z kolejnych, rozszerzających się obramowań tworzących miejsce dla szeregu figur rzeźbiarskich (formę zaawansowaną stanowi późniejszy o 20 lat portal w Chartres).
Tematem całego wątku narracyjnego jest Paruzja, czyli zapowiadane przez Nowy Testament ponowne przyjście Chrystusa jako pogromcy zła, wskrzesiciela umarłych i wielkiego sędziego. Tympanon przedstawia wizję św. Jana z tronującym Chrystusem w centrum.
Oprócz słynnego portalu, drugim cennym zabytkiem architektury romańskiej jest klasztorny krużganek.

Katedra Saint Lazare w Autun jest jedną z najważniejszych budowli romańskich Burgundii, słynną z portalu zachodniej fasady. Budowę katedry rozpoczęto w 1120 r., a poświęcił ją w 1130 r. papież Inocenty II.
Główną postacią kompozycji rzeźbiarskiej portalu jest Chrystus w mandorli (mandorla to archaiczna forma owalnej aureoli obejmującej całą postać) w towarzystwie Marii i archanioła Michała, przedstawiony w scenie Sądu Ostatecznego, wykonanej przez mistrza Gislebertusa. Tympanon otacza 29 odrębnych scen rzeźbiarskich.

W 1120 r. pożar zniszczył kościół benedyktyńskiego opactwa w Vezelay w Burgundii i w latach 1120-1140 zbudowano dzisiejszą bazylikę pod wezwaniem św. Marii Magdaleny. W latach 1145-50 dobudowano narteks. Dlatego katedra w Vezelay ma dwa zespoły portali - wewnętrzny w narteksie.
Ilustracje przedstawiają obydwa portale główne, ponieważ w wykładach historii sztuki podkreśla się różne ich aspekty.
W historii sztuki romańskiej ważne miejsce zajmuje portal znajdujący się w narteksie, przedstawiający zesłanie Ducha Świętego na apostołów. Jest to scena nietypowa dla portali romańskich, w których zwykle przedstawiano scenę Sądu Ostatecznego. Kościół w Vezelay był ośrodkiem wypraw krzyżowych (drugiej i trzeciej) i jego portal przedstawiał wizję Chrystusa rozgrzeszającego krzyżowców przed walką w obronie wiary, w odróżnieniu od przedstawianego w innych portalach (i w zewnętrznym portalu kościoła św. Magdaleny) Chrystusa jako groźnego sędziego ważącego dobre i złe uczynki. Jego postać jest dodatkowo "zmiękczona" kontrapostem (inne przedstawienia są frontalne i symetryczne).

Gislebertus to francuski rzeźbiarz romański tworzący w pierwszej połowie XII w., autor portalu w katedrze Saint-Lazare w Autun, a prawdopodobnie również portalu w narteksie katedry w Vezelay. Zidentyfikowany na podstawie podpisu umieszczonego w tympanonie portalu w Autun. Istnieje teoria, że Gislebertus był albo fundatorem rzeźb, albo kierownikiem grupy rzeźbiarzy, sam nie będąc czynnym artystą.
Styl Gislebertusa wyróżnia się bogactwem wyobraźni i silną ekspresją.

Iluminatorstwo, nazywane również malarstwem książkowym to średniowieczna sztuka zdobienia manuskryptów z użyciem ornamentów, złoceń oraz malarskich przedstawień narracyjnych i symbolicznych. Pojawiło się w ok. III w. wraz z wynalezieniem formy kodeksu (pliku zszytych dokumentów), a na terenie Europy zachodniej pierwszy rozkwit przeżyło w tzw. sztuki insularnej, do której należą najsłynniejsze pozycje: irlandzki ewangeliarz Księga z Durrow - 675 r. i szkocki ewangeliarz z klasztoru w Iona - Księga z Kells - 800 r.
Księga z Durrow jest najstarszym tłumaczeniem Ewangelii na język irlandzko-saksoński. W księdze znajdują się tzw. strony kobiercowe (znane od VII w.) przedstawiające graficzne symbole Ewangelistów.
Księga z Kells zawiera cztery Ewangelie z całostronicowymi przedstawieniami Chrystusa, Marii z dzieciątkiem i Ewangelistów.

Ewangeliarz Ottona III (nazywany również ewangeliarzem Henryka II) jest dziełem iluminatorstwa ottońskiego i powstał ok. 1000 r. w klasztorze Reichenau. Składa się z 35 miniatur, 12 tablic kanonicznych i 4 całostronicowych inicjałów.
Przechowywany w Bibliotece Bawarskiej w Monachium.

Drzwi Gnieźnieńskie odlano z brązu metodą wosku traconego ok. 1170 r. Składają się z dwóch skrzydeł o wymiarach ok. 325 x 85 cm i przedstawiają 18 scen z życia św. Wojciecha. Stylistycznie należą do jednej grupy z drzwiami płockimi i drzwiami biskupa Bernwarda z Hildesheim, co jest podstawą do sugestii, że mogły być tam (tzn. w Hildesheim) wykonane.
Sceny od narodzin do męczeńskiej śmierci, wykupienia zwłok św. Wojciecha i ich pochówku w katedrze gnieźnieńskiej ułożone są na skrzydłach od lewej dolnej, w górę (lewe skrzydło) do prawej dolnej, w dół (prawe skrzydło). Poniżej przedstawione są w kolejności zdarzeń.

Brązowe drzwi katedry w Płocku wykonane zostały prawdopodobnie w Magdeburgu w latach 1152-1154.
Składają się z dwóch skrzydeł zmontowanych (każde skrzydło) z dwunastu rzeźbiarskich paneli kwadratowych i jednego prostokątnego o podwójnej szerokości. Panele połączono szeroką bordiurą na skrzydłach drzwi drewnianych. Sceny przedstawiają historię Zbawienia.
Oryginał drzwi znajduje się obecnie w cerkwi św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim (nie wiadomo, jak tam trafił), a w Płocku znajduje się współczesna kopia.

Kościół św. Trójcy i Najświętszej Marii Panny w Strzelnie jest trzynawowa bazylika z transeptem. Zbudowany na przełomie XII i XIII w. został poświęcony w 1216 r. W wiekach późniejszych nawy przekryto gotyckimi sklepieniami (gwiaździste w nawie głównej, krzyżowe w nawach bocznych). W XVIII w. przebudowano fasadę w stylu barokowym.
Pozostałością kościoła romańskiego jest 7 kolumn, z czego dwie mają trzony pokryte płaskorzeźbami, a jedna trzon spiralny.
Płaskorzeźby ułożone są w trzech pasach, w których poszczególne sceny podzielone arkadami przedstawiają personifikacje cnót i przywar.

Tympanon fundacyjny Piotra i Anny Wszeborowiców z kościoła św. Trójcy w Strzelnie znajduje się nad wejściem do kaplicy św. Barbary i przedstawia postać św. Anny z niemowlęcą Marią Panną w asyście fundatora kościoła, Piotra Wszeborowica trzymającego model świątyni (model ten, mimo uproszczeń, daje wyobrażenie o jej pierwotnym kształcie).

Tympanon portalu północnego kościoła św. Trójcy w Strzelnie ukończony został w XIII w. (najpóźniejszy z tamtejszych portali). Przedstawia na tle mandorli postać Chrystusa Triumfującego (Maiestas Domini) w otoczeniu aniołów i Apostołów. Scenę otacza trójlistna archiwolta zdobiona wicią roślinną

Kościół św. Jakuba w Sandomierzu należy do tamtejszego klasztoru dominikanów. W jego miejscu pierwotnie stał kościół drewniany, wzniesiony w okresie chrystianizacji Polski, a potem jednonawowa świątynia kamienna.
Kościół ceglany wzniesiono prawdopodobnie w dwóch etapach: w 1226-36 (prezbiterium i zakrystia), 1236-1253 - korpus nawowy. W drugim etapie powstał również skromnie zdobiony, dwudzielny portal z półkolista archiwoltą i otworami zamkniętymi w zasadzie gotyckimi łukami w kształcie trójlistnej koniczyny.

Należące do benedyktynów, a później do norbertanów opactwo św. Wincentego istniało we wsi Ołbin, na terenie obecnie należącym do Wrocławia. Klasztor zbudowano w latach 30-tych XII w., a zburzono w 1529 r.
Z pierwszej budowli romańskiej zachowały się głowice kolumn i tympanon fundacyjny, oraz wykonany w końcu XII w. portal, który w 1546 r. wmurowano w południową ścianę katedry św. Marii Magdaleny we Wrocławiu.
Łuki schodkowej archiwolty portalu zdobione jest ornamentem roślinnym oraz szeregiem mało już czytelnych przedstawień figuralnych. W dobrym stanie zachowało się natomiast zdobienie trzonów kolumn, a oprawa rzeźbiarska ich głowic reprezentuje najwyższy poziom sztuki romańskiej, nie tylko w skali regionalnej.

Kościół św. Jadwigi w Trzebnicy powstał jako część klasztoru ufundowanego w 1202 r. przez Henryka Brodatego. Już w 1268 r. dobudowano pierwszą kaplice gotycką, a z budowli romańskiej zachowały się portale, w tym portal z pochodzącym z lat 1218-1230 tzw. tympanonem "Dawidowym".
Rzeźba przedstawia króla Dawida grającego na lirze i królową Betsabe, symbolizujących fundatorów opactwa, Henryka I Brodatego i jego żonę, niemiecką księżniczkę Jadwigę (kanonizowaną w 1267 r.)

Tkanina z Bayeux to ręcznie haftowany pas płótna o wymiarach ok. 70 x 0,5 m, przedstawiający w 58 scenach wyprawę Wilhelma Zdobywcy do Anglii i bitwę pod Hastings (1066 r.). Tkanina nie jest kompletna, brakuje scen końcowych.
Powstała w drugiej połowie XI wieku i ze względu na ogromną szczegółowość opracowania jest źródłem wiedzy o takich zagadnieniach, jak budowa statków, technika żeglugi i walki, uzbrojenie, ubiór, zdobnictwo i szczegóły życia codziennego Normanów.
Na podstawie cech stylistycznych i zapożyczeń motywów z innych dzieł o pewniejszym datowaniu przyjmuje się, że tkanina powstała w południowej Anglii przed 1082 r. na zamówienie brata Wilhelma, Odona z Bayeux.

Współczesna kolegiata w Wiślicy to gotycki kościół wzniesiony w XIV w. przez Kazimierza Wielkiego na fundamentach starszych budowli romańskich. Budowę pierwszej romańskiej kolegiaty ukończono w drugiej połowie XII w., a w jej miejscu w XIII w. zbudowano drugą, trójnawową bazylikę.
Zachowany fragment pierwszej, jednonawowej kolegiaty - tzw. płyta wiślicka nazywana również płytą orantów, pochodzi z okresu 1175-1177, jest wykonana z jastrychu i zdobiona rysunkami na dwóch polach otoczonych bordiurą. Rysunki przedstawiają postaci z rękami wzniesionymi w modlitewnym geście, stąd określenie "płyta orantów". Mężczyzna z brodą identyfikowany jest jako fundator świątyni Kazimierz Sprawiedliwy, pozostałe osoby jako jego żona Helena i syn Bolesław.

"Czara z Włocławka" to prawdopodobnie pochodzący z X w. kielich mszalny. Znaleziona pod Włocławkiem, obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym w Krakowie. Wykonana jest ze srebra, złocona i zdobiona technikę niello (podkreślanie rysunku przez chemiczną obróbkę zagłębień w polerowanej powierzchni metalu).
Na czarze przedstawiono osiem scen z Księgi Sędziów (Stary Testament). Przyjmuje się, że mogła powstać w Sankt Gallen i na tereny Polski przywieziona została przez benedyktynów.

Istnieją dwa kielichy określane jako "kielich Dąbrówki" - obydwa pochodzą z klasztoru w Trzemesznie i są przechowywane w Muzeum Archidiecezjalnym w Gnieźnie.
Kielich nazywany "pierwszym" pochodzi z lat 1170-1180, ma na czaszy znacznie głębsze zdobienie wykonane techniką repusowania i uważany jest za przykład szkoły saskiej. Kielich nazywany "drugim" (albo kielichem królewskim) został wykonany ok. 1190 r., ma znacznie płytsze zdobienie i inaczej ukształtowaną stopę. Różni sie również tematyką wątku narracyjnego. Zaliczany do szkoły nadreńsko-westfalskiej. Zdobienie obydwu naczyń jest podkreślone techniką niello.
Prawdopodobnie były naczyniami użytkowymi przerobionymi w XII w. na kielichy mszalne.

Klasztor cystersów w Lądzie objęty został w 1193 r. przez mnichów sprowadzonych z Nadrenii (Niemcy) przez Mieszka Starego, który również był fundatorem wyposażenia klasztoru. Z tego okresu pochodzi romańska patena (metalowe przykrycie kielicha mszalnego) nazywana "kaliską", przedstawiająca Mieszka Starego ofiarowującego św. Mikołajowi patenę i kielich, w asyście opata Szymona z Lądu. Na dole kompozycji, w małym okienku przedstawiony jest złotnik - autor pateny - o imieniu Conradus.
Patena wykonana jest ze srebra, grawerowana i częściowo złocona.