W XVI wieku Polska, a właściwie Korona Królestwa Polskiego (obejmująca część terenów dzisiejszej Polski i Ukrainy), która później stała się częścią Rzeczpospolitej Obojga Narodów, przeżywała okres ekonomicznego boomu, stając się terenem produkcji zboża zwożonego szlakiem Wisły do Gdańska i eksportowanego do zachodniej Europy. W jego wyniku właściciele wielkich majątków ziemskich zdobyli pozycję nieco podobną do pozycji wielkich rodów w republikach włoskich XV wieku i mogli stać się mecenasami sztuki. Jednak kierunki, z jakich do Polski docierały nowe prądy intelektualne i artystyczne, początkowo określał dwór królewski, polityka i dynastyczne koligacje.
Wpływy włoskie, zaczynające się od działalności Filippo Buonacorsiego (Kallimacha), nasiliły się po ślubie Zygmunta I z mediolańską księżniczką Boną Sforza (1518). Bona wyjechała wprawdzie z Polski w 1556 r., ale w ciągu 40 lat jej panowania nad Wisłę dotarło wielu włoskich artystów (część z nich uległa polonizacji), którzy stworzyli pierwsze dzieła renesansowe w Polsce i wykształcili generację artystów miejscowych. Pierwsza połowa XVI wieku to okres włoski polskiego renesansu. W tym czasie odbudowano po pożarze i rozbudowano zamek na Wawelu, zbudowano nowe zamki w Szydłowcu, Drzewicy, Ogrodzieńcu i Pieskowej Skale, powstała także renesansowa katedra w Płocku, a przede wszystkim Kaplica Zygmuntowska przy katedrze wawelskiej.
W drugiej połowie XVI wieku w polskiej sztuce renesansowej następuje zróżnicowanie regionalne. Na południu kontynuowany jest nurt włoski, jego przedstawicielami są Santi Gucci, Bernardo Morando, a wybitnymi przykładami zamki w Płakowicach, Brzegu, Niepołomicach, Baranowie, Krasiczynie i Brzeżanach. Dokonuje się przebudowy w nowym stylu lub buduje nowe ratusze (m.in. w Tarnowie, Sandomierzu, Chełmie, Poznaniu, Szydłowcu, Zamościu). W Krakowie powstają Sukiennice z projektowanymi przez Padovano loggiami. W latach 1579-1600 powstaje wspaniały przykład renesansowej urbanistyki - zaprojektowany przez Morando Zamość. Wpływy włoskie nie są jednak jedynymi. Wraz z intensyfikacją eksportu drewna i zboża szczególnego znaczenia nabiera Gdańsk jako główny port wywozowy, do którego docierają artystyczne nowiny z Europy północnej, przede wszystkim z dominujących w handlu morskim Niderlandów. Ich wpływ jest tym silniejszy, że Gdańsk pozostaje poza głównym kierunkiem wpływów włoskich prowadzącym z Włoch przez Kraków na Litwę.
Do Gdańska po raz pierwszy docierają wzorniki flamandzkiego architekta Cornelisa Florisa de Vriendt i niderlandzkiego architekta Hansa Vredemana de Vries, który po 1592 r. dekoruje gdański ratusz i Dwór Artusa. Niemiecki architekt Hans Kramer wznosi w Gdańsku Bramę Zieloną (1564-68), Flamand Willem van den Blocke buduje w 1588 r. Bramę Wyżynną, niderlandzki architekt Antoni van Obberghena projektuje gdański Arsenał (1602-1606) i (prawdopodobnie) staromiejski ratusz (1587-1595). Z powodu wpływów północnoeuropejskiej sztuki renesansowej docierającej przede wszystkim z Niderlandów drugą połowę XVI wieku nazywa się okresem niderlandzkim polskiego renesansu.
W pierwszej połowie XVII w. Rzeczpospolita Obojga Narodów osiągnęła szczyt potęgi ekonomicznej i największy zasięg terytorialny (1618 r. - 900.000 km2), ale tym samym zbliżała się już do kresu świetności zamkniętej potopem szwedzkim w 1655 r.
W 1595 r. pożar strawił część zamku na Wawelu, w 1596 r. Zygmunt III Waza przeniósł stolicę z Krakowa do Warszawy, a w 1606 r. przeniósł się tam królewski dwór. Gdańsk pozostał poza polityczną unią, stając się, dzięki dekretom tolerancyjnym Zygmunta II i Stefana Batorego, silnym ośrodkiem protestanckim. W architekturze Gdańska pojawiły się wpływy tzw. północnego manieryzmu, w którego duchu Abraham van den Blocke (1572-1628) zaprojektował nową fasadę Dworu Artusa (1616). Ponieważ budowana od nowa Warszawa długo jeszcze nie mogła pełnić funkcji centrum kulturalnego, przeniosło się ono w znacznej części do Lwowa. Okres rozkwitu przeżywał rządzony przez Firlejów Kazimierz Dolny (położony w połowie drogi z Warszawy do Lwowa). Zrealizowane we Lwowie i w Kazimierzu obiekty mają cechy manierystyczne, dlatego pierwszą połowę XVII w. określa się jako okres polskiego manieryzmu.
Wybitnymi dziełami tego okresu są kaplica Boimów (1609-1617) i kaplica Kampianów (1619) przy katedrze Wniebowzięcia NMP we Lwowie, kamienica Królewska i kamienica Czarna przy lwowskim rynku, oraz przebudowane w 1615 r. kamienice Przybyłów i zbudowana w 1630 r, kamienica Celejowska w Kazimierzu Dolnym.

Franciszek Florentczyk zm. 1516
Bartolomeo Berecci 1480-1537
Benedykt z Sandomierza XVI w.
Jan Baptysta Wenecjanin 1492-1567
Giovanni Cini 1495-1565
Jan Maria Padovano 1493-1574
Hans Kramer zm. 1577
Santi Gucci 1530-1600
Wawrzyniec Senes XVII w.
Bernardo Morando 1540-1600
Antoni van Obberghen 1543-1611
Willem van den Blocke 1550-1628
Abraham van den Blocke 1572-1628

Okres renesansu/manieryzmu był w sztuce polskiej okresem niezwykle ważnym, ponieważ, chociaż większość dzieł tej sztuki stworzyli cudzoziemcy, po raz pierwszy czynny udział w ich realizacji brali artyści miejscowi, zdobywając nie tylko umiejętności natury technicznej, ale przede wszystkim kształtując wyrafinowany "gust". Przełom, jaki następował w rodzącej się sztuce polskiej ilustruje porównanie Kaplicy Zygmuntowskiej z kamienicami w Kazimierzu Dolnym. Kaplica Zygmuntowska jest oczywiście bezcennym skarbem należącym do polskiej kultury, ale jej polskość wynika z faktu, że polski władca podjął artystyczny mecenat i żywił aspiracje do posiadania dzieł na najwyższym światowym poziomie. Samo dzieło jest natomiast, chociażby ze względu na osobę twórcy, dziełem sztuki włoskiej. To samo dotyczy magnackich pałaców czy miejskich ratuszy - ich powstawanie (i angażowanie wybitnych artystów) świadczyło o osiąganiu przez polską elitę i polską kulturę równorzędnej pozycji europejskiej. Kultura ta miała zresztą w innych dziedzinach sztuki dorobek znacznie wyższego lotu (np. awangardowa - nawet jak na dzisiejsze czasy - poezja Kochanowskiego).
Kamienice kazimierzowskie są pod względem warsztatowym nieporadne, pod względem artystycznym naiwne, ich dekoracja wykonana dwieście lat po śmierci Quercii, więcej ma wspólnego z rzeźbą gotycką, a nawet romańską niż z renesansową, ale dla sztuki polskiej mają znaczenie epokowe, ponieważ są pierwszym przypadkiem, gdy polscy artyści (rzeźb tych nie mogli wykonać wykształceni we Włoszech artyści przebywający w Polsce na "gościnnych występach") przemówili własnym głosem, a sądząc po ikonograficznej treści rozmieszczonych na elewacjach budynków symboli, mówili o aktualnych problemach części polskiego społeczeństwa. Trzeba przy tym pamiętać, że w tym samym czasie Rej i Kochanowski tworzyli dopiero nowoczesną polszczyznę. Oczywiście nawet dzieła obce, jeśli z biegiem czasu stają się elementem powszechnej świadomości, wrastają w miejscową kulturę i stają się jej organicznym elementem. Tak jak wawelskie arrasy, wykonane dla Zygmunta Augusta w Brukseli, a zaprojektowane przez malarzy flamandzkich. W tym przypadku jednak część dzieł miała uniwersalną tematykę religijną, część natomiast zawierała królewskie inicjały i polsko-litewskie motywy heraldyczne.
Dla kultury narodowej mniej ważne jest to, czy zamożne jednostki są w stanie kupić zagranicą najlepsze nawet dzieła stworzone w innych kulturach (bo wtedy można stworzyć muzeum osobliwości), bardziej natomiast to, czy jej artyści uczą się mówić własnym językiem.

Po pożarze w 1499 r. odbudowę zamku prowadził Fraciszek Florentczyk (od 1504), po 1516 r. krużganki wybudował Benedykt z Sandomierza, od 1530 r. pracami kierował Bartolomeo Berrecci, po 1537 r. Mikołaj Castiglione, po 1545 r. Mateusz z Włoch. Za czasów Zygmunta III Wazy przebudowę w stylu barokowym prowadził Giovanni Trevano.

Pierwszy włoski artysta przybyły do Krakowa na zaproszenie Zygmunta Starego w 1501 r. Prowadził odbudowę zamku po pożarze w 1499 r., wykonał niszę mieszczącą sarkofag Jana Olbrachta. W Krakowie prowadził warsztat rzeźbiarsko-kamieniarski. Zmarł w 1516 r.

Benedykt z Sandomierza pochodził prawdopodobnie ze Śląska lub Słowacji. W latach 1524-29 prowadził (po Berreccim) odbudowę Wawelu.
Zbudował również zamki w Piotrkowie Trybunalskim, Sandomierzu i Niepołomicach.

Berrecci przybył do Krakowa w 1516 r. i kierował objętym po Franciszku Florentczyku warsztatem kamieniarskim. Jest sutorem Kaplicy Zygmuntowskiej, najwspanialszego dzieła architektury renesansowego w Polsce. Prowadził również rozbudowę zamku na Wawelu i zamku w Niepołomicach.

Santi Gucci, włoski rzeźbiarz i architekt sprowadzony do Polski ok. 1550 r. Ożeniony z Polką i prawdopodobnie całkowicie spolonizowany.
Autor m.in. renesansowego zamku w Baranowie, nagrobków Anny Jagiellonki i Zygmunta Starego w Kaplicy Zygmuntowskiej, ale i wybitnych manierystycznych dzieł, jak dom przy ul. Kanoniczej w Krakowie, czy nagrobek Stefana Batorego w Kaplicy Mariackiej na Wawelu.

włoski architekt i urbanista. Zaprojektował plan miasta Zamościa (1578-86), oraz zamojski ratusz, Bramę Lubuską, arsenał i pałac.

Włoski architekt pochodzący z południowej Szwajcarii, w latach 1552-1562 architekt miejski Poznania, w latach 1568-1572 jeden z budowniczych Zamku Królewskiego w Warszawie. Autor poznańskiego ratusza i budynku wagi miejskiej. Spolonizowany, zmarł w Poznaniu.

Kamienice w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą powstały w pierwszej połowie XVII wieku. Gotyckie korpusy kamienic braci Przybyłów otrzymały nowe elewacje w 1615 r., a kamienicę Celejowską zbudowano w 1630 r.

Włoski rzeźbiarz sprowadzony do Polski przez Zygmunta Starego w 1532 r. Wykonał szereg nagrobków, projektował loggie krakowskich Sukiennic oraz (podobno) attykę ratusza w Sandomierzu.

architekt niderlandzki, fortyfikator. Od 1594 r. architekt miejski Gdańska. Zbudował tam Wielką Zbrojownię, przypisuje mu się również projekt Ratusza Staromiejskiego.

rzeźbiarz i architekt flamandzki, działający w Gdańsku od 1584 r. Autor Bramy Wyżynnej, oraz epitafium Edwarda Blemkego w kościele Mariackim w Gdańsku.

syn Willema van den Blocke, autor Złotej Bramy (1612-14), Złotej Kamienicy, fasady Dworu Artusa (1616-17), współautor fontanny Neptuna w Gdańsku.

syn Willema van den Blocke, malarz, autor dekoracji malarskiej w Sali Czerwonej Ratusza Głównomiejskiego w Gdańsku.

architekt niemiecki, od 1565 r. architekt miejski w Gdańsku. Autor Bramy Zielonej (1568) i miejskich kamienic: Domu Angielskiego. Lwiego Zamku i domu Goblera.

malarz urodzony w Królewcu, od 1578 r. uczył się na dworze Rudolfa II w Pradze (silny ośrodek manieryzmu). Autor dekoracji malarskich dla Dworu Artusa, Ratusza Głównomiejskiego i kościoła Mariackiego w Gdańsku, a także dla ratusza w Toruniu.

urodzony we Wrocławiu malarz niemiecki. W 1583 r. przybył do Polski, gdzie tworzył liczne portrety, m.in. Stefana Batorego, Zygmunta III Wazy, Anny Jagiellonki. Pozostał w Polsce i zmarł w Krakowie w 1598 r.

włoski architekt i kamieniarz, jeden z rodu budowniczych pracującego w różnych częściach Europy w XVI w. Pracował przy budowie Zamku w Bolkowie, Zamku Piastów Śląskich w Brzegu, a w latach 1568-1572 na Zamku Królewskim w Warszawie.

jeden z rodu Parrów, projektował rozbudowę Zamku Piastów Śląskich w Brzegu, w latach 1547-48 kierował budową Zamku Piastowskiego w Chojnowie.

XVI-wieczny kartulariusz (zbiór dokumentów) zawierający najważniejsze dokumenty miejskie Krakowa, spisany w 1505 r. w trzech językach, nazwany od krakowskiego notariusza Baltazara Behema. Jest źródłem wiedzy o życiu i obyczajach mieszczaństwa krakowskiego.

księga liturgiczna zawierająca teksty mszalne (mszał), wykonana w latach 1513-1518 na zamówienie Erazma Ciołka, biskupa płockiego i sekretarza królewskiego.

Malarz i miniaturzysta krakowski. Jeden z pierwszych rdzennie polskich artystów zaliczanych do tzw. gotyku międzynarodowego. Wybitny, wyróżniający się na tle epoki talent artystyczny.

włoski rzeźbiarz i architekt sprowadzony do Polski przez Zygmunta Starego w 1519 r. Współpracował z warsztatem kamieniarskim Berrecciego. Współautor nagrobka Krzysztofa Szydłowieckiego w kolegiacie w Opatowie, którego częścią jest tzw. Lament Opatowski (innego, nieznanego autora).

urodzony w Urzędowie k/Lublina, rzeźbiarz i architekt niewiadomej narodowości, ale całe życie działający w Polsce. Od 1545 r. w Krakowie. Autor wielu nagrobków i (prawdopodobnie) projektant kaplic.