| CHRONOLOGIA |
| RENESANS 1400 - 1600 |
| |
WŁOCHY |
FRANCJA |
NIEMCY |
| wczesny |
1400 - 1460 |
1490 - 1520 |
1520 - 1555 |
| dojrzały |
1460 - 1530 |
1520 - 1550 |
1555 - 1590 |
| manieryzm |
1520 - 1600 |
1550 - 1610 |
1560 - 1610 |
W odróżnieniu od architektury i rzeźby, starożytność nie stworzyła wielkiej tradycji malarskiej i jeśli doszukiwać się antycznej inspiracji malarstwa renesansowego, to dawała ją właśnie rzeźba. Jednak tym, co skierowało przynajmniej niektórych renesansowych artystów ku realizmowi, było opanowanie perspektywy. Zwracając uwagę artystów na to, jak oko ludzkie widzi rzeczywistość, siłą rzeczy zmusiło ich do obserwacji tej rzeczywistości i poznania jej struktury we wszelkich przejawach (anatomia, portret, pejzaż).
Pod wieloma względami malarstwo renesansowe było kontynuacją malarstwa średniowiecznego - przede wszystkim ze względu na tematykę koncentrującą się na wątkach religijnych, ale i na rozwój techniki malarskiej. Udoskonalona przez malarzy niderlandzkich technika malarstwa olejnego przejęta została w końcu XV w. przez malarzy włoskich i przyczyniła się do usamodzielnienia się gatunku - jego "oderwania od ściany".
Wątki czerpane z mitologii klasycznej nie odgrywały decydującej roli. Początkowo traktowane były podejrzliwie z powodu skojarzeń z tradycją pogańską, później (w dojrzałym renesansie) pojawiły się w dekoracjach prywatnych apartamentów, a jednym szerzej dostępnym cyklem były freski Rafaela z apartamentów papieskich (Stanze Rafaela). Tam zresztą pojawiły się również w cyklu łączącym filozoficzną tradycję antyku z rozwijającą się filozofią chrześcijańską (w Szkole Ateńskiej Rafaela przedstawieni są Platon i Arystoteles, a nawet antyczni materialiści, nie na natomiast Sokratesa).
Jakkolwiek początków nowego stylu można doszukiwać się we dziełach Giotta, prawdziwym przełomem był cykl fresków Masaccia w kaplicy Brancacci przy florenckim kościele Santa Maria del Carmine (1425-27). Również Masaccio namalował w 1427 r. fresk "Święta Trójca" w kościele Santa Maria Novella (do którego podobno perspektywę kreślił Filippo Brunelleschi). W obrazach Masaccia jest już wszystko, co odnaleźć można w późnym malarstwie Michała Anioła - perspektywa, nagość, realizm, cierpienie.
Do głównych cech malarstwa renesansowego zalicza się perspektywę linearną (jako metodę konstrukcji),
anatomię i pejzaż (jako elementy doczesnej, materialnej rzeczywistości), światłocień (jako sposób określania formy trójwymiarowej), portret (jako uzyskujący samodzielność gatunek malarski) i realizm rozumiany jako próba oddania charakterystyki psychologicznej postaci. Należy również wymienić skrót perspektywiczny (czasami bardzo agresywny, jak w Opłakiwaniu Chrystusa Mantegny), sfumato (delikatna technika światłocieniowa), i pierwsze przykłady chiaroscuro (technika skontrastowanego światłocienia, typowa dla baroku, ale stosowana już np. przez Leonarda w obrazie Madonna w grocie (1483).
Chronologicznie historię włoskiego malarstwa renesansowego dzieli się zwykle na trzy okresy: renesans wczesny i renesans dojrzały. Kwestią kryteriów jest określenie malarstwa takich mistrzów jak Giotto mianem proto-renesansu, oraz wyodrębnienie samodzielnego stylu nazywanego manieryzmem. W okresie wczesnego renesansu dominowała szkoła florencka. W drugiej połowie XV w. powstawały samodzielne ośrodki sztuki renesansowej w innych częściach Italii. W Mantui działał Andrea Mantegna, w Ferrarze Cosme Tura. W Neapolu Antonello da Messina zapoznał się ze sprowadzonymi tam obrazami mistrzów flamandzkich (Jan van Eyck) i po przybyciu do Wenecji wpłynął na powstanie tamtejszej, weneckiej szkoły malarskiej (Giovanni Bellini) i upowszechnienie techniki olejnej. Zamówienia papieskie z początku XVI w. przyczyniły się do powstania najsłynniejszych arcydzieł renesansowych w Rzymie, ale trudno tu mówić o specyfice regionalnej. Po prostu potężny mecenat ściągał do Rzymu najwybitniejszych artystów z całych Włoch. Natomiast w Wenecji rozwinął się talent Giovanni Belliniego, który z kolei wpłynął na styl dwóch wielkich malarzy późnego renesansu - Giorgione i Tycjana.
Prekursorzy:
Giotto di Bondone, 1266-1337
Taddeo Gaddi, 1290-1366
Wczesny renesans:
Masaccio, 1401-1428
Filippino Lippi, 1457-1504
Paolo Uccello, 1397-1475
Piero della Francesca, 1415-1492
Fra' Filippo Lippi, 1406-1469
Andrea del Verrocchio, 1435-1488
Domenico Ghirlandaio, 1449-1494
Cosimo Tura, 1430-1495
Dojrzały renesans:
Sandro Botticelli, 1445-1510
Pietro Perugino, 1450–1523
Leonardo da Vinci, 1452-1519
Michelangelo Buonarroti, 1475-1564
Rafael Santi, 1483-1520
Szkoła wenecka:
Antonello da Messina, 1430-1479
Giovanni Bellini, 1430–1516
Andrea Mantegna, 1431-1506
Giorgione, 1477-1510
Tiziano Vecelli , 1490-1576
Wybitne dzieła malarstwa renesansowego stworzyli artyści Niemiec i Niderlandów, ale, ponieważ rozwój malarstwa w tych krajach przebiegał w izolacji od wczesnorenesansowych nurtów Italii, sztuka tych regionów zachowała stylistyczną odrębność, wpływy malarstwa gotyckiego i wydała dzieła wymykające się prostej klasyfikacji, jak obrazy Boscha czy Bruegela.
Petrus Christus, 1410-1476
Hieronymus Bosch, 1450-1516
Albrecht Dürer, 1471-1528
Lucas Cranach Starszy, 1472-1553
Hans Holbein Młodszy, 1497-1543
Pieter Bruegel, 1525-1569
Renesans kontynuował wspaniałe tradycje gotyckiego malarstwa ołtarzowego. W tej dziedzinie tworzyli niemal wszyscy renesansowi artyści: Masaccio, Fra Angelico, della Francesca, Bellini, Mantegna, da Vinci, Rafael, del Sarto. Renesansową specjalnością stały się wielkie cykle freskowe, którym początek dał cykl Giotta w kaplicy Scrovegni, a kontynuwali je Massaciio (kaplica Brancacci), della Francesca (San Francesco, Arezzo), Francesco del Cossa (dla rodziny d'Este), Ghirlandaio (kaplica Sassetti), Botticelli i Michelangelo (Sykstyna), Rafael (Stanze di Rafaello). W dziedzinie malarstwa świeckiego usamodzielnił się portret (della Francesca, Botticelli, da Messina, Ghirlandaio, da Vinci, Bellini, Tycjan, Rafael), akt (Botticelli, Bellini, Giorggione, Tycjan) i wspomniana już tematyka mitologiczna (Botticelli, Rafael, Bellini, Tycjan). |
1445 - 1510
Sandro Botticelli, Madonna Magnificat, 1481 a 1485, tempera na desce, tondo 118 cm, Galeria Uffizi
Sandro Botticelli, Wiosna, 1482, tempera na desce, 203 × 314 cm, Galeria Uffizi
Sandro Botticelli, Narodziny Wenus, 1485, tempera na płótnie, 172,5 × 278,5 cm, Galeria Uffizi
Sandro Botticelli, Opłakiwanie Chrystusa, 1490-1500, tempera na desce, 106 × 71 cm, Muzeum Poldi Pezzoli, Mediolan
Sandro Botticelli, Oszczerstwo, ok. 1495, tempera na desce, 62 × 91 cm, Galeria Uffizi
PIETER BRUEGEL STARSZY
1525/30 - 1569
Kraina lenistwa (Cockaigne), 1567, olej na desce, 52 x 78 cm, Alte Pinakothek, Monachium
Zabawy dziecięce, 1560, olej na desce, 118 x 161 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
Ślepcy, 1568, olej na płótnie, 86 x 154, Galleria Nazionale di Capodimonte, Neapol
Wesele chłopskie, 1568, olej na desce, 114 x 164 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
Wieża Babel, 1563, olej na desce, 114 x 155 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
Walka karnawału z postem, 1559, olej na desce, 118 x 164 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
Luty- Pochmurny dzień, 1565, olej na desce, 118 x 163 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
Siepień - Żniwa, 1565, olej na desce, 118 x 163 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
Styczeń - Powrót myśliwych, 1565, 117 x 162 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
Październik - Powrót trzody, 1565, 117 x 159 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
Upadek Ikara, 1558, olej na płótnie, 74 x 112 cm, Musée des Beaux-Arts, Bruksela
Przysłowia niderlandzkie, 1559, olej na desce, 117 x 163 cm, Gemäldegalerie, Berlin
Kaleki, 1568, olej na desce
MICHAŁ ANIOŁ (MICHELANGELO) BUONAROTTI
1475 - 1564
Tondo Doni, 1504 - 05, olej i tempera na desce, 120 cm, Galeria Uffizi
Sąd Ostateczny, 1537 - 1541, fresk, Kaplica Sykstyńska
ANDREA CASTAGNO
1419 - 1457
Ostatnia Wieczerza, 1445-50, fresk, 453 x 975 cm, Sant'Apollonia, , Florencja
CORREGGIO
1489 - 1543
Święta noc, 1529-30, olej na desce, 256 x 188 cm, Gemäldegalerie, Drezno
LUCAS CRANACH STARSZY
1472 - 1553
Wenus i Amor, 1509, olej na płótnie przeniesionym z deski, 213 x 102 cm, Ermitaż, Petersburg
Portret Marcina Lutra
Adam i Ewa, 1528, Uffizi, Florencja
ALBRECHT DÜRER
1471 - 1528
Autoportret z rękawiczką, 1498, olej na desce, 52 x 41 cm, Prado, Madryt
Autoportert, 1500, olej na desce, 67 x 49 cm, Alte Pinakothek, Monachium
Melancholia, 1514, miedzioryt, 31 x 26 cm, Galeria Albertina, Wiedeń
Adam i Ewa, 1504
Ołtarz Paumgartnerów, 1503, olej na desce, 157 x 61, 155 x 126, 157 x 61 cm, Alte Pinakothek, Monachium
Jeźdźcy Apokalipsy, 1497-98, drzeworyt, 39 x 28 cm, Staatliche Kunsthalle, Karlsruhe
Rycerz, śmierć i diabeł, 1513, miedzioryt, 25 x 19 cm, Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam
Madonna różańcowa, 1506, olej na desce, 162 x 195 cm, Národni Galerie, Praga
Apostołowie, 1526, olej na desce, 215 x 76 cm (x2), Alte Pinakothek, Monachium
Apostoł Jakub, Apostoł Filip, 1516, olej na płótnie, 46 x 38 cm, Uffizi, Florencja
PIERO DELLA FRANCESCA
1420 - 1492
Zmartwychwstanie, 1465, fresk, 225 × 200 cm, Museo Civico w Sansepolcro
Biczowanie, 1460, olej i tempera na desce, 58 x 81 cm, Galleria Nazionale delle Marche
Portret Federica da Montefeltro i jego żony, Battisty Sforza, 1465-70, tempera na desce, 47 x 33 cm (każda deska), Uffizi
Chrzest Chrystusa, lata 50. XV w., tempera na desce,
167 x 116 cm, National Gallery w Londynie
Sen Konstantyna, 1452 - 66, fresk, kościół San Francesco, Arezzo
FRA ANGELICO
1387 - 1455
1430-1432, tempera na desce, 194 x 194 cm, wykonany dla klasztoru w Fiesole, obecnie w Prado
Maesta, 1437 - 1446, fresk, Konwent San Marco, Florencja
GIORGIONE
1477 - 1510
Koncert wiejski, 1510, olej na płótnie, 110 x 138 cm, Luwr, Paryż
Śpiąca Wenus, 1508-10, olej na płótnie, 108 x 175 cm, Gemäldegalerie, Drezno
Burza, 1507-08, olej na płótnie, 82 x 73 cm, Gallerie dell'Accademia, Wenecja
Trzech filozofów, 1507-08, olej na płótnie, 123 x 144 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
DOMENICO GHIRLANDAIO
1449 - 1494
Narodziny Marii, 1485-90, fresk, Cappella Tornabuoni
Starzec z wnukiem, 1490, tmpera na desce, 62 x 46 cm, Metropolitan Museum of Art, NY
HANS HOLBEIN MŁODSZY
1497/8 - 1543
Portrety Henryka VIII
Ambasadorowie, 1533, olej na desce, 206 x 209 cm, National Gallery, Londyn
Portret Jane Seymour, 1536-7, tempera na desce, 65 x 41 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
Portret kupca Gisze, 1532, tempera na desce, 96 x 85 cm, Gemäldegalerie, Berlin
Portrety Erazma z Rotterdamu
LEONARDO DA VINCI
1452 - 1519
Madonna w grocie - wersja I, 1483-96, olej na płótnie, 198 x 123 cm, Luwr, Paryż
Madonna w grocie, wersja II, 1503-06, olej, 189,5 x 120 cm, National Gallery, Londyn
Ostatnia Wieczerza, 1495-98, (technika mieszana, nie jest to fresk), 460 x 880 cm, Santa Maria delle Grazie
Pokłon Trzech Króli, 1481-82, olej na desce, 246 x 243 cm, Uffizi
Dama z gronostajem, 1483-1490, olej i tempera na desce, 54,7 cm × 40,3 cm, Muzeum Czartoryskich w Krakowie
Mona Liza - Gioconda, 1503-05, olej na desce, 77 x 53 cm, Luwr, Paryż
Święta Anna Samotrzeć, 1506-13, Olej na desce, 168 x 112 cm, Luwr, Paryż
Święty Jan Chrzciciel, 1513-16, Olej na desce, 69 x 57 cm, Luwr, Paryż
Bitwa pod Anghiari, 1503 (Karton z projektem dzieła nie zachował się, ilustracja przedstawia kopię wykonaną przez Rubensa)
Madonna Litta, 1490-91, tempera na płótnie, 42 x 33 cm, Ermitaż, Petersburg
Portret Ginevry Benci, 1474-78, olej na płótnie, 43 x 37 cm, National Gallery of Art, Waszyngton
Szkice anatomiczne i projekty urządzeń
FILIPPO LIPPI
1406 - 1469
Madonna na tle okna, 1465, tempera na desce, 93 x 62,5 cm, Galeria Uffizi
ANDREA MANTEGNA
1431 - 1506
iluzjonistyczny plafon Camera degli Sposi, 1473, Palazzo Duccale, Mantua
Martwy Chrystus (z Brery), 1480, tempera na płótnie, 68 x 81 cm, Pinakoteka Brera
MASACCIO
1491 - 1428
Wygnanie z raju, 1426-27, fresk, Kaplica Brancacci, Florencja
Grosz czynszowy, 1425-28, fresk, Kaplica Brancacci, Florencja
Trójca Święta, 1425, fresk, 667 x 317 cm, Santa Maria Novella, Florencja
RAFAEL SANTI
1483 - 1520
Zaślubiny Marii, 1504, olej na desce, 170 x 117 cm, Pinacoteca di Brera, Mediolan
Piękna Ogrodniczka, 1507-08, olej na desce, 120 x 80 cm, Luwr, Paryż
Madonna ze szczygłem, 1505-06, tempera na desce, 107 x 77 cm, Uffizi
Madonna della Sedia, 1513-14, olej na desce, 71 cm, Palazzo Pitti
Madonna Sykstyńska, 1513-14, olej na płótnie, 265 x 196 cm, Gemäldegalerie, Drezno
Uwolnienie św. Piotra, 1512, fresk, Stanza di Eliodoro, Pałac Apostolski, Watykan
Szkoła ateńska, 1509-10, fresk, 500 x 770 cm, Stanza della Segnatura, Watykan
Portret Baltazara Castiglione, 1515-16, Olej na płótnie, 82 x 67 cm, Luwr, Paryż
Przemienienie Pańskie, 1516-20, olej na desce, 405 x 278 cm, Pinakoteka, Watykan
Triumf Galatei, 1512, fresk, 295 x 224 cm, Villa Farnesina, Rzym
JACOPO TINTORETTO
1518 - 1594
Ostatnia Wieczerza, 1592-94, olej na płótnie, 365 × 568 cm, kościół San Giorgio Maggiore
Zuzanna i starcy, olej na płótnie, 147 x 194 cm, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń
Cud św. Marka, 1548, olej na płótnie, 416 x 544 cm, Gallerie dell'Accademia, Wenecja
TYCJAN
1488/90 - 1576
Miłość ziemska i niebiańska, 1515, olej na płótnie, 118 x 279 cm, Galleria Borghese, Rzym
Flora, 1515, olej na płótnie, 79 x 63 cm, Uffizi, Florencja
Wenus z Urbino, 1538, olej na płótnie, 119 x 165 cm, Uffizi, Florencja
Assunta, 1518, olej na desce, 690 x 360 cm, Santa Maria della Salute, Wenecja
Bachanalie, 1518-19, Olej na płótnie, 175 x 193 cm, Prado, Madryt
Karol V na koniu, 1548, olej na płótnie, 332 x 297 cm, Prado, Madryt
Karol V na tronie, 1548, olej na płótnie, 205 x 122 cm, Alte Pinakothek, Monachium
Portret papieża Pawła III, 1543, olej na płótnie, 108 x 80 cm, Galleria Nazionale di Capodimonte, Neapol
Koronowanie cierniem, 1542-44, olej na płótnie, 303 x 180 cm, Luwr, Paryż
Danae, 1545-46, olej na płótnie, 120 x 172 cm, Galleria Nazionale di Capodimonte, Neapol
PAOLO UCCELLO
1397 - 1475
Bitwa pod San Romano
Niccolo da Tolentino - przywódca Florentyńczyków, 1438-40, tempera na desce, 181,6 × 320 cm, National Gallery, Londyn
Zwycięstwo nad Bernardino della Ciarda, 1435-36, tempera na desce, 182 x 323 cm, Galeria Uffizi, Florencja
Przybycie Micheletto da Cotignola (odsieczy), tempera na desce, 180 x 316 cm, Luwr, Paryż
ANDREA DEL VERROCCHIO
1435 - 1488, malarz florenckiego quattrocenta
Chrzest Chrystusa, 1473-75, Galeria Uffizi
Madonna z dzieciątkiem, 1470 - 75, tempera na płótnie (przeniesiona z deski), Matropolitan Museum of Art
PAOLO VERONESE
1528 - 1588
Uczta w Kanie Galilejskiej, 1562-63, olej na płótnie, 666 x 990 cm, Luwr, Paryż
|
KANON 
HISTORIA SZTUKI 
