Walter Gropius, kompleks budynków Bauhausu w Dessau, 1926

Bauhaus – synonim nowoczesnego wzornictwa i stylu międzynarodowego w architekturze nie był zjawiskiem wyłącznie ani przede wszystkim artystycznym, ale zwieńczeniem precyzyjnego, realizowanego przez wiele lat programu, którego celem było uczynienie z niemieckiego przemysłu nie tylko konkurencyjnej, ale dominującej potęgi światowej. Można pozazdrościć Niemcom, że nawet w czasach wojen, rewolucji i politycznego chaosu znaleźli się wśród nich ludzie, którzy cierpliwie i z uporem taki plan stworzyli i realizowali.
Międzynarodowa renoma Bauhausu również nie spadła Niemcom z nieba, ale była wynikiem systematycznej, wieloletniej akcji promocyjnej, która usunęła w cień angielską architekturę spod znaku Arts&Crafts i Charlesa Voyseya, dorobek Skandynawów, art-deco, De Stijl, szkołę amsterdamską i wiele innych zjawisk, które wykształciły architekturę znacznie funkcjonalniejszą od dzieł funkcjonalizmu, znacznie ciekawszą formalnie, a przede wszystkim znacznie bardziej nadającą się do życia.
Dorobek Bauhausu ma w gruncie rzeczy smutny bilans, ponieważ jego teoretyczne założenia, świetnie prezentujące się w programach i budowlach wzorcowych, w codziennej realizacji kojarzyć się mogą ze współczesnym blokowiskiem i importowanymi z NRD blaszanymi pawilonami handlowymi.
W zakresie praktycznego projektowania Bauhaus nie stworzył niczego, co zasługiwałoby na kontynuację, ale jego niewątpliwym dorobkiem jest stworzenie formuły nowoczesnej uczelni łączącej ścisłą wiedzę inżynierską z ogólnym wykształceniem artystycznym.
A wszystko zaczęło się od działalności jednego człowieka.

HERMAN MUTHESIUS I WERKBUND

W 1896 r. niemiecki architekt Hermann Muthesius (1861-1927) objął stanowisko attache kulturalnego niemieckiej ambasady w Londynie i przez kolejnych osiem lat zajmował się studiowaniem angielskiej architektury i systemu tamtejszego szkolnictwa artystycznego i zawodowego. Plonem studiów w było wydane w 1904 r. trzytomowe dzieło „Das englische Haus” (Dom angielski), oraz raport dla niemieckiego rządu o XIX-wiecznej angielskiej architekturze rezydencjonalnej i systemie angielskiego szkolnictwa. Muthesius zdawał sobie sprawę z tego, że szybko industrializujące się Niemcy stoją na początku rewolucji przemysłowej i socjalnej, którą Anglia przeszła wcześniej i postanowił wyciągnąć wnioski z angielskich sukcesów i błędów.

< Okładka "Das englische Haus"
(Angielski dom - rozwój, uwarunkowania, plany,
konstrukcje, wyposażenie i wnętrza)

Muthesius był zafascynowany Anglią - uważał, że prostota, racjonalizm i funkcjonalizm cechujący styl Arts&Crafts jest alternatywą dla niemieckiego historyzmu, a zastosowanie reguł rzemiosła w produkcji przemysłowej jest w dłuższej perspektywie ekonomicznie uzasadnione i stanowi zabezpieczenie przed nieuchronnym zalewem masowo produkowanej tandety.

Wnętrza własnego domu Muthesiusa wyraźnie inspirowane prostotą projektów Charlesa Voyseya, 1906-09

Po powrocie do Niemiec w 1904 r. zrezygnował z proponowanej mu profesury i rozpoczął działalność projektową i organizacyjną. Gdy podczas jednego w wykładów w berlińskiej szkole handlowej skrytykował jakość niemieckiej produkcji przemysłowej przedstawiciele przemysłu złożyli oficjalny protest i wybuchł skandal, który doprowadził do podziałów w środowisku projektantów i powstania w 1907 r. organizacji nazwanej Der deutsche Werkbund, gromadzącej początkowo 12 projektantów i 12 niemieckich firm przemysłowych.
W programie Werkbundu mowa jest o „uszlachetnieniu rzemieślniczych wyrobów przez współdziałanie sztuki, przemysłu i rzemiosła, przez wychowanie, propagandę i otwarte podejście do najważniejszych problemów”. Inicjatywę powołania Werkbundu poprzedziły „poszukiwania w pruskim ministerstwie spraw wewnętrznych sposobów zwiększenia eksportu i uczynienia z niemieckich towarów synonimu dobrej jakości”. W programie Werkbundu napisano, że „taki cel osiągnąć można pod warunkiem zjednoczenia najlepszych sił narodu”, a Werkbund, który wyznaczył sobie za najwyższy cel zjednoczenie tych sił „stał się jedynym gwarantem rozwoju niemieckiej kultury”.
Od 1910 r. Muthesius był przewodniczącym Werkbundu odpowiedzialnym za sprawy programowe i przyczynił się do organizacji wystaw, na których przedstawiano wzorcowe rozwiązania dotyczące przemysłu i architektury.
Na pierwszej z tych wystaw, zorganizowanej w 1914 r. w Kolonii pokazano m.in. budynek wzorcowej fabryki zaprojektowany przez Adolfa Meyera i Waltera Gropiusa – przyszłego założyciela i dyrektora Bauhausu, oraz budynek teatru zaprojektowanego przez Henry’ego van de Velde – architekta i malarza, który od 1906 r. kierował szkołą rzemiosł artystycznych w Weimarze
Werkbud był również organizatorem innej słynnej wystawy architektonicznej – osiedla wzorcowego Weissenhof w Stuttgarcie, otwartej w 1927 r., na której pokazano realizacje czołówki projektantów stylu międzynarodowego.

Osiedle Weissenhof/Stuttgart, wystawa budowlana Werkbundu, 1927

WALTER GROPIUS I BAUHAUS

Alfred Meyer/Walter Gropius, Fagus Werke w Alfeld, 1911

Schemat programu nauczania Bauhausu

Marcela Breuer, Wnętrze Haus am Horn, 1923

Gropius, Meisterhaus - dom profesorski w Dessau, 1926

Projekt zmodularyzowanego domu ze stali

Projekty słynnych krzeseł z giętych rur stalowych Marcela Breuera

Laubenganghaus

Restauracja Kornhaus, Dessau

Gropius, Konsum w Torten

W 1907 r. jeden z założycieli Werkbundu, architekt i projektant Peter Behrens został doradcą artystycznym AEG, odpowiedzialnym za jakość projektów wszystkich produktów tej fabryki. W swojej pracowni Behrens zatrudniał młodych projektantów, m.in. Miesa Van der Rohe, Le Corbusiera i Waltera Gropiusa.
W 1910 r. Gropius założył własne biuro projektowe, a w 1911 r. zaprojektował wspólnie z Adolfem Meyerem fabrykę obuwia Fagus (Fagus-Werke) w Alfeld, która w ówczesnej architekturze przemysłowej stanowiła istotne novum. Ten sam zespół zaprojektował fabrykę wzorcową na wystawę Werkbundu w 1914 r.

Henry van de Velde, Pierwsza siedziba Bauhausu w Weimarze, 1905-6

W 1919 r. Gropius objął stanowisko dyrektora weimarskiej szkoły sztuk pięknych, a po jej połączeniu ze szkołą rzemiosł artystycznych przemianował całość na państwowy Bauhaus.
Jako wykładowców zatrudnił m.in. Lyonela Feiningera, Johannesa Ittena, Josefa Albersa, Paula Klee (1921), Wassily Kandinsky’ego (1922) i Oskara Schlemmera (1921), a od 1923 r. również Laszlo Moholy-Nagy’a.
Przez pierwsze lata Bauhaus kształtował swój słynny program, obejmujący półroczny kurs wstępny i trzyletnie nauką projektowania opartą na poznaniu w trakcie zajęć warsztatowych materiałów i narzędzi, zasad kompozycji, nauki o kolorze itp. tamatów. Poszczególne pracownie warsztatowe prowadzone były przez dwie osoby: artystę - tzw. mistrza formy i rzemieślnika – tzw. mistrza rzemiosła. W pierwszych latach najważniejszą fazę – kurs wstępny prowadził Johannes Itten – zafascynowany medytacjami Zen mistyk, którego miejsce zajął od 1923 r. konstruktywista Laszlo Moholy-Nagy. On właśnie nadał Bauhausowi jego funkcjonalistyczny charakter.
Program Bauhausu zakładał odwrót od historyzmu przez przemysłowe powielanie wzorów zaprojektowanych jako nowe, odpowiadające funkcji i specyfice produkcji przemysłowej formy.
Zanim jednak powstały pierwsze obiekty o cechach kojarzonych dzisiaj z Bauhausem, Gropius i jego współpracownicy wykonywali ekspresjonistyczne bydunki niwiele mająće wspólnego ze stylem międzynarodowym, jak np. tzw. Haus Sommerfeld z 1921 r.

Bryła i wnętrze Haus Sommerfeld z 1921 r. bardziej przypominają domy
Franka L. Wrighta niż typowe projekty funkcjonalistyczne

Haus am Horn, pierwszy budynek zapowiadający styl Bauhausu, 1923

W 1923 r. zorganizowano pierwszą wystawę projektów Bauhasu, na której pokazano tzw. Haus AM Horn z wnętrzami zaprojektowanymi przez Marcela Breuera, oraz szereg projektów przedmiotów użytkowych, o niesprecyzowanej jeszcze wyraźnie stylistyce.
Mimo głoszonego racjonalizmu Bauhaus był – szczególnie w pierwszym, weimarskim okresie - rodzajem romantycznej wspólnoty o cechach średniowiecznego, rzemieślniczego cechu, na dodatek przesyconej ideologią zakładającą eliminowanie różnic społecznych, a nawet ogólnie rozumianą naprawę świata.
Szkole o wyraźnie lewicowym profilu władze Weimary ograniczyły dotacje i w 1925 r. Bauhaus przeniósł się do Dessau, gdzie mógł korzystać ze wsparcia producenta lotniczego Junkersa.

Gropius, Głowny kompleks budynkó Bauhausu w Dessau, 1926

Główny budynek zespołu (na zdjęciu powyżej z prawej strony)

Dla nowego Bauhausu Gropius zaprojektował budynek uczelni, oraz kilka domów profesorskich, tzw. Meisterhauser. Projekt Bauhausu jest najwyższym osiągnięciem Gropiusa jako architekta i prawdopodobnie najlepszą realizacją tzw. architektury funkcjonalnej. Po realizacji tego projektu Gropius poświęcił się studiowaniu zagadnień budownictwa masowego i standaryzacją, tworząc projekty wielu osiedli, które miały stać się (w uprzemysłowionej, zwielokrotnionej wersji) synonimem bezosobowego, zunifikowanego blokowiska.
Należą do nich osiedla Törten (1926–1931), Dammerstock (1928/1929), Siemensstadt (1929/1930), Wannsee (1930/1931).

Osiedle Torten koło Dessau, 1926-31

Osiedle Dammerstock w Karlsruhe, 1928-29

W 1928 r. dyrekcję Bauhausu objął Hannes Meyer, który założył wydział architektury i z ideologicznych względów promował projektowanie obiektów przeznaczonych dla szerokiego kręgu odbiorców, ponieważ wbrew wcześniejszym założeniom bauhausowskie projekty należały do towarów luksusowych, nieosiągalnych dla niższych warstw społecznych.
Właśnie z powodów politycznych i znacznej radykalizacji studentów pod wpływem Meyera, został on zwolniony w 1930 r., a funkcję dyrektora objął Mies van der Rohe, który starał się przekształcić Bauhaus w uczelnię architektoniczną.
W 1932 r. Bauhaus zmuszony został do przenosin do Berlina, z w 1933 r. po dojściu nazistów do władzy został definitywnie rozwiązany.