Schody w domu szejkerskim

Kirtland Kelsey Cutter, Idaho Building, 1888

Frank Lloyd Wright, Winslow House, 1893

Darwin D. Martin House, 1904, Buffalo, New York

Ferdinand Tomek House, 1905 Frank Lloyd Wright

William R. Heath House, 1905, Buffalo NY

Wescothouse, 1908

Nie miejsce tutaj na szczegółowe rozważania, warto jednak wspomnieć, że na architekturę Franka Lloyda Wrighta, który był unitarianistą, ogromny wpływ miała filozofia Ralpha Waldo Emersona, i jego demokratyczny egalitaryzm.

Domy preriowe to w historii architektury unikalne zjawisko amerykańskie, ale jego źródła tkwią daleko od Ameryki, bo w wiktoriańskiej Anglii i w Japonii, a jedynym ściśle amerykańskim składnikiem zjawiska jest wolna przestrzeń i dzika przyroda, której w końcu XIX wieku na środkowym zachodzie Stanów Zjednoczonych było pod dostatkiem, nawet w okolicach takich molochów, jak szybko odbudowujące się po pożarze w 1871 r. Chicago.
100 lat wcześniej, bo ok. 1780 r. do Ameryki zawędrowali Szejkersi (Shakers), jedna z purytańskich grup protestanckich, która żyjąc w znacznej izolacji stworzyła specyficzną odmianę „designu”, wnętrza i meble szejkerskie – proste, skromne, starannie wykonane, trochę kojarzące się z wzornictwem skandynawskim – dzisiaj powiedzielibyśmy – „ikea-owskim”.
Szejkersi stworzyli poważny przemysł meblarski, a gdy w 1876 r. na wystawie światowej w Filadelfii Michael Thonet przedstawił technologię gięcia drewna, wzbogacili również swoje wzornictwo o elementy krzywoliniowe (co zresztą wcale ich stylowi na dobre nie wyszło).

Wnętrze urządzone meblami rzemieślników szejkerskich

Wyposażenie domu szejkerskiego

W 1883 r. w Chicago odbyła się wystawa World’s Columbian Exposition, na której pokazano Idaho Building – budynek specjalnie zaprojektowany na tę wystawę przez Kirtlanda Cuttera, uważanego za prekursora amerykańskiego ruchu Arts & Crafts (nie należy go mylić z angielską Arts & Crafts, chociaż związek ideolowy jest oczywisty).
Kirtland Kelsey Cutter (1860–1939) zaprojektował również w 1888 r. Glover Mansion, kładąc tym samym podwaliny pod powstanie amerykańskiego domu dla klasy średniej, charakteryzującego się prostą, wywodzącą się jeszcze z architektury angielskiej formą.

Kirtland Kelsey Cutter, Glover Mansion, 1888

W 1897 r. odbyła się pierwsza wystawa amerykańskiego rzemiosła artystycznego, po której zawiązano Society of Arts and Crafts, z którą związani byli kolejni architekci rozwijający w późniejszych latach odrębny styl "masowego" amerykańskiego budownictwa jednorodzinnego, przeznaczonego dla niższej klasy średniej.

Przełomowe w historii stylu preriowego nastąpił w 1893 r., kiedy to Frank Lloyd Wright pracujący od wielu lat w biurze Louisa Sullivana usamodzielnił się, założył własne biuro, zaprojektował William H. Winslow House (River Forest, Illinois), odrzucił ofertę sześcioletniego stypendium naukowego do Paryżą i Rzymu i rozpoczął intensywną pracę, w wyniku której w czasie siedmiu lat zrealizował projekty ok. 50 rezydencji położonych w większości w Oak Park, niewielkiej, podchicagowskiej wsi.

Frank Lloyd Wright, Własny dom w Oak Park, 1898

W 1898 r. Wright wybudował w Oak Park własny dom ze studiem, w którym zatrudniał siedmioro kreślarzy i rysowników: Williama Drummonda, Francisa Barry Byrne'a, Waltera Burley Griffina (1876 - 1937), Alberta Chase McArthura, Marion Lucy Mahony Griffin (1871 - 1961), Isabel Roberts i Georga Willisa.
Ta pozostająca niewątpliwie pod ogromnym wpływem Wrighta grupa stworzyła w ciągu kilku lat kilkadziesiąt budowli, które stanowią kanon stylu preriowego.
Styl ten był próbą wypracowania własnego języka amerykańskiej architektury, która nie chciała cytować historyzujących stylów europejskich (której to chorobie ulegała jeszcze szkoła chicagowska), a jednocześnie realizowała postulaty Arts & Crafts i hasło ich ojca duchowego Louisa Sullivana – „form follows function”.
Na cechy stylu preriowego niewątpliwy wpływ miały dwa czynniki:
pierwszy – projekty realizowane były dla bogatych zleceniodawców i lokalizowane na terenach podmiejskich, wśród niezdegradowanej przyrody. Pozwalało to na tworzenie projektów o pewnym "oddechu" i naturalne traktowanie otoczenia nie jako przestrzeni, od której należy się odgrodzić, ale przeciwnie, którą należy uwzględnić jako istotny element funkcjonowania domu. Ten czynnik sprzyjał stworzeniu formuły rezydencji otwartej, ale nie pozbawiającą intymności, zintegrowanej z otaczającą ją przyrodą.
Drugi czynnik to ogromny wpływ sztuki japońskiej, który w przypadku domów preriowych nie był wynikiem indywidualnej fascynacji Wrighta, ale świadomym wyborem jednej ze znanych mu konwencji (np. zaprojektowany w 1904 r. słynny biurowiec Larkin w Bufalo to piękny przykład tzw. egypthian revival).
Wright po raz pierwszy wyjechał do Japonii w 1905 r., ale już wcześniej doskonale znał sztukę japońską, a z czasem stał się jednym z największych jej dealerów na rynku amerykańskim. Podobno były okresy, gdy ten znakomicie prosperujący architekt więcej zarabiał na handlu japońszczyzną, niż na projektach domów. Wright sprowadzał w wielkiej ilości japońskie drzeworyty i sprzedawał je również jako wyposażenie projektowanych przez siebie budynków (nie gardząc nawet ich retuszowaniem – ale to oddzielna historia).

Wescothouse, 1908

Zrealizowany w 1908 r. Wescothouse nosi już znamiona japońskiego odczuwania przestrzeni, czystości formy i o oszczędności środków formalnych. W Europie, po Willow Teerooms Macintosha na równie wyrafinowaną intepretację japońskich inspiracji trzeba będzie czekać aż do 1929 r., kiedy Mies van der Rohe zaprojektuje niemiecki pawilon na wystawę w Barcelonie.

ROBIE HOUSE

Robie House, 1909

Niezwykłym przykładem architektury preriowej jest Robie House z 1909 r., w którym styl ten osiągnął szczyt zwięzłości i konsekwencji. Robie House jest książkowym wręcz przykładem wszystkich najistotniejszych jego cech, do których należą: swobodny plan, dominacja układów horyzontalnych, płaski lub czterospadowy dach z niewielkim nachyleniem połaci i szerokimi okapami, poziome pasy okien, stosowanie wsporników uwalniających przestrzeń, stosowanie naturalnych metriałów budowlanych i wykończeniowych.
W tej realizacji zabrakło tylko jednego, ale ważnego elementu - ponieważ budynek usytuowany jest na wąskiej działce w Chicago, nie ma nawiązania do tytułowej "prerii". Jest za to przykład typowo japońskiej szkoły architektonicznego myślenia - zamknięcie niewielkiej przestrzeni szczelnym ogrodzeniem, połączenie jej z wnętrzem budynku i uczynienie z niej czegoś w rodzaju japońskiego, kontemplacyjnego ogrodu skalnego Zen.

Pierwotne i współczesne wyposażenie wnętrza Robie House

TALIESIN I

Taliesin I współcześnie

Taliesin I, z lewej strony pracownia, z prawej dom mieszkalny Wrighta, Spring Green, 1911

Widok głównego zespołu od strony jeziora

Podjazd z garażami

Patio z basenem przed salonem