KANON HISTORIA SZTUKI ARCHITEKTURA MALARSTWO RZEŹBA MEBLARSTWO DESIGN UBIÓR OGRODY MUZYKA MITOLOGIA BIBLIOTEKA MONOGRAFIE KONTAKT
|
|
HOME KANON HISTORIA SZTUKI ARCHITEKTURA MALARSTWO RZEŹBA MEBLARSTWO DESIGN UBIÓR OGRODY MUZYKA MITOLOGIA BIBLIOTEKA MONOGRAFIE KONTAKT |
|
|
|
|
| DO XX WIEKU . DO II WOJNY ŚWIATOWEJ . WCZESNY EKSPRESJONIZM FIGURATYWNY . POWOJENNY EKSPRESJONIZM FIGURATYWNY . EKSPRESJONIZM ABSTRAKCYJNY |
| ABSTRAKCJA POMALARSKA . HIPERREALIZM |
| OD POCZĄTKÓW DO KOŃCA XIX W. | |||||
| STUART . COPLEY . TRUMBULL . COLE . CHURCH . KENSETT . HOMER . EAKINS . TANNER . CATLIN . ROBINSON . CASSATT . WHISTLER | |||||
|
|||||
Twórczość amerykańskich Indian nie należała w przekonaniu białych ludzi do historii sztuki. Sztukę wysoką tworzyli biali. Do pierwszych lat XIX w. amerykańscy artyści malowali w stylach obowiązujących w Europie i koncentrowali się przede wszystkim na uwiecznianiu historycznych wydarzeń i postaci. Przykładami są tu Gilbert Stuart - dworski malarz "rządowy", John Copley - portrecista nowej high-society, czy John Trumbull - specjalizujący się w malowaniu scen batalistycznych Wojny Niepodległościowej. |
|||||
|
|||||
Pierwszym zjawiskiem o wspólnych i to własnych cechach stylistycznych, była tzw. Hudson River School (1820-1850), grupująca wokół Thomasa Cole'a artystów tworzących inspirowane urodą doliny rzeki Hudson pejzaże o silnym zabarwieniu romantycznym, podejmujące często tematykę religijną. Główni przedstawiciele szkoły: Thomas Cole, Frederic Edwin Church, John Frederick Kensett. |
|||||
|
|||||
Stylistyka szkoły hudsońskiej ukształtowała późniejszych malarzy XIX w., takich jak Winslow Homer - malarz wiejskich i morskich pejzaży, Thomas Eakins - realistyczny i antysentymentalistyczny malarz middle-class, oraz Henry Osawa Tanner - malarz scen rodzajowych i religijnych i pierwszy czarnoskóry artysta o międzynarodowej renomie. |
|||||
|
|||||
|
|||||
W 1825 r. powstała National Academy of Design (później National Academy Museum and School of Fine Arts), stanowiąca stowarzyszenie artystów, muzeów i szkół artystycznych. Z akademii tej w 1877 roku wyłoniła się grupa zwana Society of American Artists (SAA), łącząca impresjonistów, symbolistów i secesjonistów. |
|||||
| WIEK XX DO II WOJNY ŚWIATOWEJ | |||||
|
|||||
Przełom XIX i XX wieku to okres masowego napływu imigrantów z całego świata, żywiołowej industrializacji i urbanizacji powodującej zasadnicze zmiany w sielskim dotychczas pejzażu Ameryki i w stylu życia społeczeństwa, ktorego struktura ulegała szybkim przekształceniom. W amerykańskiej sztuce toczyły się procesy równie burzliwe, ale odwrotne, niż w Europie. Reakcja na impresjonizm nie szła w kierunku ekspresjonizmu i abstrakcjonizmu, ale w kierunku realizmu. |
|||||
|
|||||
| Duże znaczenie dla rozwoju nowych tendencji miała zorganizowana w 1913 r. "Armory Show" (wystawa w Arsenale), prezentująca przekrój sztuki europejskiej z uwzględnieniem całej czołówki artystów modernistycznych, jednak wybuch I wojny światowej i jej doświadczenia ograniczyły wpływ tej wystawy, dzięki czemu równolegle z rozwijającym się modernizmem mogły rozwijać się również kierunki specyficznie amerykańskie - przede wszystkim precyzjonizm reprezentowany przez Charlesa Scheelera i Charlesa Demutha, oraz realizm Ashcan School. | |||||
|
|||||
| Dzięki ukończeniu linii kolejowej Santa Fe, co w ogromnym kraju umożliwiło osadnictwo w zachodniej jego części pojawiło się tzw. malarstwo południowo-zachodnie (American Southwest), przedstawiające nieskażoną przyrodę Kaliforni i życie jej mieszkańców, co było impulsem odświeżającym po doświadczeniu zurbanizowanego, uprzemysłowionego Wschodu. Do artystów tego kierunku należeli Walter Ufer, Bert Greer Phillips, E. Irving Couse, William Henry Jackson, and Georgia O'Keeffe. | |||||
|
|||||
| Innym ważnym zjawiskiem był Harlem Renaissance, tworzony przez artystów wywodzących się z nowego pokolenia dobrze wykształconych, politycznie świadomych Murzynów z amerykańskiej klasy średniej, których reprezentują Aaron Douglas James i VanDerZee. | |||||
| Początkiem nowych zjawisk artystycznych był Wielki Kryzys roku 1929 i wynikający z niego New Deal prezydenta Roosvelta, w ramach którego realizowano szereg programów mających na celu pomoc artystom m.in. przez ich zatrudnienie przy dekoracji obiektów publicznych. Ogromna pomoc finansowa państwa umożliwiła wielu artystom przetrwanie kryzysu, oraz powstanie i rozwój nowych kierunków sztki amerykańskiej - tzw. malarstwa American Scene, regionalizmu i socjal-realizmu. Ubocznym ale istotnym skutkiem okresu New Deal'u było to, że po raz pierwszy w historii na tak ogromną skalę artyści poznali urok pieniędzy pochodzących z kieszeni podatników, ale przyznawanych przez urzędników. Dla dalszego rozwoju sztuki nowoczesnej miało to znaczenie kolosalne. |
|||||
|
|||||
| Jakkolwiek często utożsamia się pojęcia American Scene z regionalizmem ze względu na ich realistyczny rodowód, to jednak różnice wydają się ważniejsze od podobieństw. America Scene, której przedstawicielami (oprócz klasyków Ashcan School) - są George Bellows i Edward Hooper, tworzy deprymujący obraz zepsutego wielkiego miasta, a w życiu prowincji przedstawia jej beznadziejną, "wegetacyjną" atmosferę. Regionalizm, którey repreznetują Thomas Hart Benton, Grant Wood i John Steuart Curry, przedstawia Amerykę prowincjonalną, wiejską, odwróconą plecami do wielkomiejskiego zgiełku, wzdychającą do starych, prostych, tradycyjnych obyczajów - jest i romantyczny i patriotyczny (chociaż nazywany bywa nacjonalistycznym - co w dzisiejszym rozumieniu tego słowa nie jest usprawiedliwione). Obydwa kierunki nie są realizmami w naturalistycznym sensie, stosują albo formalne uproszczenia albo przerysowaną drobiazgowość, a w doborze tematów mają tendecje "alegoryjne", co obrazowi brutalnej walki bokserskiej nadaje wymiar pojedynku gladiatorów, a z rodzajowej scenki ze stacji benzynowej czy nocnego baru czyni egzystencjalną przypowieść. I "scena" i i regionalizm mają wiele wspólnego z tym, co w Europie nazywane było realizmem magicznym Nowej Rzeczowości. |
|||||
|
|||||
Socjal-realizm lub socjo-realizm (którego nie należy mylić z realizmem socjalistycznym w wydaniu radzieckim, chociaż wielu artystów tego nurtu miało przekonania lewicowe) wywodzi się z tradycji realizmu Courbetowekiego, a nawet rosyjskich pieredwiżników, ale bezpośrednio związany jest z amerykańską fotografią, która stworzyła dojmujący obraz amerykańskiej nędzy okresu Wielkiego Kryzysu. Klasykami gatunku są Walker Evans, Dorothea Lange, Margaret Bourke-White, Lewis Hine, Edward Steichen, Gordon Parks, Arthur Rothstein, Marion Post Wolcott, Doris Ulmann, Berenice Abbott. W malarstwie socjal-realistami w jakimś stopniu byli niemal wszyscy przedstawiciele realizmu, z "ashcańczykami" na czele. |
| WCZESNY AMERYKAŃSKI EKSPRESJONIZM FIGURATYWNY | |
| W 1919 r. powstała w New Jersey grupa awangardowych artystów amerykańskich Other Goup of Artoists, do której z przedstawicieli sztuk plastycznych należał tylko Man Ray, ale która miała znaczny wpływ na przyjęcie fali europejskiej emigracji artystycznej przed II wojną światową i popularyzację europejskiego modernizmu. Związki Man Raya z surreealistami i jego własna twórczość świadczą o istnieniu odrębnego, ekspresjonistycznego nutru w sztuce amerykańskiej, który w wersji figuratywnej pojawił się w USA w latach 30-tych, a potem na kilkadziesiąt lat opanował świat. | |
|
Kiedy surrealiści wynieśli na piedestał instynkt, odruch i automatyzm "figura" utraciła swoją czytelność, a kiedy zupełnie marginalne zjawisko, jakim był abstrakcyjny ekspresjonizm amerykański został wypromowany do rangi światowego hitu i zdominował na całe dziesięciolecie rynek sztuki, zaszła potrzeba wyraźniejszego oddzielenia tego, co w ekspresjonizmie jest jeszcze figuratywne, a co już nie. Jest to jednak działanie porządkujące, dokonywane w ramach sprzątania "po bankiecie". Jeśli więc dzisiaj mówimy po prostu o ekspresjonizmie, to mamy na myśli europejski ekspresjonizm z lat 1905 - 1930, jeśli natomiast mówimy o ekspresjonizmie figuratywnym i abstrakcyjnym, to mamy na myśli różne odmiany ekspresjonizmów, które albo powstały w USA w latach trzydziestych i późniejszych, albo były wynikiem "dyskusji" sztuki europejskiej z dominującą sztuką amerykańską. Taka klasyfikacja nie jest wynikiem czynników czysto artystycznych, ale jest uzasadniona dokładnie z tego samego powodu, dla którego europejski taszyzm był, jest i pozostanie ubogim krewnym amerykańskiego informelu. Dotyczy to nawet europejskiej Cobry. Pierwsze pokolenie nowego ekspresjonizmu figuratywnego tworzyli w latach 30-tych i 40-tych tacy artyści, jak: Max Weber (1881-1960) (polski Żyd z Białegostoku)
|
| EKSPRESJONIZM ABSTRAKCYJNY | |
Wczesny amerykański ekspresjonizm figuratywny rozwinął się w latach 30-tych XX wieku, ale był produktem elitarnym - Amerykanie w większości nie byli tak sfrustrowani jak Europejczycy i nawet przy wszystkich negatywnych skutkach Wielkliego Kryzysu nie mieli poczucia, że ich dopiero rodząca się kultura przeżywa zmierzch. Mieli swoją "scenę" i swój regionalizm, a zapotrzebowanie wąskiego kręgu koneserów zaspokajały galerie importujące Picassa i promujące własnego chowu modernizm, który był za elegancki na to, żeby stać się amerykańskim. Jednak w czasie drugiej wojny światowej Ameryka stawała się globalnym mocarstwem militarnym i ekonomicznym, któremu brakowało własnego języka w kulturze - do tej pory Ameryka w kulturze mówiła po francusku. |
|
| ANUSZKIEWICZ . BAZIOTES . BOLOTOWSKY . DE KOONING . FRANKENTHALER . GORKY . HOFMANN . KLINE . LOUIS MOTHERWELL . NEWMAN . NOLAND . POLLOCK . REINHARDT . ROTHKO . STELLA . STILL |
|
Na początku warto ustalić znaczenie pojęć, bo jest w ich rozumieniu spore zamieszenie. Zwykło się dzielić abstrakcjonizm na geometryczny (czyli zimny, racjonalny) i niegeometryczny (czyli gorący, emocjonalny), który z kolei czasami nazywa się abstrakcją liryczną lub abstrakcją ekspresjonistyczną. |
|
|
Określenie ekspresjonizm abstrakcyjny jest pojęciem najszerszym, obejmującym niemal całą abstrakcję niegeometryczną, ale w wersji anglojęzycznej - abstract expressionism - potocznie odnosi się do amerykańskiego abstrakcjonizmu nowojorskiego i twórczości Jacksona Pollocka, nazywanego action painting. Pojęciem podstawowym jest tzw. informel, oznaczający "sztukę bez formy", czyli sztukę pozbawioną tradycyjnie rozumianej zasady kompozycyjnej i czytelnej struktury. Jednak mimo jego ogólniejszego znaczenia terminem informel często określa się europejski taszyzm (tache - plama), styl stworzony we Francji ok. 1945 r. (Jean René Bazaine (1904 - 2001), Jean Fautrier (1898 - 1964), Hans Hartung (1904 - 1989), Alfred Manessier (1911 - 1993), Georges Mathieu (1921), Serge Poliakoff (1900 - 1969), Gustave Singier (1909 - 1984), Nicolas de Stael (1914 - 1955), Michel Tapié (1909-1987), Wols /Alfred Otto Wolfgang Schulze/ (1913 - 1951), Zao Wou Ki (1921)). Mówiąc precyzyjnie, informelem jest i taszyzm i amerykańska action painting i wiele odmian ekspesjonizmu figuratywnego, w którym "formel" stał się już dawno "en".
|
Sztuką informelową jest również action painting czyli malarstwo akcji lub malarstwo gestu, oznaczające ten rodzaj malarstwa, które jest (przynajmniej w deklaracjach) niczym nie skrępowaną manifestacją absolutnej wolności twórczej. W definicji tej tkwi jednak genetyczny błąd, ponieważ zakłada ona milcząco, że absolutna wolność twórcza musi manifestować się chronicznym atakiem wściekłości, a jeśli artysta stanu takiego nie przeżywa, świadczy to o jego mentalnym zniewoleniu - co nie do końca zgodne jest z ustaleniami współczesnej psychiatrii. Najpełniejszą, a z uwagi na skrajne stosowanie drippingu najbardziej spektakularną realizacją malarstwa gestu była twórczość Jacksona Pollocka i nowojorskich ekspresjonistów abstrakcyjnych działających w drugiej połowie lat 40-tych (Jackson Pollock, Willem de Kooning, Franz Kline, Robert Motherwell, Philip Guston, Sam Francis, Helen Frankenthaler, Alfons Schilling). Różnice między taszyzmem i action paiting są umowne i - nieco tylko trywializując - sprowadzały się do ustalenia, kto bardziej chlapie, a kto rozmazuje. Chlapano i rozmazywano różnie w różnych okresach, dlatego i terminologia krytyczna różnie lokalizuje zjawiska w czasie i przestrzeni.
|
|
Określenie abstrakcja liryczna (lirycal abstraction) powstało w 1947 r. we Francji i pierwotnie było synonimem taszyzmu, który dość szybko utracił powab nowości i w drugiej połowie lat 50-tych został zastąpiony przez nowy realizm Kleina i Restany'ego. Ponieważ taszyzm nie przyżył takiej hossy, jaka była udziałem action painting, jego zmierzch był spokojny, w latach 70-tych powrócił i istnieje do dzisiaj na marginesie głównych nurtów sztuki wspólczesnej. |
|
|
W Stanach Zjednoczonych panowanie action painting było krótkie, ale bezlitosne (figuratywiści aby przeżyć musieli wynieść się z Nowego Yorku na bardziej konserwatywną prowincję) i wzbudził tyle niechęci, że gdy tylko ustał terror krytyki i marszandów część ekspresjonistów powróciła do figuratywizmu, a zdeklarowani abstrakcjoniści wytyczyli kilka nowych kierunków, równie abstrakcyjnych, ale za to mniej in- a bardziej -formelowych. Informelową abstrakcję liryczną rozwijało w USA w latach 60-tych nowe pokolenie abstrakcjonistów (m.in. Dan Christensen (1942 – 2007) Ronnie Landfield (1947) Pat Lipsky (1941) John Seery (1941)) i kierunek ten istnieje nadal, jednak już bez dyktatorskich zapędów końca lat 40-tych.
|
|
Jednym z nowych kierunków powstałych po wypaleniu się ognia action paiting było color field painting - malarstwo wielkich płaszczyzm, które jest zjawiskiem ciekawym z następujących powodów. |
| POWOJENNY ABSTRAKCJONIZM FIGURATYWNY | |
| NOWY YORK . BOSTON . CHICAGO . KALIFORNIA | |
| NOWY YORK | |
|
Drugie pokolenie abstrakcjonizmu figuratywnego w Ameryce to ekspresjonizm nowojorski. Udział w nim Jacksona Pollocka nie powinien dziwić, ponieważ zarówno przed jak i po informelu Pollock był malarzem figuratywnym. Za kilkuletni (i wcale nie wiadomo, czy chciany) sukces ikony nowoczesności Pollock zapłacił ciężkim alkoholizmem, depresją, kompletną niemocą twórczą w ostatnim roku życia i śmiercią w spowodowanym po pijanemu wypadku samochodowym. Nowy York na długie lata stał się centrum informelu, ponieważ tam mieścił się decydujący o wszystkim rynek sztuki. Mimo to figuratywiści działali nadal, ale centrum przesunęło się z Nowego Yorku do innych miast, które nie były sparaliżowane dyktatem Clementa Greenberga i marszandów w rodzaju Samuela Kootza. Willem de Kooning, (1904 - 1997), Jackson Pollock, (1912 - 1956), Conrad Marca-Relli, (1913 - 2000), Larry Rivers, (1923 - 2002); Grace Hartigan (1922), Elaine de Kooning, (1918 - 1989); Balcomb Greene, (1904 - 1990); Robert de Niro, Sr., (1920 - 1993); Fairfield Porter, (1907 - 1975), Jan Müller, (1922 - 1958)
|
| BOSTON | |
|
W Bostonie działali emigranci lub dzieci emigrantów z Europy centralnej, często Żydzi (również polscy) lub Niemcy, dla których inspiracją był ekspresjonizm niemiecki - Beckmann, Grosz i Kokoschka. Do nich należeli m.in.: Hyman Bloom (1913-2009), Philip Guston (1913-1980), Jack Levine (1915), Arthur Polonsky (1925), Karl Zerbe (1903-1972)
|
| CHICAGO | |
|
Chicagowskich ekspresjonistów figuratywnych (którzy nigdy nie tworzyli zwartej grupy) repreneztują m.in.: George Cohen (1919), Leon Golub (1922-2004), Seymour Rosofsky (1924-1981), H. C. Westermann (1922-1981)
|
| MALARSTWO ZACHODNIEGO WYBRZEŻA | |
|
W końcu lat pięćdziesiątych "nowy" informel przestał być nowy, a znużenie nim było tak duże, że wywołało powszechną potrzebę powrotu do figuratywizmu. Najszybciej dało się to odczuć najdalej od Nowego Yorku - na zachodnim wybrzeżu, w San Francisco, gdzie pierwszym pokoleniem figuratywistów byli: Elmer Bischoff (1916-1991), Richard Diebenkorn (1922-1993), David Park (1911-1960)
|
|
Po nich weszło na scenę pokolenie lat 50-tych i 60-tych: Theophilus Brown (1919), Paul Wonner (1920-2008), James Weeks (1922-1998), Hassel Smith (1915-2007), Nathan Oliveira (1928), Bruce McGaw (1935), Joan Brown (1938-1992), Manuel Neri (1930), Joan Savo (1918-1992), Rolland Petersen (1926).
|
| Końcem tej fazy rozwoju ekspresjonizmu figuratywnego była eksplozja pop-artu, minimalizmu i wreszcie post-modernizmu, czyli wszelkich odmian sztuki bez-warsztatowej, akcyjnej i konceptualnej. Na to, aby publiczność (a tak naprawdę krytycy i marszandzi) zauważyła malarstwo figuratywne trzeba było czekać aż do pojawienia się neoekspresjonizmu w latach 70 i 80-tych. | |
| ABSTRAKCJA POMALARSKA I HIPERREALIZM |
| COLOR FIELD . WASHINGTON COLOR SCHOOL . HARD EDGE . OP-ART . FOTOREALIZM . HIPERREALIZM |
Termin abstrakcja pomalarska (postpainterly abstraction) został stworzony w 1964 r. przez Clementa Greenberga dla określenia nurtów w malarstwie abstrakcyjnym, które pojawiły się po ustąpieniu fascynacji action painting, w okresie, gdy świat znał już pop art i miał za sobą pierwsze heppeningi. W nazwie tej jest pewne przewrotne założenie, że abstrakcja, która była uprawiana wcześniej od pomalarskiej - była malarska. Nie jest to wcale takie głupie, ale nie wiadomo, czy Greenberg zdawał sobie sprawę z tego co mówi. /uwaga: ten odcinek jest jeszcze w robocie.../ |
|
odmiana abstrakcji powstała w Nowym Yorku w latach 50-tych, inspirowana europejskim modernizmem i wywodząca się z ekspresjonizmu abstrakcyjnego. Cechuje ją stosowanie dużych formatów i wielkich, przenikających się płaszczyzn koloru. WASHINGTON COLOR SCHOOL 1958-60 mutacja abstrakcji geometrycznej, rdzeń szerszego ruchu nazywanego Color field painting. gatunek malarstwa abstrakcyjnego charakteryzujący się stosowaniem wyraźnie ograniczonych, geometrycznych płaszczyzn jednolitego koloru, stanowiący z jednej strony kontynuację tradycji modernistycznego abstrakcjonizmu geometrycznego, z drugiej amerykańskiego ekspresjonizmu abstrakcyjnego przełomu lat 40-tych i 50-tych. kierunek w sztukach plastycznych wykorzystujący złudzenia optyczne w celu wywołania określonych stanów psychicznych lub traktujący je po prostu jako atrakcyjny efekt. Pierwsze dzieło, to "Zebry" Vasarely’ego z 1938 r. Określenie powstało w 1968 roku, a w druku użyto go w 1970 r. w katalogu wystawy “22 realistów” w Whitney Museum. termin hiperrealizm powstał w 1973 r. na określenie amerykańskiego fotorealizmu, prezentowanego podczas wystawy w Brukseli, w której udział brali: Ralph Goings, Chuck Close, Don Eddy, Robert Bechtle i Richard McLean. |
