HOME KANON HISTORIA SZTUKI ARCHITEKTURA MALARSTWO RZEŹBA MEBLARSTWO DESIGN UBIÓR OGRODY MUZYKA MITOLOGIA BIBLIOTEKA ARTYŚCI KONTAKT

 

OGRÓD ARCHITEKTONICZNY - OGRÓD ARTS & CRAFTS

Inspirowany przez Johna Ruskina, animowany przez Williama Morrisa ruch Arts & Crafts dał początek niemal wszystkim istotnym zjawiskom w architekturze i sztuce użytkowej XX wieku. Również w sztuce ogrodowej pojawił się nurt wywodzący się z tego źródła - styl Arts & Crafts. Sprawa jest jednak trochę bardziej złożona.
Zwolennicy Arts & Crafts byli programowo przeciwni łączeniu sztuki z przemysłem - wymogi masowej produkcji oraz jej nieludzki tryb uważali za główną przyczynę spadku jakości i mnożeniu tandetnej brzydoty, a panaceum upatrywali w nawrocie do średniowiecznego, cechowego rzemiosła. Historia nie potwierdziła ich obaw i przyznała rację XX-wiecznej awangardzie - we wszystkich dziedzinach z wyjątkiem sztuki ogrodowej. Prawdopodobnie dlatego, że nawet jeśli można przemysłowo produkować niemal identyczne rośliny (Holandia), to nie da się produkować seryjnie ogrodów.
Swoista filozofia duchowych przywódców Arts & Crafts łączyła przeciwieństwa - z jednej strony surowość i naturalność rodzimych materiałów, z drugiej zaś żmudny, rękodzielniczy wysiłek przekształcający te materiały w niepowtarzalne dzieło sztuki użytkowej. Ta filozofia umożliwiła stworzenie syntezy dwóch całkowicie odmiennych koncepcji ogrodu.
Jedną był "dziki", naturalistyczny ogród Robinsona, drugą architektoniczno-geometryczna wizja Blomfielda.

REGINALD BLOMFIELD - OGRÓD ARCHITEKTONICZNY

W 1892 r. Reginald Blomfield, angielski architekt i ogrodnik wydał książkę: The Formal Garden in England", w ktorej skrytykował koncepcję ogrodu naturalistycznego twierdząc, że jest ona wyłącznie naśladownictwem naturym a nie jej wyrazem.
W odróżnieniu od swojego głównego przeciwnika Williama Robinsona, Bloomfield był zafascynowany geometryczną dyscypliną formalnych ogrodów średniowiecza i renesansu i uważał, że ogród powinien być logicznym i funkcjonalnym rozwinięciem przestrzeni architektonicznej. W takim rozumieniu naturalność ogrody nie wynikała z jego "udawania" natury, ale ze spełnienia naturalnej roli, jaką jest uzupełnienie przestrzeni budynku i jego funkcjonalnego programu.
Poglądy Blomfielda nie były odosobnione - ogród formalny powrócił na początku XIX wieku do programu angielskiego ogrodu krajobrazowego jako jego część bezpośrednio otaczająca rezydencję i o takie właśnie elementy uzupełniano te ogrody, które przetrwały z czasów działalności Capability Browna czy entuzjastów stylu picturesque (przykładem jest taras z formalnym ogrodem wybudowany w połowie XIX wieku w Harewood).


Mellerstain House, ogród projektowany przez Blomfielda


Dwa przykłady cmentarzy wojennych projektu Blomfielda

EDWIN LUTYENS - OGRÓD ARTS & CRAFTS

Wynikiem ścierania się poglądów "naturalistów" (Robinson) z "geometrami" (Blomfield) był ogród w stylu Arts & Crafts.
Była to właściwie pierwsza koncepcja ogrodu przeznaczonego do uprawy przez jego właścicieli. Wszystkie wcześniejsze rodzaje ogrodów (z wyjątkiem oczywiście ogrodu wiejskiego) wymagały ciężkiej, fizycznej pracy najemnych ogrodników. Tym razem (w duchu kultu rzemieślniczej pracy) wysiłek fizyczny miał sprawiać satysfakcję, a bezpośredni udział właściciela w kształtowaniu ogrodu miał rozwijać jego inwencję i talenty.
Koncepcja przestrzenna ogrodu obejmowała wyraźnie wydzieloną i starannie opracowaną, sąsiadującą bezpośrednio z budynkiem część geometryczną, którą otaczał "dziki" ogród naturalistyczny. Wizja estetyczna wymagała unikania roślinności egzotycznej, preferowała miejscowe, naturalne materiały, oraz starannie dobrane wyposażenie tzw. małej architektury, które często stanowiły prawdziwe działa sztuki użytkowej. Siłą ogrodu Arts & Crafts nie była wielka skala ani bogactwo, ale czystość i prostota kompozycji, staranny dobór roślin i "wysmaczony" detal, jego faktura i kolor.
Zapowiedzią stylu był już ogród otaczający własny dom Williama Morrisa, tzw. Red House (1860) zaprojektowany przez Philipa Webba, ale dojrzałe realizacje są dziełem architekta Edwina Lutyensa i malarki Gertrude Jekyll. Podziała ról w tym tandemie był wyraźny: Lutyens tworzył koncepcję przestrzenną, a Jekyll wypełniała schemat starannie dobieraną roślinnością. Współpraca trwała kilka lat, potem Lutyens zwrócił się ku klasycyzmowi, a malarskie skłonności kolorystyczne i upodobanie do swobodniejszych form skłoniły Jekyll do poświęcenia się ogrodom wiejskim.

OGRÓD MODERNISTYCZNY

Mimo że do ogrodów modernistycznych często zalicza się wszystko, co w sztuce ogrodowej pojawiło się w pierwszych dwóch dekadach XX wieku, warto zwrócić uwagę na to, co odróżnia ten typ ogrodu od wszelkich innych powstałych w tym okresie założeń.
Wszystkie ogrody, nawet barokowe ogrody formalne, nawet najbardziej udziwnione topiary pozostawały ogrodami w tradycyjnym rozumieniu, ponieważ ich podstawowym elementem były żywe rośliny. Jeśli w ogrodzie wersalskim starannie strzyżone boskiety, labirynty i cabinety zastąpililibyśmy równie nienagannymi, ale wykonanymi z martwych materiałów formami geometrycznymi, to ogród wersalski stałby się własną karykaturą.
Gdybyśmy jednak dokonali takiej zmiany w ogrodzie modernistycznym - właściwie nic by się nie zmieniło.
To oczywiście wizja przesadzona, ale prawdą jest, że w gruncie rzeczy ogród jako zbiorowisko roślin jest modernistycznej mentalności obcy i to nie ze względu na upodobanie do geometrii - w tej dziedzinie barok był "superkubistyczny" - ale na futurystyczne upodobanie do maszyny. Można było traktować dom jak maszynę do mieszkania, ale ogród takiej obróbce się nie poddaje.
Pierwsze pokolenie ogrodników modernistycznych realizowało swoje upodobanie do abstrakcjonizmu w formach barokowych, osiągając nawet ciekawe efekty. Należeli do nich przede wszystkim francuscy projektanci Paul i Andre Vera. Andre wydał dwie znaczące książki: "Le nouveau jardin" w 1911 r. i "Les jardins" w 1919 r.
Ich następcy tworzyli właściwie nie ogrody, ale przestrzenne instalacje wykorzystując jako ich elementy rygorystycznie uformowane rośliny. Przygodę z ogrodami miał m.in. Man Ray, ale najwybitniejsze projekty stworzył Gabriel Guévrékian, turecki artysta urodzony w Konstantynopolu w końcu XIX w., który po kilku latach spędzonych w Wiedniu dotarł do Francji, gdzie współpracował z najwybitniejszymi architektami modernizmu.
W 1925 r. Guevrekian zaprojektował na wystawę sztuki dekoracyjnej w Paryżu Ogród Wody i Światła, a wkrótce potem najsłynniejsze dzieło, abstrakcyjny (określany bez sensu jako kubistyczny) ogród przy willi Noailles w Hyeres na Lazurowym Wybrzeżu.
Do klasyków ogrodu modernistycznego należą również:
Meksykanin Luis Barragán (1902-1988), twórca m.in. Fuente de los Amantes i Jardines del Pedregal
Brazylijczyk Roberto Burle Marx (1909-1994), twórca promenady Copanacabana, Parque del Este w Caracas
Amerykanie Thomas Dolliver Church (1902-1978) i Garrett Eckbo (1910-2000).

HESTERCOMBE
Somerset, Anglia
projekt: Edwin Lutyens / Gertrude Jekyll, realizacja: 1903-1908


Great Plat


Pergola


Ogród holenderski

BOIS DES MOUTIERS
Varengeville-sur-Mer, Normandia
ogród Guillaume Malleta wg projektu Lutyens/Jekyll. 7 ogrodów na 12 ha

HIDCOTE MANOR
Chipping Campden, Anglia
ogród Lawrence Johnstona realizowany od 1910 r., inspirowany koncepcjami Gertrude Jekyll

SISSINGHURST CASTLE
Weald, Kent, Anglia
ogród stworzony w 1930 r. przez poetkę Vitę Sackville-West

AFTON VILLA
St. Francisville, Louisiana

BARNSLEY
Gloucestershire, Anglia

BAYOU BEND
River Oaks, Texas

CRATHES CASTLE
Aberdeenshire, Szkocja
 

DUMBARTON OAKS
Georgetown k/Waszyngtonu

EARLSHALL CASTLE
Szkocja

FILOLI
Woodside, California

GREAT DIXTER
Northiam, East Sussex, Anglia

HARKNESS MEMORIAL STATE PARK
Waterford, Connecticut

JARDINS DE SANTA CLOTILDE
Lloret de Mar, Katalonia

KIFTSGATE
Gloucestershire, Anglia
 

LAMBROOK MANOR
South Petherton, Anglia

LA MORTELLA
Ischia, Włochy

OLD WESTBURY GARDENS
Old Westbury, New York

PENSHURST PLACE
Tonbridge, Kent, Anglia

RODMARTON MANOR
Gloucestershire, Anglia

SAINT GAUDENS
Cornish, New Hampshire, Anglia

SAN MICHELE
Capri, Włochy

SNOWSHILL
Gloucestershire, Anglia

VILLA EPHRUSSI
Saint-Jean-Cap-Ferrat, Francja

WAVE HILL
The Bronx, NowyYork

< OGRODY WIEJSKIE | OGRODY MODERNISTYCZNE >

UP