W końcu epoki pojawiają się również formy zapowiadające operę - monodia, komedia madrygałowa i intermedia.

W pierwszych dekadach XV w. krystalizowały się podstawowe gatunki muzyki renesansowej, której rozwój miał podążać dwiema odrębnymi drogami - jedna prowadziła do perfekcyjnego opanowania formy polifonicznej, druga zaś zmierzała w kierunku formy uproszczonej, czytelniejszej i bardziej komunikatywnej. Te dwie odrębne drogi związane są z dwoma ośrodkami kompozytorskimi, tzw. szkołą franko-flamandzką, grupującą kompozytorów działających w północno-zachodniej Francji i w Holandii, oraz dwiema szkołami włoskimi powstałymi w Wenecji i Rzymie. Znaczenie szkoły flamandzkiej polega na rozwoju muzyki wielogłosowej, którą do perfekcji doprowadził Palestrina. Flamandowie w ciągu dziesięcioleci przenosili się do Włoch, gdzie stworzyli mocne środowisko muzyczne, istotnie wpływające na rozwój włoskiej sztuki - szczególnie w Wenecji i Rzymie.
Dzieje szkoły franko-flamandzkiej dzieli się zwyczajowo na pięć okresów.
W pierwszym, trwającym do 1450 r. i określanym mianem szkoły burgundzkiej dominowali jeszcze proto-renesansowi Gilles Binchois i Guillaume Dufay, którzy w swojej twórczości czerpali z nowinek harmonicznych Johna Dunstable'a.
W drugiej połowie XV wieku czołowymi postaciami szkoły stali się Johannes Ockeghem (1430-1497) i Jacob Obrecht (1457-1505), którzy w dalszym ciągu rozwijali sztukę polifoniczną dochodząc do finezji opracowania szczegółów porównywanej z opracowaniem detalu w ówczesnym malarstwie holenderskim.

W trzecim okresie szkoły flamandzkiej związanym z działalnością Josquina Desprez (1455-1521) pojawia się tendencja do uproszczenia formy, poszczególne, do tej pory zhierarchizowane głosy zyskują równouprawnienie tworząc typowe harmoniczne brzmienie renesansowej muzyki, co wyprzedza priorytety wyznaczone podczas Soboru Trydenckiego. Nie jest to jeszcze główny nurt, który wyznaczą holenderscy kompozytorzy przenoszący się w tym okresie do Włoch.

Ok 1534 r. przy bazylice San Marco w Wenecji powstaje grupa kompozytorów nazywana szkołą wenecką, w której starły się różne tendencje rozwojowe muzyki renesansowej, ale również zawodowe interesy kompozytorów włoskich i działających na tym terenie cudzoziemców.
Styl szkoły weneckiej określiła architektura nowej bazyliki i jej specyficzna, "pogłosowa" akustyka. Na potrzeby bazyliki powstawały pisane na kilka chórów monumentalne utwory, zdolne wypełnić gigantyczną przestrzeń świątyni gęstą materią dźwiękową. Dzięki tym warunkom powstały tzw. kompozycje polichóralne, w których instrumentem łączącym w całość samodzielne partie chóralne i orkiestrowe były organy. Kompozycje te stanowiły szczyt możliwości formy renesansowej i punkt wyjściowy do muzyki baroku. Dzięki możliwości drukowania starannie opracowanych kompozycji styl szkoły weneckiej stał się szybko znany w całej Europie.
Pierwszym mistrzem kapeli bazyliki San Marco był Adrian Willaert (w latach 1527-1562), a najwspanialsze kompozycje stworzył Andrea Gabrieli (1510-1586) ze swoim bratankiem Giovannim Gabrieli (1555-1612).

Zupełnie odmienne od manierystów podejście do muzyki reprezentowała grupa teoretyków i kompozytorów określana jako florencka Camerata, którzy ok. 1575 r. postawili sobie za cel odrodzenie greckiej, a więc antycznej kultury muzycznej. Należeli do niej m.in. Giulio Caccini (po 1545–1618), Emilio de Cavalieri (1550–1602), Marco da Gagliano (1582–1643), Vincenzo Galilei (1520–1591).
W 1581 r. Vincenzo Galilei opublikował dzieło teoretyczne Dialogo della musica antica e della moderna, na którego podstawie opracowano zasady nowego stylu – monodii akompaniowanej, czyli śpiewu recytacyjnego z towarzyszeniem instrumentu akordowego – zwykle lutni lub klawesynu. Monodię, która miała być wzorem muzyki antycznej przeciwstawiano polifonii. Idee wypracowane przez członków Cameraty nabrały znaczenia po śmierci ostatnich wielkich mistrzów polifonii - Pierluigiego da Palestrina (1596 r.) i Orlando di Lasso. Rok później wystawiono pierwszą, zachowaną tylko w niewielkich fragmentach operę Jacopo Periego Dafne, a w 1600 r. Eurydykę - pierwszą operę Periego zachowaną do naszych czasów w całości. Tę datę uważa się za symboliczny początek muzyki barokowej.
Zasługą Cameraty jest również powstanie nowej i charakterystycznej dla muzyki barokowej, techniki akompaniamentowej nazywanej basso continuo lub - od sposobu notacji - basem cyfrowanym.
Technika ta polega na improwizowaniu akompaniamentu na podstawie linii melodycznej głosu basowego, nad którym cyframi zapisywano interwały określające kontrapunktowo dobierane akordy uzupełniające. Akompaniament mógł być realizowany na instrumencie akordowym jako akompaniament fundamentalny, lub na instrumencie melodycznym jako akompaniament ornamentalny.
Technika basso sontinuo rozwinęła się z monodii, określanej jako tzw. seconda pratica, czyli styl nowoczesny, w przeciwieństwie do wypieranej przez monodię polifonii nazywanej prima pratica.