Sztuka starożytna ma dwie zasadnicze cechy określające ją "od dołu" i "od góry" - jest to sztuka tworzona przez dobrze zorganizowane społeczeństwa, mające zhierarchizowaną strukturę władzy oraz wyraźnie określony system religijny (co odróżnia ją od sztuki prehistorycznej) i jest to sztuka przedchrześcijańska, co odróżnia ją od sztuki średniowiecznej.
W historii sztuki starożytnej jest tajemnicza luka - tzw. wieki ciemne (ok. 1200 - 900 r. pne), w okresie których niemal wszystkie ówczesne kultury przeżyły wyraźny regres, by zniknąć w ogóle, albo po długiej przerwie odrodzić się już w znacznie zmienionej postaci. Przyczyn tego regresu upatruje się w niszczących najazdach tzw. ludów morskich (o ile takie w ogóle istniały), których symbolem jest zburzenie Troi (VII) ok. 1200 r. pne.; możliwe, że ma on również związek z przełomem epok brązu i żelaza.
Zmiany, jakie nastąpiły po wiekach ciemnych są tak zasadnicze, że sensowne jest podzielenie całej sztuki starożytnej na dwa okresy - sztukę pierwszych cywilizacji i właściwą sztukę starożytną.
W tym dziale przedstawione są dzieła sztuki pierwszych wysokich cywilizacji europejskich.

Cywilizacja i jej sztuka pojawiły się niemal równocześnie w epoce brązu (tj. ok. 3000 r. pne), w czterech niezależnych rejonach:

w dolinie Nilu czyli EGIPCIE, gdzie powstało państwo faraonów,
w basenie MORZA EGEJSKIEGO, gdzie powstały kultury cykladzka, helladzka i kreteńska
w ANATOLII (na terenie dzisiejszej Turcji), gdzie powstało się państwo Hetytów, i
w MEZOPOTAMII czyli w rejonie międzyrzecza Eufratu i Tygrysu, gdzie rozkwitały i upadały kultury Sumerów, Asyryjczyków, Akkadyjczyków, Babilończyków i w końcu Persów.

Sztuka pierwszych cywilizacji rozwijała się w okresie dwóch tysięcy lat i w tym czasie kultura Hetytów zniknęła z powierzchni ziemi, resztki kultur egejskich zlały się z kulturami najeźdźców w kulturę starożytnej Grecji, ale kultury Egiptu i kolejne kultury Mezopotamii, przeżywjąc oczywiście różne przemiany zachowały swoje charakterystyczne cechy aż do końca starożytności.

MEZOPOTAMIA

Historia Mezopotami to skomplikowany ciąg nieustannych wojen, najazdów i podbojów, ale historia jej sztuki jest o wiele prostsza, ponieważ zawsze pojawiała się jakaś dominująca kultura, która określała jej charakter. Jej poznanie dodatkowo ułatwia fakt, że większość centrów sztuki, zmieniając władców zachowało zasadniczą ciągłość rozwoju, dlatego poza wyjątkowymi przypadkami określenia takie jak sumeryjski, asyryjski, babiloński odnoszą się do miejsca powstania dzieł mających więcej podobieństw niż cech wyraźnie odrębnych.
Stosując dopuszczalne na gruncie historii sztuki uproszczenie można powiedzieć, że sztuka Mezopotamii powstawała pod wpływem czterech kolejnych kultur: sumeryjskiej, akadyjskiej, asyryjskiej i babilońskiej, które w zależności od sytuacji politycznej zdobywały pozycję dominującą, a okresy jej rozkwitu przerywane były okresami stangnacji wynikającymi z przejęcia władzy przez koczownicze ludy z Gór Zakros.

SUMEROWIE

Jeszcze w czasach prehistorycznych (ok. 5000 pne) u ujścia Eufratu i Tygrysu pojawili się Sumerowie, którzy ok. 2900 r. pne (w tzw. okresie wczesnodynstycznym) stworzyli pierwszą wysoką cywilizację obejmującą dwanaście miast-państw: Eridu, Uruk, Ur, Akszak, Adab, Larsa, Umma, Sippar, Lagasz, Nippur, Szurupak, Kisz. Niektóre z nich miały nawet 50 tys. mieszkańców (w większości rolników i rzemieślników), a ich centrum stanowił zawsze kompleks świątynny.
Około 2334 pne Sumer zajęty został przez Sargona Wielkiego - semickiego władcę, który stworzył pierwsze w dziejach świata imperium akadyjskie za stolicą w Akadzie, sięgające do wybrzeży Morza Śródziemnego. Krótką historię państwa akadyjskiego zakończył najazd Gutejów - koczowników z Gór Zakros, którzy ok. 2200 pne zniszczyli Ur i Uruk i panowali w tym rejonie do 2116 r. pne.

Po wyparciu Gutejów władzę przejął sumeryjskiego gubernator Urnammu, założyciel tzw. III dynastii z Ur, której rządy określa się jako tzw. renesans sumeryjski - twający ok. 100 lat rozkwit państwa Sumerów. W tym krótkim okresie ich imperium sięgnęło brzegów Morza Śródziemnego i objęło państwo Elamitów, którzy w 2025 r. odzyskali stolicę Suzę, a w 2005 pne ostatecznie rozbili państwo sumeryjskie.

ASYRIA

Około 2000 pne do Mezopotamii zajęli docierać zachodniosemiccy Amoryci, którzy w 1830 r. założyli dynastię w Babilonie, a ok. 1813 pne stworzyli pierwsze państwo asyryjskie z głównymi miastami Arbelą, Ashurem i Niniwą. Asyria szybko utraciła samodzielność zdobyta przez babilońskiego władcę Hammurabiego, potęgą stała się ponownie w latach 1250 - 1200 (było to tzw. państwo średnioasyryjskie), a w 1080 r. została zniszczona przez semicki lud Aramejczyków.
Około 900 pne powstało państwo nowoasyryjskie, które szczyt potęgi osignęło za Sargona II na przełomie VIII i VII w. pne i stało się krótkotrwałym, ogromnym imperium obejmującym niemnal cały Egipt. Kresem historii Asyrii było zajęcie w 612 r. pne. i zniszcznie przez Babilończyków Niniwy - ówczesnej stolicy Asyrii. O krótkiej świetności imperium świadczą ruiny pałaców w Nimrud, Dur-Sharrukin i fortyfikacje Niniwy.

2000 - najazd Maorytów na Mezopotamię (stolica Assur); Hetyci - Alca Huyuk
1800 - twierdza Hattusa
X w - państwo nowoasyryjskie
800 - pałace w Nimrud, Niniwie, Dur-Sharrukin
721 - 705 - Sargon II
669 - 631 - Asurbanipal
612 - Babilon, Medowie i Scytowie niszczą Niniwę

BABILON

Trzeci ośrodek starożytnej Mezopotamii to Babilon, założona ok. 2700 pne stolica niewielkiego królestwa Babilonii, które po zdobyciu Asyrii przez Hammurabiego (1792 - 1750) stało się potężnym imperium. Po zniszczeniu w 1595 r. pne przez Hetytów władzę w Babilonie na 400 lat objęli Kasyci - plemię z Gór Zakros. W latach 1124 - 1103, za panowania Nabuchodonozora I Babilon na krótko odzyskał świetność, ale wkrótce wszedł w tzw. wieki ciemne, po których został zajęty przez Chaldejczyków. Chaldejczykiem był Nabuchodonozor II, twórca świetności Babilonu w latach 604 - 562 pne. To właśnie Babilon Nabucgodonozora II jest Babilonem biblijnym i w nim powstały dzieła kojarzone do dzisiaj ze sztuką bablinońską - ogrody Semiramidy, wieża Babel, świątynia Ishtar itd.
Kresem świetności Babilonu był najazd Persów, ktorzy zajęli go w 539 r., bo po dwustu latach utracić go na rzecz Aleksandra Wielkiego, który zmarł w Babilonie w 323 r. pne.

1894 - I babilońska dynastia amorycka
1792 - 1750 - panowanie Hammurabiego - imperium babilońskie
1595 - najazd plemion z gór Zagros (hetyci i Kasyci)
1570 - 1157 - dynastia kasycka
1124 - 1103 - Nabuchodonozor I
625 - 539 - dynastia chaldejska - okres nowobabiloński
605 - 562 - Nabuchodonozor II
597 - zdobycie, a w 587 zburzenie Jerozolimy przez Nabuchodnozora II
539 - podbój przez Persów
331 - podbój przez Aleksandra Macedońskiego

PERSJA

W końcu VII w. pne zamieszkujący dzisiejszy Iran Medowie w przymierzu z Babilończykami zdobyli Ashur i zniszczyli Niniwę, co było początkiem końca historii Asyrii. W 550 r. pne Cyrus II, król Persów i wnuk króla Medów zajął stolicę Medów Ekbatanę, co było początkiem końca historii Medów. W 539 r. pne Persowie zdobyli Babilon, co było początkiem końca historii Babilonu. W 518 r. pne Dariusz Wielki założył nową stolicę imperium perskiego - Persepolis. Dariusza pokonał i pałac w Persepolis spalił Aleksander Wielki, co było początkiem końca imperium perskiego.

Tak przedstawia się w największym skrócie historia państwa perskiego, którego kolebką był teren dzisiejszego Iranu i które - w skali historycznej - trwało bardzo krótko. Jednak zarówno przed Persami jak i po nich tworzono na tym terenie sztukę, z której do naszych czasów przetrwały ruiny kilku monumentalnych zigguratów, grobowców i pałaców. Pałac w Persepolis jest świadectwem najwyższego wzlotu sztuki perskiej, która bardziej jest świadectwem potęgi imperium niż jego wyrafinowanego smaku.

Sztuka Persji stanowi w historii przypadek szczególny, ponieważ wprawdzie rozwijała się równolegle z klasyczną sztuką grecką, ale w kategoriach estetycznych i ideologicznych jest jakąś kontynuacją rozwoju kultury Wschodu. Im bardziej krystalizowała się europejska sztuka klasyczna "białego człowieka", tym wyraźniejsza stawała się przynależność sztuki perskiej do innego kręgu cywilizacyjnego i kulturowego - do fascynującej, ale z gruntu obcej Europejczykowi wschodniej mentalności.

HETYCI

Około 2000 r. pne na terenie Anatolii (dzisiejszej Turcji) potomkowie kaukaskiego ludu Hatti stworzyli podwaliny nowej cywilizacji Hetytów, podzielonej na szereg niewielkich miast-państw, o których niewiele wiadomo poza tym, że jedno z nich nazywało się Hattusa.
W połowie XVII . pne na terenie zniszczonej Hattusy zbudowano ufortyfikowane miasto, które stało się stolicą państwa starohetyckiego. Hetyci byli (jak wszystkie ówczesne ludy) agresywnymi wojownikami i w 1595 r. zdobyli i spustoszyli Babilon. Mimo znacznej siły państwo to uległo Hurytom i od XV w. przeżywało kryzys, zakończony powstaniem w 1380 r. pne państwa nowohetyckiego, wielkiego imperium sięgającego wpływami Egiptu, z którym w 1280 r. Hetyci stoczyli słynną bitwę pod Kadesz (Syria).
Najazd tzw. ludów morskich doprowadził państwo Hetutów do upadku, którego wynikiem były klęski głodu. Podobno w takich okolicznościach doszło do układu, zgodnie z którym Hetyci w zamian za dostawy żywności zdradzili Egipcjanom tajemnicę wytopu żelaza. Ile w tym prawdy - nie wiadomo, jednak prawdą jest, że najwcześniejsze znaleziska wyrobów żelaznych pochodzą z XVII w. pne (a więc na długo przed końcem epoki brązu) właśnie z terenów Hetytów.
Napór ludów morza z zachodu i Asyryjczyków ze wschodu oraz zburzenie Hattusy ok. 1200 r. pne spowodowały wędrówki Hetytów i powstanie licznych małych państewek, które określa się wspólnym mianem państwa późnohetyckiego, ostatecznie zlikwidowanego przez asyryjskiego władcę Sargona II w VIII w. pne.
Wiele wskazuje na to, że zdobyta przez Mykeńczyków ok. 1200 r. pne, opisywana przez Homera w VIII w. pne i odkryta pod koniec XIX w. przez Heinricha Schliemanna Troja jest grodem hetyckim, odpowiadającym wzmiankowanemu w hetyckich źródłach miastu Wilusa.

2000 - protohetyci - Alaca Huyuk
1650-1380 - państwo starohetyckie - twierdza Hattusa
1380-1200 - państwo nowohetyckie
1000-700 - państwo późnohetyckie

EGIPT

Okres przeddynastyczny 6000–3100
Okres wczesnodynastyczny 3100–2686
Stare Państwo 2686–2181
Pierwszy Okres Przejściowy 2181–2133
Średnie Państwo 2133–1786
Drugi Okres Przejściowy 1786–1567
Nowe Państwo 1550-1070
Trzeci Okres Przejściowy 1085–664
Okres Późny 664–332
Epoka grecka – dynastia Lagidów 332–30
Okres rzymski 30 pne–395 ne

Historia starożytnego Egiptu dzieli się na przeplatające się okresy zjednoczenia, gdy państwo osiągało najwyższą potęgę i okresy przejściowe - czasy rozbicia uupadku.
Już W IV tysiącleciu pne na terenie późniejszego Egiptu istniał spójny system religijny, znano pismo hieroglificzne, uprawiano żeglarstwo, a dzięki corocznym wylewom rzeki użyźniającym dolinę Nilu produkowano nadwyżki żywności. Ok. 3100 r. pne legendarny Menes (Nanmer) zjednoczył małe państewka górnego i Dolnego Egiptu. W tym czasie produkowano wyroby ze złota, miedzi i kości słoniowej, tworzono również malowidła ścienne, oraz statyetki nagich kobiet i zwierząt. Ten okres nazywany jest wczesnodynastycznym.

W 2686 r. pne powstało Stare Państwo (dynastie III - VI), za czasów którego zbudowano pierwsze piramidy (schodkowa piramida Dżesera), a później, w okresie IV dynastii powstały najsłynniejsze piramidy w Gizie - Cheopsa, Mykerinosa i Chefrena.

W 2182 r. pne rozoczął się pierwszy okres przejściowy, w którym państwo egipskie uległo rozbiciu na państewka rządzone przez nomarchów. Zachwianie systemu politycznego i religijnego doprowadziło do rabowania piramid i deastacji grobowców.

Po 2133 r. pne Teby zjednoczyły Egipt tworząc Średnie Państwo ze stolicą w Memfis (na południe od dziesiejszego Kairu). Podbito Nubię, prowadzono intensywny handel z Mezopotamią, Cyprem i Kretą (na Krecie trwał tzw, okres przedpałacowy). Kres świetności Średniego Państwa położył napływ przybyszów z Azji.

Od 1786 r. trwał drugi okres przejściowy, w czasie którego rządzony przez Hyklsosów Egipt utracił Nubię, Synaj i Palestynę. Okres ten zakończyło pokonanie Hyksosów przez faraona Ahmose.

W 1550 r. pne powstało Nowe Państwo, które osiągnęło szczyt potęgi politycznej i rozwoju kulturalnego. W okresie Nowego Państwa, za panowania faranona Echnatona wprowadzono kult Amona - była to pierwsza próba wprowadzenia religii monoteistycznej. Z tego okresu pochodzą najsłynniejsze zabytki Egiptu: swiątynie Deir-el-Bahari, Dolina Królów, Abu Simbel, Karnak, Luksor, Medinet Habu.

Od 1085 r. pne trwał trzeci okres przejściowy, w którym rządziły dynastie libijskie i dynastia kuszycka.
w 671 r. pne Memfis opanowali Asyryjscycy, a w 664 r. pne rozpoczęła się tzw. epoka późna, obejmująca podbój Egiptu przez Persów w 252 r. pne i zakończona podbojem Aleksandra Wielkiego.

W 332 r. pne Ptolemeusz, jeden z dowódców Aleksandra rozpoczął trwające 300 lar panowanie Lagidów. Mimo stopniowego upadku potęgi politycznej Egiptu przez długi czas kwitła kultura hellenistyczna, której przykładem jest Aleksandria.

W 30 r. pne Egipt opanowali Rzymianie, a po śmierci Kleopatry Oktawian przyłączył go do Rzymu - Egipt stał się na długi czas zbożowym zagłębiem imperium.

Za koniec historii starożytnego Egiptu przyjmuje się 395 r. ne, kiedy to po podziale cesarstwa rzymskiego na zachodnie i wschodnie dostał się on pod wpływy bizancjum.

MORZE EGEJSKIE

Sztukę ludów basenu Morza Egejskiego dzieli się na sztukę cykladzką, tworzoną na wyspach zwanych Cykladami, sztukę kreteńską, któej ostatni okres stanowi sztuka minojska, oraz tworzoną przez mieszkańców kontynentu sztukę helladzką, której ostatnia fazanazywana jest sztuką mykeńską.
Sztuka egejska nie jest "wczesną" sztuką grecką, ponieważ w tamtym czasach nie było ani Grecji, ani Greków (nawet w starożytnym rozumieniu tych określeń). Nie jest również sztuką jednorodną w tym sensie, że np. Mykeny mają więcej podobieństw do współczesnych im, oddalonych o tysiąc kilometrów grodów hetyckich niż do znacznie bliższych, otwartych miast kreteńskich.
Rozwój kultury cykladzkiej przerwał najprawdopodobniej wybuch wulkanu na Therze, który (sądząc po tym, zo zostało z największej wyspy archipelagu, dzisiaj nazywanej Santorini) musiał mieć wymiar apokaliptyczny. Kulturę mykeńską zniszczyli Dorowie, którzy najechali Helladę achajską, a upadek pałacowej kultury monojskiej wiążę się zarówno z wybuchem na Therze jak z najazdami mykeńczyków i Achajów.
Niewątpliwie wpływów kultury mykeńskiej i minojskiej można doszukać się w znacznie poźniejszej sztuce archaicznej Grecji.

SZTUKA HELLADZKA /MYKEŃSKA/

Kultura helladzka rozwijała się w kontynentalnej części dziesiejszej Grecji (przede wszystkim na Peloponezie), zamieszkiwanej przez ludy mówiące - w odróżnieniu od mieszkańców Cyklad i Krety) jakąś odmianą języka przedgreckiego. Jest ona wprawdzie najstarszą wysoką kulturą europejksiego kontynentu, ale powstała później, niż kultury wyspiarskie, bo ok. 2600 r. pne.
Jej historię dzieli się na okres wczesnohelladzki (do 1500), średniohelladzki (1500 - 1400) i późnohelladzki (1400 - 1200), zamknięty początkiem tzw. wieków ciemnych.
Po 1750 r. pne pojawiły się w tym rejonie bogato wyposażone grobowce (m.in. w Mykenach) oraz mykeńska ceramika, w okresie średniohelladzkim (1500 - 1400) zaczęły zastępować je grobowce tolosowe, a w okresie późnym, tj. po 1400 r. pne powstało wiele niezależnych państw-grodów (trudno je nazwać miastami nawet w znaczeniu kreteńskim, ponieważ wszystkie były silnie ufortyfikowane), z których najsłynniejsze są Mykeny, Pylos, Tiryns, Teby, Ateny i Orchomenos. Ponieważ najlepiej zachowany układ grodu helladzkiego odkopano w Mykenach i stamtąd pochodzi większość zabytków, helladzką kulturę póżnego okresu nazywamy mykeńską, a jej sztukę sztuką mykeńską.
Mykeny leżą w dzisiejszej Grecji, dlatego kultura mykeńska nieodparcie kojarzy się nam z kulturą grecką, nie jest to jednak takie proste. Silne fortyfikacje mykeńskich grodów, sposób chowania zmarłych oraz wiele innych cech mniej mają wspólnego z kulturami wyspiarskimi - kreteńską i cykladzką - które również kojarzy się z pradziejami Grecji, niż z kulturą Hetytów, których imperium sięgało w XIII w. pne brzegów Morza Egejskiego. Wiele wskazuje na to, że starożytna Troja - temat eposu Homera - była grodem hetyckim.
Dwustuletni okres rozkwitu kultury mykeńskiej zakończył się ok. 1200 r. pne (wtedy również zburzono Troję VII). Z licznych grodów większość została całkowicie zniszczona, i tylko pałace w Mykenach i Tirynsie były nadal zamieszkane. W tym czasie cały rejon wstrząsany był konfliktami, a podupadająca kultura weszła w tzw. okres submykeński (do 1050 r. pne), a potem w okres protogeometryczny (1050 - 900 r. pne), zaliczany już do wieków ciemnych.

SZTUKA CYKLADZKA

Kultura i sztuka cykladzka rozwijała się na kilku wyspach archipelagu Cyklady (Thera, Kos, Naksos, Paros, Melos, Kea, Mykonos, Samos) a jej historię dzieli się na okres wczesnocykladzki (3000 - 1900 r. pne), okres średniocykladzki (1900 - 1450 r. pne) i okres późnocykladzki (1450 - 1100 r. pne). O kulturze tej przez wieki nie wiedziano niemal nic poza tym, że przełomowym wydarzeniem w jej historii był wybuch wulkanu w 1450 r. pne, który zniszczył znaczną część największej wyspy Thery (dzisiaj Santorini), a jej kres nastąił z początkiem wieków ciemnych, w wyniku najazdu tzw. ludów morskich.
Dopiero w 1967 r. odkryto na Santorini świetnie zachowane miasto - Akrotini - z którego wykopalisk wyłania się obraz świetnie rozwiniętej sztuki spokrewnionej z równolegle rozwijającymi się sztukami Krety i Myken. Zachowane w Akrotini freski są czymś absolutnie wyjątkowym i olśniewającym nawet w porównaniu z malowidłami zachowanymi na Krecie.
Chociaż kultura cykladzaka istniała dwa tysięce lat, to najwspanialsze dzieła powstały w okresie ok. trzech wieków, między 1700 a 1450 r. pne. Trudno dzisiaj ocenić dokładnie, w jakim stopniu wybuch na Therze stał się początkiem końca sztuki cykladzkiej. Faktem jest jednak, że tak wspaniałe dzieła, jakie odnaleziono na Santorini - resztce starożytnej Thery, nie przechowały się na żadnej z innych, nie dotkniętych bezpośrednio katastrofą wysp. Z tego należałoby wnioskować, że Thera była centrum tej kultury, która już nigdy nie podniosła się z upadku, a którą tylko zlikwidowały najazdy ludów morskich.

SZTUKA KRETEŃSKA

3000 - 2000 - okres wczesny - przedpałacowy
2000 - 1700 - okres starszych pałaców
1700 - 1400 - okres młodszych pałaców
1400 - 1100 - okres późny - pałacowy

Kultura kreteńska powstała ok. 3000 r. pne i z jej pierwszego tysiąclecia zachowały się przykłady uproszczonych figurek ludzkich postaci wykonanych z kamienia lub gliny, zdobione geometrycznymi ornamentami pieczęcie, oraz pierwsze groby tolosowe. Ten trwający do ok. 2000 r. pne okres nazywa się okresem przedpałacowym (do ok. 2000 r. pne).

Ok. 2000 r. pne w Knossos, Fajstos i Malii budowano systemy zaopatrzenia w wodę pitną i kanalizację, a wśród zwartej zabudowy miejskiej powstały pierwsze nieufortyfikowane pałace władców, stanowiące centrum życia społecznego. Ok. 1700 - 1600 r. pne pojawiły się rzeźby przedstawiające postaci w ruchu, wielkie, "izbowe" budowle grobowe, a także tzw. ceramika kamaresowa, nazwana od jaskini Kamares koło Fajstos, w której odnaleziono pierwsze naczynia ceramiczne. Pałace uległy zniszczeniu ok. 1700 r. pne. w wyniku trzęsienia ziemi, a okres ich rozkwitu nazywamy okresem starych pałaców (do ok. 1700 r. pne).

Po 1700 r. pne nastąpiła szybka odbudowa pałaców, które po raz pierwszy dekorowano freskami przedstawiającymi z dużą wiernością sceny z życia dworskiego oraz uroczystości religijne. Rzeźby wykonywane w XVI i XV wieku z gliny, kości słoniowej i z brązu charakteryzuje względny realizm, umiejętność przedstawiania postaci w ruchu, oraz wierne przedstawianie szczegółów, przede wszystkim elementów stroju. Typowe dla obyczajowości minojskiej były damskie gorsety odsłaniające piersi. W użycie weszły kamienne wazy oraz rytony - naczynia libacyjne. Okres ten zwany okresem nowych pałaców (1700 - 1450 r. pne) zakończył się kompletnym zniszczeniem tych budowli, prawdopodobnie w wyniku najazdy Mykeńczyków, którzy przejęli kontrolę nad Kretą, a na siedzibę wybrali zniszczony pałac w Knossos.

W okresie popałacowym (1450 - 1050 r. pne) pod panowaniem Mykeńczyków większość miast pozostała niezamieszkana, a pałaców już nie odbudowano. Mimo to kultura minojska trwała do ok. 1050 r., ulegając wpływom mykeńskim, których głownym śladem jest pismo linearne B.