SZTUKA ROMAŃSKA 1000 – 1200

Romanizm to pierwszy wielki styl europejskiej sztuki chrześcijańskiej. Jest wynikiem wielowiekowego rozwoju, który wykształcił w architekturze i w sztukach plastycznych nowe formy odpowiadające przede wszystkim potrzebom rozwijającego się ruchu monastycznego i liturgii kościoła katolickiego. Za okres rozwoju rozmanizmu przyjmuje się X i XI wiek, chociaż na terenie Niemic trwał on znacznie dłużej przyjmują cformę tzw. późnego rozmanizmu, który panował na tych terenach do połowy wieku XIII (we Francji 1000, w Niemczech, 1920/1030, w Polsce 1038 (Odnowiciel).

Kierunek rozwoju romanizmu wyznaczył szerzący się ruch monastyczny (klasztorny), po raz pierwszy został skodyfikowany na synodzie opatów w Akwizgranie, po którym powstał plan wzorcowego klasztoru zrealizowanego po 820 r. w Sankt Gallen (obecnie Szwajcaria). Plan przedstawia otoczony murem, gospodarczo samowystarczalny kompleks budynków zgromadzonych wokół świątyni, do której przylega zamknięta część przeznaczona wyłącznie dla mnichów.

Jednak największy wpływ na rozwój romanizmu miały reformy reguły klasztornej zmierzające do przywrócenia życiu klasztornemu surowych zasad benedyktyńskich, wprowadzone na przełomie X i XI w., najpierw w klasztorze w Cluny (wschodnia Francja). Klasztor kluniacki realizowany był w trzech etapach: Cluny I - 930, Cluny II - 981, Cluny III - 1089 i do końca XII w. stanowił wzorzec klasztoru idealnego, chociaż jego surowa reguła nie zawsze była chętnie naśladowana.

Katedra św. Marcina i Stefana w Moguncji z 1000 r. Poniżej westwerk i głowna nawa.
Westwerk katedry w niemieckiej Spirze z 1030 r. część wschodnia z absydą i główna nawa świątyni.

Katedra w Königslutter 1135
Katedra w Tournai, 1190
katedra Saint-Front de Périgueux ukończona w 1170 r., nosząca wyraźne ślady wpływów bizantyjskich

Masywny, pełen dostojeństwa romanizm północnej Europy miał swój drugi biegun w postaci romanizmu południowych Włoch,
wykazującego wyraźne wpływy sztuki bizantyjskiej - lżejszego, bogatszego, promienniejszego. Przykłady to:
katedra w Cefalu, budowana od 1131 r.
Katedra w Palermo, 1184
katedra w Monreale, 1172-76
kościół Santissima Trinita di Delia, 1140/60 (Castelvetrano)
Do romanizmu "bizantyjskiego" można zaliczyć również bazylikę św. Marka w Wenecji, która
bardzo długo pozostawała pod bezpośrednim wpływem Konstantynopola i Rawenny.
Bazylika św. Marka Wenecja 1063

Przykłady późnego romanizmu zachowały się niemal wyłącznie na terenie Niemiec, ponieważ tam styl ten
rowijał się w sposób szczególny, będąc - rzec można - stylem narodowym.
W innych centrach, we Francji a szczególnie w Anglii bardzo wcześnie pojawiły się pierwsze zwiastuny gotyku.
Zaliczany dość często do romanizmu angielski Norman Style jest właście wczesnym gotykiem
i dlatego przedstawiony będzie na następnych stronach.

Wybitnym przykładem późnego romanizmu jest katedra w Limburgu z lat 1190 - 1235

Przy wszystkich regionalnych odmiennościach romanizm wykształcił kilka charakterystycznych cech,
występujących w całej archiekturze tego okresu:

masywne ściany
niewielkie otwory
addytywność brył polegająca na tym, że budynek składał się z czytelnie wyodrębionych brył poszczególnych pomieszczeń
kolegiata w Tumie pod Łęczycą
łuk półokrągły jako schemat przesklepienia otworów i pomieszczeń
sklepienie kolebkowe zastępowane stopniowo przez slepienia krzyżowe i żebrowe
sklepienie kolebkowe w Abbaye de Boscodon
głowica kolumny jako forma rzeźbiarska (nigdy przed ani po romanizmie głowica nie była samodzielnym dziełem wspaniałej sztuki rzeźbiarskiej)
plan modułowy oparty na skrzyżowaniu nawey z transeptem
transept jako novum w planie bazyliki
westwerk
rzeźba portalowa - Tympanon kościoła św. Magdaleny w Vezelay, XII w.
alternacja podpór

W sztukach plastycznych romanizm nie dokonał jakiegoś istotnego przełomu.
Jedynym novum było dość powszechne stosowanie witraży.

Prorok Daniel, połowa XII w., Krucyfiks z katedry w Essen

Z wyjątkiem wspaniałych romańskich kapiteli surowa jeszcze rzeźba romańska przedstawiała najczęściej wizerunki majestatycznego Chrystusa, a nieliczne przykłady samodzielnej rzeźby pojawiającej się w romańskich krusyfiksach zapowiadały dopiero rozkwit rzeźby gotyckiej, chociaż zdarzały się również dzieła wybitne, jak np. wystrój katedry St. Pierre w Angouleme z XII w., przedstawiający sceny z Pieśni o Rolandzie

Chrystus w majestacie, rzeźba z kościoła Stift Innichen

W malarstwie ściennym romanizm realizował klasyczne tematy religijne, jak sceny z życia Chrystusa, i tematykę bilbijną: historię stworzenia, Sąd Ostateczny itd. Tematy te były również podstawą malarstwa iluminacyjnego, ozdabiającego księgi liturgiczne i modlitewne.

Sąd Ostateczny, San Giovanni, Florencja
Iluminacje z Parc Abbey Bible, 1148
Trzej Królowie z St. Albans Psalter, 1140

SZTUKA GOTYKU 1150 – 1400

Pojęcie gotyk (obcy, barbarzyński) stworzył włoski teoretyk Giorgio Vasari dla odróżnienia zafascynowanego antykiem stylu renesansowego od północnej sztuki "ostrołukowej".
Gotyk rozwinął się z romanizmu w wyniku zmieniających się potrzeb liturgicznych i podstaw ideologicznych kościoła katolickiego. Gotycka sztuka miała być obrazem wszechświata przenikniętego światłem boskiej miłości, a wszystkie jej elementy znakami Boga i symbolami jego tajemnicy. Taka wizja mogła być zrealizowana tylko w jednym miejscu - świątyni, która podporządkowywała sobie wszystkie inne gatunki sztuk dając dzieło jednorodne - w języku niemieckim określone jako "Gesamtkunstwerk". W istocie - od renesansowego usamodzielnienia się malarstwa i rzeźby już nigdy więcej idea zespolenia wszystkich sztuk w jedym dziele nie została zrealizowana i pozostała marzeniem - przede wszystkim architektów nawet w XX wieku.
Jeśli masywna i dostojna katedra romańska może być symbolem boskiego majestatu i wieczności, to gotyckim symbolem Boga jest przenikające kosmos światło. Dlatego w gotyckiej katedrze nie ma ścian, a tylko strzeliste podpory unoszą rozgwieżdżone sklepienie jako symbol nieba, a przez kolorowe witraże wnikają do świątyni promienie boskiej światłości.
Realizacja gotyckiej wizji sztuki była możliwa dzięki rosnącej potędze skonfliktowanego z papiestwem cesarskiego dworu (którego symbolem był tzw. spór o inwestyturę, czyli prawo do mianowania biskupów), rosnącej sile kleru i bogactwie średniowiecznych miast, ale jej styl, uniwersalna wizja niematerialnego świata była możliwa dzięki bezprecedensowemu rozwojowi techniki budowlanej, pojawieniu się sklepienia żebrowego i systemu przyporowego.
Świątynia gotycka stanowi w sensie konstrukcyjno-formalnym tak ogromną rewolucję, a w sensie duchowym tak radykalne wyniesienie ludzkiego ducha w przestworza, że wszystkie pozostałe dziedziny sztuki wydają się w naturalny sposób podporządkowywać realizacji tej niebywałej w dziejach ludzkości idei.
Zaokrąglając daty przyjmuje się, że gotyk był stylem dominującym w latach 1200 - 1400.
Spór o miejsce narodzin gotyku jest - poza wąskim kręgiem specjalistów - nieistotny. Gotyk narodził się jednocześnie w kilku miejscach, i jakkolwiek najsłynniejsze są budowle kontynentalne, to pierwsze cechy gotyku pojawiły się w Anglii w tzw. architekturze anglo-saksońskiej, a w katedrze w Durham większość gotyckich elementów ukończono przed rokiem 1140, a więc przed wzniesieniem katedry w Saint-Denis, uważanej za pierwszą świątynię gotycką, nie mówiąc o zmacznie późniejszym, a uważanym za wczesnogotyckie sklepieniu żebrowym z bazyliki Sainte-Marie-Madeleine w Vezelay zrealizowane w końcu XI w. (1185-1215).

Romańska nawa i wczesnogotycki chór w bazylice w Vezelay
Romańska nawa z wczesnogotyckim chórem s 1093 r., sklepienie wieży transeptowej z 1135 r. w katedrze w Durham

Jakkolwiek za okres panowania gotyku przyjmuje się XIII i XIV wiek, to większość najsłynniejszych katedr wybudowano w drugiej połowie XII wieku.

Katedra Saint-Denis z 1147 r. (fasada 1136, ambulatorium 1141, nawa 1231, sklepienie krzyżówe 1140
Katedra w Chartres z 1150 r.
Katedra w Laon z 1155 r.
Katedra Saint-Etienne w Bourges z 1195 r.
Fasada i rozeta katedry Notre Dame w Paryżu z 1163 r.
Reims 1211
Amiens od 1220
Katedra w Canterbury - wczesnogotycka odbudowa po pożarze w 1174 r.

Przy wszystkich odmiennościach układu przestrzennego, ilości wież, obecności lub braku transeptu, rozwiązania chóru, jego obejścia i układu kaplic wszystkie budowle gotyckie mają kilka cech wspólnych, wynikających z podstawowej zasady konstrukcyjnej. Istotę konstrukcji stanowi sklepienie krzyżowo-żebrowe jako rodzaj przekrycia, filar jako element nośny, oraz system przypór równomiernie przenoszące ogromne siły rozporowe.
Zasada jest genialnie prosta: w tradycyjnym budynku strop (zarówno płaski jak i sklepiony krzyżowo) równomiernie obciąża podpierającego go ściany, dlatego ściany nie mogą mieć zbyt dużych, osłabiających je otworów. Poza tym cały strop musi yć wykonany z mocnego, przenoszącego znaczne obciążenia materiału i przy dużych rozpiętościach staje się bardzo ciężki. To z kolei wymaga budowania bardzo masywnych ścian.

W sklepieniu żebrowym elementem nośnym są same żebra, a powierzchnie sklepienia mogą być wypełniane materiałem znacznie lżejszym. Zmniejsza to ciężar konstrukcji i skupia go w punktach podparcia żeber. Jeśli żebra podeprzemy filarami, ściana jako podpora przestaje być potrzebna i można zastąpić ją oknem.

Cały ciężar sklepienia skupiony w kilku zaledwie punktach tworzy ogromne siły rozpierające na zewnątrz punkty podparcia żeber (głowice filarów). Aby kontrukcja nie uległa zawaleniu (co się często zdarzało) filary musiały być podparte tak, aby zrównoważyć ukośnie działające siły rozporowe. W konstrukcjach mniejszych wystarczało wykonanie filarów rozszerzających się ku dołowi, w konstrukcjach większych siły rozporowe przenoszone były przez łuki przyporowe na przypory, ponad znajdującyą się pod łukami nawą boczną.

Wszystkie pozostałe cechy gotyckiej architektury, o ile nie wynikają bezpośrednio z wymogów liturgii, są prostą konsekwencją szkieletowej konstrukcji katedry.
Należa do nich:

sklepienie krzyżowo-żebrowe
ostrołuk - łuk prosty (półokrągły) stanowi przekrój romańskiego sklepienia kolebkowego, podobnieostrołuk, który stał się symbolem gotyku, też nie jest przypadkowym, wymyślonym "motywem ozdobnym", ale powstał z przekroju gotyckiego sklepienia krzyżowo-żebrowego
ogromne okna
uwolnienie ściany od funkcji podpory umożliwiło zastępowanie muru ogromnymi powierzchniami okien wypełnianych wspaniałymi witrażami
witraż - stosowany już w romanizmie witraż stał się odrębnym gatunkiem sztuki - malarstwa ożywianego "boskim światłem"
rozeta - to umieszczone najczęśćiej nad głownym portalem okno wypełnione kamiennym ornamentem (tzw. maswerkiem) i witrażami
filar - główna podpora katedry, zwalniająca ściany z funkcji nożnej
służki - dostawione do filara lub ściany przedłużenia żeber sklepienia; miały funkcję konstrukcyjną i ozdobną
transepr - w katedrze w Laon pojawił się pierwszy wyraźnie ukształtowany transept, poprzeczna nawa, której skrzyżowanie z nawą główną czasami akcentowano wieżą
obejście z wieńcem kaplic - wokół chóru z ołtarzem tworzono obejścia otoczone wieńcem promieniście rozstawionych kaplic
rzeźbiarski portal - wprawdzie rzeźbiarskie opracowanie wejścia do świątyni pojawiało się już w romanizmie, ale gotycki portal stał się odrębnym dziełem sztuki - na fasadzie katedry w Somerset umieszczono 300 rzeźbiarskich figur

Architektura gotycka najwcześniej rozwinęła się we Francji i w Anglii, później dotarła do Włoch, a najpóźniej do Niemiec, gdzie trwała najdłużej. Czasowe ramy dominacji gotyku przedstawia tabela.
Styl gotycki stopniowo ewoluował, przybierając w różnych krajach różne regionalne odmiany. We Francji w XIV wieku powstał tzw. flamboyant - gotyk płomienisty, którego przykładem jest kościół św. Trójcy w Vendome
W Niemczech, szczególnie w części północnej i na Pomorzu powstał tzw. Backsteingotik - gotyk ceglany. Jest to nietypowa odmiana gotyku, ponieważ cegła nie nadaje się do tworzenia skomplikowanych konstrukcji przyporowych

Kościół Mariacki w Gdańsku
Sklepienie kościoła opackiego w Bath

W Anglii po okresie tzw. decorated style pojawił się styl wertykalny - perpendicular, który charatkteryzowała strzelistość i skomplikowane sklepienia wachlarzowe.
Katedra w Somerset

Zupełnie inna w nastroju jest włoska wersja gotyku, który jako styl jest chyba obcy mentalności południowców.
Niezależnie od tego, w jakim stopniu budowle włoskie realizowały wzniosły gotycki ideał, był on zawsze interpretowany w sposób nadający mu bardzo ludzki, wręcz sympatyczny wymiar.

Kościół św. Franciszka Asyż, 1220
Katedra w Sienie, 1284
Katedra w Mediolanie, 1387
Kościół św. Antoniego Padwa, 1290

Gotyk miał również swoje odmiany wymykające się wszelkim kwalifikacjom, zwłaszcza na naszych terenach. Przykładami mogą być krakowski kościół Mariacki, ktory ze względu na zwieńczenia wież jest chyba najdziwniejszym kościołem na świecie, oraz bardzo późny, wileński kościół św. Anny z 1495 r., ciekawy również z tego względu, że Litwa przyjęła chrzest dopiero w 1387 roku, w okresie pełnego rozkwitu gotyku.

Przez całe lata indoktrynacji wmówiono ludziom skutecznie, że średniowiecze było wiekiem ciemnoty, tortur, zabobonów i wszelkich straszności, którym kres położył dopiero promienny, przepełniony wiarą w "człowieka" i jego nieograniczone możliwości renesans. Nie wnikając w kwestie ideologiczne i pozostając w granicach historii sztuki trzeba wyraźnie powiedzieć, że w porównaniu z rewolucyjnością gotyku renesans - co wcale nie zmniejsza urody jego dzieł - był totalnym regresem, który nie znajdując żadnych nowych, własnych środków wyrazu stosował do rozwiązywania ówczesnych problemów (mowa oczywiście o problemach artystycznych) środki czerpane bez żadnego merytorycznego lub formalnego sensu z antycznego archiwum (gdyby jednak pokusić się o dygresję ideologiczną trzeba by stwierdzić, że ten wspaniały renesans korzystał ze środków wyrazu wypracowanych w cywilizacjach w istocie swojej niewolniczych).
Otóż przede wszystkim gotyk stworzył nową i absolutnie nowatorską architekturę. Od czasów świątyni doryckiej nie stworzono niczego bardziej indywidualnego i niepowtarzalnego. Prawdopodobnie tak wysokie ustawienie poprzeczki przez gotyckich budowniczych doprowadziło renesansowych architektów do umysłowego paraliżu, w którym to stanie mogli jedynie przyklejać do ścian kompozytowe półgłowice.
Następnie gotyk stworzył fantastyczną rzeźbę drewnianą, której duchowa surowość odpycha współczesnego człowieka, ale nie wynika to z cech gotyckiej rzeźby, ale z faktu, że nie była ona wykonywana do dekoracji dyskoteki ani supermarketu, co samo w sobie musi być dla współczesnych odpychające. Na dodatek, w 14 w. gotyk stworzył malarstwo jako takie, malarstwo oderwane od ściany w szczególności, a w dziełach takich jak freski Masaccia z kaplicy Brancacci właściwie powiedział wszystko, co potem dopowiadał renesans (w kaplicy tej "terminowali" niemal wszyscy wielcy malarze renesansowi).
Doprawdy - nigdy przedtem ani nigdy potem nie wykonano w tak krótkim czasie tak wielkiego dzieła.

GOTYK MIĘDZYNARODOWY

Odmiana gotyku nazywana "stylem miękkim" (weicher stil), rozwinięta ok. 1400 r. w mlarstwie i rzeźbie północnej Francji (Burgundia), Czech i północnych Włoszech. Ośrodkiem rozwoju stylu była Praga, którą cesarz z dynastii luksemburskiej Karol IV usiłował wypromować na artystyczne centrum Europy Środkowej. Wynikiem jego starań powstała katedra św. Wita zbudowana przez Matthiasa z Arras, oraz szereg budowli wzniesionych przez Petera Parlera (kościół Wszystkich Świętych na Hradczanach, most Karola), oraz prace Mistrz Ołtarza z Trzebonia

Charakterytsycznym motywem stylu są tzw. piękne Madonny, rzeźby Matki Boskiej przedstawiające delikatną postać kobiecą o łagodnych, uduchowionych rysach twarzy, odzianych w lekko spływające, stylizowane szaty.

Przykłady gotyku międzynarodowego:

Piękna Madonna ze św. Oswaldem i św. Katarzyną z Pfärrich, 1410-20, Württembergisches Landesmuseum, Stuttgart

Modlitwa w Ogrójcu, Złożenie do grobu, Zmartwychwstanie - fragmenty Ołtarza z Trzeboni - ok. 1380, Národni Galerie, Praga

Melchior Broederlam, Ołtrza z Dijon, 1398

Jean Malouel, Pietà, ok. 1400, Luwr

Jean de Beaumetz, Christ On The Cross With A Carthusian Monk 1389-95

Bracia Limbourg, Bardzo bogate godzinki de Berry, Musée Condé, Chantilly

Mistrz Rohan, Zmarły przed sądem Boskim, XV wiek

Rodzina Marii, część środkowa Ołtarza z Ortenberga, 1430, Darmstadt, Hessisches Landesmuseum

Konrad von Soest, Ołtarz Najświętszej Marii Panny w kościele NMP w Dortmundzie, ok. 1420

Mistrz Francke, Męczeństwo św. Tomasza z Canterbury, 1424, Kunsthalle, Hamburg

Dyptyk Wiltona, National Gallery w Londynie, 1395-9

Pisanello
Portret Lionello d'Este, 1441, Galleria dell'Accademia Carrara, Bergamo; Portret Ginevry d'Este, 1435-1449, Luwr

Stefano di Giovanni zw. Sassetta, Madonna z dzieciątkiem, 1425-50, Luwr