MITOLOGIA GRECKA - CYKL HERAKLEJSKI

Herakles jest najpopularniejszym z greckich herosów, uosobieniem męstwa zwyciężającego ludzkie wady i słabości.
Historie wykonania przez Heraklesa słynnych dwunastu prac stanowią główną część mitów heraklejskich, ale cykl jest znacznie obszerniejszy i obejmuje historię jego dwuznacznego poczęcia i wynikającej z niego nienawiści bogini Hery, pierwszych heroicznych czynów i strasznych przewin ukaranych wieloletnią, upokarzajacą służbą u Eurysteusza, przygody Heraklesa wśród Agronautów, zdobycie Troi i szczęśliwe małżeństwo z Dejanirą zakończone straszną śmiercią na stosie.

Herakles był synem Zeusa i Alkmeny, żony tebańskiego króla Amfitriona. Zeus wcielił się w postać nieobecnego w domu Amfitriona, aby podstępnie uwieść jego wierną żonę. Ponieważ Herakles był żywym dowodem małżeńskiej niewierności Zeusa, zazdrosna Hera znienawidziła go i och chwili poczęcia prześladowała.
Ponieważ Zeus przepowiedział, że pierworodny wnuk Perseusza zostanie potężnym władcą (istnieje wiele wersji tej przepowiedni), Hera opóźniła narodziny Heraklesa (którego ziemskim ojcem był Amfitrion) i przyspieszyła narodziny Erysteusza (syna Stenelosa), który odziedziczył tron w Tirynsie i Mykenach.
Gdy Herakles był jeszcze niemowlęciem Hera wysłała dwa węże, aby go udusiły, jednak malec przebudził się i udusił obydwa potwory, co było świadectwem jego boskiego rodowodu.

Herakles był z natury niepokorny i porywczy. Gdy jego nauczyciel muzyki Linos, niesprawiedliwie go ukarał, heros zabił go lirą. Za karę został wysłany przez Amfitriona do pasienia bydła w górach. Tam odwiedziły go dwie nimfy ofiarowując mu do wyboru życie łatwe i przyjemne, albo ciężkie, ale pełne chwały. Herakles wybrał obowiązek i chwałę. Jego pierwszym heroicznym czynem było zabicie pustoszącego okolicę lwa kitajrońskiego. Gdy po pokonaniu bestii powracał do domu, spotkał Miniów zmierzających do Teb po trybut. Okaleczył ich i odesłał do Orchomenos, a w wywołanej w ten sposób wojnie zmusił Miniów do wypłacenia Tebom podwójnego trybutu. Za zasługi dla Teb król Kreon ofiarował mu rękę swej córki Megary, która urodziła mu troje dzieci.

12 PRAC HERAKLESA

1. ZABICIE LWA NEMEJSKIEGO, syna Tyfona i Echidny
Pustoszący dolinę Nemei w Argolidzie lew nemejski miał skórę odporną na przebicie, dlatego Herakles nie mógł zabić go strzała ani mieczem, ale go udusił. Z lwiego łba Herakles zrobił swój hełm, a ze skóry zbroję.

2. ZABICIE HYDRY LERNEJSKIEJ
dziewięciogłowego węża morskiego, dziecka Tyfona i Echidny. Herakles odcinał głowy Hydrze a jego pomocnik Jolaos przypalał Ray ogniem, aby odcięte głowy nie odrastały. Ostatni, nieśmiertelny łeb przygniótł głazem. Krwią zabitej Hydry zatruł groty swoich strzał. Ponieważ w wykonaniu pracy korzystał z pomocy Jolaosa, nie została ona przez Erysteusza zaliczona.

3. SCHWYTANIE ŁANI KERYNEJSKIEJ
Poświęcona Artemidzie łania miała złote rogi, srebrną sierść i brązowe kopyta i uciekła z zaprzęgu rydwany bogini. Po rocznym pościgu Herakles zranił i schwytał zwierzę (czym wzbudził gniew bogini), ale po przedstawieniu Erysteuszowi je uwolnił.

4. ZABICIE PTAKÓW STYMFALIJSKICH
Poświęcone Aresowi ptaki zamieszkujące bagna stymafilijskie zabijały ludzi rzucając na nich swoje żelazne pióra. Herakles wypłoszył je kołatką Hefajstosa i wystrzelał z łuku. Tylko nieliczne ptaki odleciały nad Morze Czarne, gdzie gnębiły później Argonautów.

5. ZABICIE DZIKA ERYMANTYJSKIEGO
Dzik erymantejski pustoszył okolice góry Erymantos, goniąc ludzi aż do utraty tchu. Herakles wypłoszył bestię zimową porą z lasu i gonił tak długo, aż opadła z sił. Potem zaniósł ją Erysteuszowi, jednak ten, przerażony schował się w ogromnym pitosie.

6. WYCZYSZCZENIE STAJNI AUGIASZA
Augiasz miał ogromne stada trzód i koni, ale haniebnie zaniedbane stanie, których nigdy nie sprzątał. Herakles otrzymała zadanie oczyszczenia tych stajni z łajna w ciągu jednego dnia i wykonał je, skierowując do nich rzekę przez wykonany w murze wyłom. Ponieważ Augiasza obiecał Heraklesowi nagrodę na jego pracę, nie została ona zaliczona przez Erysteusza. Oszustwo Augiasza zostało później krwawo przez Heraklesa ukarane.

7. SCHWYTANIE BYKA KRETEŃSKIEGO
Ponieważ kreteński król Minos nie miał godnego zwierzęcia na ofiarę Posejdonowi, ten przysłał mu pięknego białego byka. Urzeczony jego urodą Minos nie chciał jednak zabić zwierzęcia, czym wzbudził gniew boga, który ukarał Minosa rozkochując w byku jego żonę Pezyfae (patrz – Minotaur). Poza tym rozwścieczony przez Posejdona byk pustoszył Kretę.
Herakles otrzymał zadanie schwytania byka i dostarczenia żywego Erysteuszowi, zadanie to wykonał, ale potem, zgodnie  umową byka uwolnił. Schwytał i poświęcił w ofierze bogom dopiero Tezeusz pod Maratonem.

8. SCHWYTANIE KLACZY DIOMEDEJSKICH
Tracki król Diomedes miał w zaprzegu cztery klacze, które żywił ludzkim mięsem. Herakles otrzymała zadanie schwytania klaczy, rozgonił ich opiekunów i pognał stado ku oczekującemu okrętowi. Gdy zaatakowali go Trakowie, Herakles odparł atak pozostawiając klacze pod opieką Abderosa. Ten jednak został przez zwierzęta rozszarpany. Jedna z wersji mitu mówi, że rozgniewany śmiercią przyjaciela Herakles ogłuszył Diomedesa i rzucił klaczom na pożarcie.

9. ZDOBYCIE PASA HIPOLITY
Dziewiąta praca polegała na zdobyciu pasa dającego nadludzką silę królowej Amazonek Hipolicie. Według jednej wersji po przybyciu Heraklesa i jego przyjaciół do kraju Amazonek Hera rozpuściła plotkę o tym, że kilka z nich zostanie porwanych. Rozpoczęła się walka, w której Hipolita poległa, a Herakles zdarł z niej pas i zawiózł Erysteuszowi. Według innej wersji Hipolita zakochała się z wzajemnością w Heraklesie i sama oddała mu pas w dowód miłości.

10. UPROWADZENIE STAD GERIONA
Gerion, trzygłowi i wieloręki potwór miała wspaniałe stada czerwonych krów strzeżonych przez potwornego psa Ortrosa, brata Cerbera. Herakles wybrał się w podróż, dotarł do Gibraltaru, gdzie ustawił słupy Heraklesa, z ponieważ męczył upał, chciał zestrzelić z łuku tarczę słoneczną. Upomniany przez Heliosa zaniechał zamiaru, a w nagrodę za posłuszeństwo dostał od Heliosa jego podróżną czaszę, na której w nocy mógł dotrzeć do stad Geriona i uprowadzić je. PO zabiciu Ortrosa i uprowadzeniu stada do Europy Herakles pognał je przez Iberię, Galię i Italię i Sycylię i po wielu przygodach dostarczył Erysteuszowi, a  ten złożył je w ofierze Herze.

11. ZDOBYCIE ZŁOTYCH JABŁEK HESPERYD
Nimfy Hesperydy strzegły w tajemniczym, strzeżonym przez smoka Ladona sadzie jabłoni rodzących złote jabłka. Drogę do sadu znał tylko Hereus, którego Herakles zmusił do zdradzenia tajemnicy. W drodze po złote jabłka Herakles pokonał W Libii giganta Anteusza, potem w Egipcie uniknął śmierci na ofiarnym ołtarzu, na Kaukazie uwolnił z okowów Prometeusza i zranił centaura Chirona, który obdarzył Prometeusza nieśmiertelnością. Od Prometeusza dostał Herakles radę, aby po jabłka posłał do sadu Atlasa, za którego przez jakiś czas będzie podtrzymywał nieboskłon, a gdy je wreszcie  je zdobył, zaniósł je Eyrsteuszowi. Ten jednak obawiał się zatrzymać własność bogów, jabłka zwrócił, a Herakles przekazał je Atenie z prośbę o ich odniesienie do sadu Hesperyd.

12. SCHWYTANIE CERBERA
Cerber, potworny pies o trzech głowach był strażnikiem wrót Hadesu i pilnował zmarłych przewiezionych przez Styks. Po otrzymani zadania schwytania i wyciągnięcia z podziemi Cerbera Herakles najpierw wziął udział w misteriach eleuzyńskich, gdzie oczyścił się z grzechu zabicia centaurów i dowiedział, jak wrócić żywym z Hadesu. Potem poprosił Hadesa o zgodę na zabranie bestii i uzyskał ją pod warunkiem, że pokona Cerbera gołymi rękami. Walkę tę wygrał, zarzucił spętanego Cerbera na ramię i wyniósł go z podziemi przez pieczarę na Peloponezie. Gdy chciał pokazać potwora Erysteuszowi ten, przerażony, ponownie ukrył się w pitosie, uznał wszystkie prace za wykonane i zwolnił herosa ze służby.

Do cyklu należą również opowieści o późniejszych losach i wyczynach Heraklesa, z których najważniejsze to mity o wykradzeniu delfickiego trójnogu, o wyprawie Argonautów, o pierwszym zdobyciu Troi z Telamonem, o gigantomachii, o oswobodzeniu Prometeusza i o fundacji igrzysk olimpijskich.

DEJANIRA I NESSOS
Po wykonaniu wszystkich prac Herakles zakochał się w Dejanirze, córce Altei i Ojneusa (wynalazcy wina), którą ojciec obiecał już bogowi rzek Achelosowi. Ponieważ Achelos przybierał przerażające postaci węża lub byka, Dejanira wolała wybrać Heraklesa, który jednak musiał stoczyć walkę z obrażającym go Achelosem. Podczas walki odłamał z głowy zamienionego w Byka Achelosa róg, a zwracając go pokonanemu konkurentowi otrzymała w zamian kozi róg obfitości.
W Dejanirze zakochał się centaur Nessos i próbował uprowadzić ja na drugi brzeg rzeki. Herakles zabił centaura strzałą zatrutą krwią Hydry. Umierający Nessos poradził Dejanirze, że jego krew i nasienie z oliwą stworzą miksturę, która zabezpieczy ją przed zdradami kochliwego Heraklesa. Gdy Herakles zakochał się w córce Eurytosa, Jole, Dejanira nasączyła krwią Nessosa jego szatę. Po założeniu szata przylgnęła do Heraklesa i zapaliła się żywym ogniem, a gdy ten próbował ją zerwać, odrywał płaty płonącego mięsa. Cierpiąc nieznośne katusze Herakles wzniósł na górze Oeta stos ofiarny, na którym spłonął. Dejanira z rozpaczy popełniła samobójstwo.