MITOLOGIA GRECKA - CYKL TEBAŃSKI

Cykl mitów tebańskich jest – obok cyklu trojańskiego – jedną z dwóch najważniejszych sag mitologii greckiej i opisuje dzieje Teb na przestrzeni sześciu pokoleń władców – od mitycznego założyciela Kadmosa do zabitego w wojnie epigonów Leodamasa. Należą do niego słynne opowieści o Edypie, zagadce Sfinksa, Antygonie i obronie Teb przed najazdem Polinika i sprzymierzonych wodzów.

KADMOS I ZAŁOŻENIE TEB
Agenor, król Tyru miał z Telefassą córkę Europę i syna Kadmosa. Gdy Europę uprowadził na Kretę przemieniony w byka Zeus, Agenor wysłał Kadmosa na poszukiwanie siostry. Po bezskutecznych poszukiwaniach na Therze i Tasos, Kadmos udał się do wyroczni w Delfach. Wyrocznia poradziła mu, aby zakończył poszukiwania, odnalazł krowę z białym znamieniem, podążył za nią i założył miasto w miejscu, w którym zwierzę zalegnie. Kadmos postąpił zgodnie z radą wyroczni, a gdy krowa z białym znamieniem zaległa w trawie, polecił towarzyszom przynieść wodę z pobliskiego źródła dla złożenia ofiary Zeusowi. Źródło znajdowało się jednak w gaju strzeżonym przez smoka Aresa, który towarzyszy Kadmosa zabił. Kadmos po ciężkiej walce pokonał smoka, a Atena poradziła mu, aby połowę jego zębów zasiał do ziemi, połowę zaś oddał królowi Kolchidy Ajetesowi (patrz złote runo). Z zasianych zębów smoka wyrastali wzajemnie zabijający się wojownicy, aż pozostało tylko pięciu gotowych do zawarcia pokoju. Razem z Kadmosem, zgodnie z wyrocznią delficką, zbudowali miasto nazwane Kadmeja, które znacznie później otrzymało nazwę Teby.
Za zabicie smoka Kadmos musiał służyć Aresowi osiem lat. Dopiero po tym czasie otrzymał Kadmos tebański tron i za żonę Harmonię, córkę Aresa i Afrodyty. W weselu brali udział bogowie olimpijscy, a uświetniały je swoim śpiewem Muzy. Kadmos podarował Harmonii welon i naszyjnik wykonany przez Hefajstosa i miał z nią cztery córki (Semele) i syna Polidorosa. Kadmos przekazał tron wnukowi i udał się z Harmonią a wojnę, po której zostali zamienieni przez Zeusa w węże i umieszczeni na Elizjum – wyspie bohaterskich ulubieńców bogów.

LAJOS
Kadmos miał syna Polidorosa, wnuka Labdakosa i prawnuka Lajosa.
Gdy Lajos był niemowlęciem, zmarł jego ojciec Labdakos, a rządy w Tebach przejął Lykos jako kurator. Temy zostały jednak zdobyte przez bliźniaków Amfiona i Zetosa, Lykosa zamordowano, a Lajosa ukryto na dworze króla Pelopsa, gdzie uczył jego syna Chrysipposa powożenia rydwanem. Gdy Lajos powrócił do Teb i objął tron, Pelops z synem złożyli mu wizytę, ale Lajos nadużył ich zaufania i zgwałcił młodego Chrysipposa. Zrozpaczony Pelops rzucił na Lajosa klątwę: syn Lajosa miał zabić ojca i pojąć za żonę własną matkę.

ZAGADKA SFINKSA
Po śmierci Lajosa królem Teb został brat Jokasty Kreon. W okolicach Teb na podróżnych czyhał Sfinks, połykając każdego, kto nie potrafił odpowiedzieć na pytanie: jaka istota chodzi rano na czterech, w południe na dwóch, a wieczorem na trzech nogach. Kreon obiecał tebański tron i Jokastę za żonę temu, kto rozwiążę zagadkę Sfinksa. Edyp rozwiązał ją odpowiadając, że istotą tą jest człowiek chodzący w dzieciństwie (rano) na czworakach, w wieku dojrzałym (w południe) na dwóch nogach, a na starość (wieczorem) podpierający się laską, która jest jego trzecią nogą. Rozwścieczony Sfinks połknął samego siebie uwalniając Teby od plagi. Edyp objął w nagrodę tebański tron, pojął za żonę Jokastę, która urodziła mu bliźniaczych synów Eteoklesa i Polinika oraz dwie córki Antygonę i Ismenę. Chociaż ani Edyp ani Jokasta nie znali swojego pokrewieństwa, wypełniła się druga część klątwy.
Gdy po wielu szczęśliwych latach Teby nawiedziła klęska nieurodzaju, a kobiety przestały rodzić dzieci, Edyp wysłał Kreona do wyroczni z prośbą o radę. Wyrocznia jako warunek zażegnania klęski nakazała odszukanie mordercy Lajosa i jego zabicie lub wygnanie. Ociemniały profeta Terezjasz, zmuszony przez Edypa do wyznania prawdy wyjaśnił mu, że to on sam jest mordercą króla Teb. Edyp nie chciał wierzyć, ale po analizie swojej historii uznał, że jest zabójcą własnego ojca i mężem własnej matki. Zrozpaczona Jokasta powiesiła się na welonie, a Edyp wykłuł sobie oczy złotą szpilką z jej broszki.

WYGNANIE I ŚMIERĆ EDYPA
Edyp przekazał władzę synom Eteoklesowi i Polinikowi, którzy mieli corocznie zmieniać się na tebańskim tronie, a sam udał się na dobrowolne wygnanie w towarzystwie córki Antygony. Jego wędrówka i śmierć są tematem sztuki Sofoklesa Edyp w Kolonos (trylogia z Królem Edypem i Antygoną).
Edyp przybył do Kolonos pod Atenami jako błagalnik pragnący odkupić swoje grzechy. Gościny udziela mu król Aten Tezeusz. Wkrótce jednak w Kolonos zjawił się Polinik z wiadomością, że Eteokles nie chce ustąpić z tronu zgodnie z wolą ojca. Opowiedział Edypowi o planie odebrania bratu władzy przemocą, ale ojciec przeklął obydwu synów przepowiadając im bratobójczą walkę i wspólną śmierć w sporze o Teby. Przerażony klątwą Polinik wymógł na Antygonie obietnicę, że pogrzebie go w przypadku przepowiedzianej śmierci.
Wkrótce Edyp umarł i został pochowany w Kolonos.

ANTYGONA
Kreon wydał zakaz pochowania Polinika uznanego za zdrajcę i zapowiedział śmierć każdemu, kto złamie zakaz. Jednak Antygona spełniła obietnicę daną Polinikowi i pochowała go zgodnie z tradycją, aby zapewnić bratu wejście do Hadesu. Kreon wydał na Antygonę wyrok śmierci przez zamurowanie żywcem, mimo, iż była ona narzeczoną jego syna Hajmona. Hajmon zerwał z ojcem, któremu zarzucił bezmyślny upór, a gdy Terezjasz przepowiedział Kreonowi śmierć w rodzinie, ten odwołał swoją decyzję. Było już jednak za późno – Antygona zamurowana w lochu popełniła samobójstwo aby uniknąć śmierci głodowej, również Hajmon na wieść o śmierci narzeczonej odebrał sobie życie.

SIEDMIU PRZECIW TEBOM
Historię obrony miasta opowiada sztuka Ajschylosa „Siedmiu przeciw Tebom”.
Po śmierci Edypa Antygona powróciła z siostrą do Teb aby zapobiec walce między braćmi. Jednak wygnany przez Eteoklesa Polinik sprzymierzył się z sześcioma wodzami, zgromadził w Argos armię i wyruszył na Teby. Każdy z siedmiu sprzymierzonych oblegał jedną z tebańskich bram. Przy siódmej bramie przeciwko sobie stanęli obydwaj bracia i obydwaj zginęli w bratobójczej walce. Prorok Terezjasz przepowiedział, że Teby zostaną obronione, jeśli jeden z ich mieszkańców dobrowolnie poniesie śmierć. Ofiarę poniósł syn Kreona Megareus rzucając się z murów obronnych do jaskini smoka. Teby obroniono, ale dziesięć lat po pierwszej wojnie synowie pokonanych wodzów – Epigoni - sprzymierzyli się, aby pomścić śmierć ojców. Broniący Teb syn Eteoklesa Leodamas zginął, a obrońcy uciekli z miasta. Wydarzenia te nazywane są drugą wojną tebańską albo wojną epigonów.