TEMATYKA MITÓW

Greckie mity tworzą kilka grup tematycznych opracowanych przez wielu autorów na przestrzeni kilku stuleci. Ich najważniejsze źródła to m.in. Iliada, Odyseja i Hymny Homera (autorstwo Odysei kwestionowane), Teogonie Hezjoda i Eudemosa, dramaty Ajschylosa, Sofoklesa, Eurypidesa i Arystofanesa, historia Herodota, oraz wiele dzieł poetyckich, jak np. Metamorfozy Owidiusza.
Podział tematyczny związany jest z podziałem chronologicznym przedstawionym przez Hezjoda w jego eposie Prace i Dni. Hezjod dzieli w nim historię na pięć epok: złotą, srebrną, epokę brązu, epokę herosów i epokę żelaza.
Epoka złota to wiek pokoju i harmonii, w której ludzie nie musieli ciężko pracować, gdyż żywiła ich ziemia. Dożywali później starości w młodzieńczej kondycji i mieli łagodną śmierć. Epoka złota kończy się wraz z panowaniem Kronosa. Owidiusz twierdzi, że ludzie nie znali jeszcze sztuki żeglugi i nie byli w stanie poznawać szerokiego świata.
W epoce srebrnej ludzie żyli krócej, większą część życia dojrzewali, a w dorosłym życiu zwalczali się wzajemnie. Popadli w pychę i zaprzestali kultu bogów. Według Owidiusza w epoce srebra Zeus wprowadził pory roku, a ludzie nauczyli się rolnictwa.
Epoka brązu wypełniona byłą nieustannymi wojnami i zakończyła się potopem, z którego ocaleli jedynie Deukalion i Pyrra. Zdaniem Owidiusza ludzie prowadzili wojny, ale nie utracili jeszcze szacunku dla bogów.
W epoce herosów ludzie żyli pośród półbogów i herosów, tworząc wspaniałe państwa (Teby, Troja) i walcząc o władzę nad nimi.
Epoka żelaza, w której żył Hezjod, to czasy nędzy i nieszczęść, upadku moralności i bratobójczych walk. Panuje w niej prawo pięści, kłamstwo i obłuda, dzieci rodzą się z siwymi włosami, a bogowie zupełnie opuścili ludzi - "nie ma nadziei wobec szatana".
Wynika z tego, że nic się od czasów Hezjoda nie zmieniło...

TEOGONIA

Pierwsza grupa obejmuje mity opowiadające historię bóstw pierwotnych - protogenoi i kolejnych pokoleń bogów, m.in.:

Stworzenie świata - w wersji Hezjoda i Orfików
Powstanie Kronosa przeciwko Uranosowi
Powstanie Zeusa przeciwko Kronosowi
Tytanomachię
Gigantomachię
Tyfonomachię
Spisek olimpijczyków przeciwko Zeusowi
Ucieczkę Leto na Delos przed wężem Pytonem i poczęcie z Zeusem Apolla i Artemidy
Spór Posejdona z Ateną o Ateny (wygrała Atena ofiarowując miastu drzewo oliwne)
Historię liry Hermesa, który podarował ją Apollowi.

< Złoty Wiek, Pietro da Cortona, Palazzo Pitti, Florencja

BOGOWIE I LUDZIE

Grupę drugą tworzą mity opowiadające historie stworzenia ludzi i ich losów związanych bezpośrednio z losami bogów.

Historię stworzenia ludzi przedstawiają mity prometejskie:
Stworzenie człowieka przez Prometeusza
Okłamanie Zeusa i ukaranie Prometeusza przez Zeusa
Uwolnienie Prometeusza przez Heraklesa
Deukalion i Pyrra uratowani z potopu

Wspólne losy ludzi i bogów przedstawiają mity zebrane i uporządkowane w Metamorfozach Owidiusza jako pieśni o miłości i pieśni o karze.
Pieśni o miłości to zwykle fatalne historie związków bogów i podstępnie uwiedzionych śmiertelnych kobiet (znacznie rzadziej bogiń i śmiertelników) zwieńczone poczęciem herosów.
Porwanie Europy
Pazyfae i Minotaur
Złoty Deszcz
Leda
Pieśni o karze to - zwykle okupionego cierpieniem - historie poznawania przez ludzi boskich sekretów i nabywania umiejętności (rolnictwo), tworzenia wynalazków (muzyka, instrumenty) lub wykradania bogom ich atrybutów (ogień, ambrozja).
Prometejski mit o podarowaniu ludziom ognia
Tantal wykrada bogom nektar i ambrozję
Demeter i sztuka rolnictwa
Marsjasz i historia fletu

< Gaja, Marcel Meyer

Herakles i dzik erymenteryjski, rzeźba rzymska, 30-60 ne

Narodziny Wenus, Sandro Boticelli, 1483, Uffizzi

Gniew Achillesa, Giovanni Battista Tiepolo, 1757

HEROSI

Główna grupa mitów heroicznych to cykle mitów obejmujących wiele pokoleń herosów, do których zaliczano nie tylko potomków bogów i ludzi, ale z czasem również mitycznych założycieli wielkich miast i panujących w nich dynastii.
Najstarszy i najważniejszy cykl tworzą mity heraklejskie, których znaczenie wynika z tego, że historia potomków Heraklesa - Heraklidów stała się zmitologizowaną legitymacją do opanowania przez Dorów greckich ziem i zbudowania przez nich w Grecji archaicznej poczucia ciągłości greckiej kultury, w rzeczywistości tworzonej przez kolejne fale najeźdźców. Poza tym Herakles stał się symbolem idealnego Greka - na miarę bogów silnego, samodzielnego, niesfornego, ale wzruszając ludzkiego, gdy uwalniał z okowów cierpiącego Prometeusza.

CYKL HERAKLEJSKIE
Narodziny i lata młodzieńcze Heraklesa
12 prac Heraklesa
Dejanira i śmierć Heraklesa
Historie Heraklidów - potomków Heraklesa

ARGONAUCI
Apoloniusz z Rodos, twórca biblioteki aleksandryjskiej opisał w hellenistycznym eposie Argonautica historię podróży Jazona i Argonautów na statku Argo do Kolchidy w poszukiwaniu złotego runa. W wyprawie brali udział niemal wszyscy herosi z Heraklesem i Tezeuszem na czele. Zanotowany w III w. pne mit opowiada historię znacznie starszą, odczytywaną przez ówczesnych Greków jako historię początków kolonizacji wybrzeża Morza Czarnego.

CYKLE DYNASTYCZNE
Cykle mitów, które można nazwać dynastycznymi opowiadają naznaczone przekleństwem bogów i przerażającymi, chociaż zwykle niezawinionymi zbrodniami ludzi, historie dynastii panujących w najważniejszych greckich królestwach. Należy do nich cykl kreteński z opowieścią o Minotaurze, cykl tebański z historią króla Edypa, oraz cykl mykeński, związany bezpośrednio z cyklem trojańskim.

CYKL KRETEŃSKI
Porwanie Europy
Pazyfae i Minotaur
Tezeusz i Ariadna
Dedal i Ikar

CYKL MYKEŃSKI (Tantalidzi)
Tantal
Pelops i Niobe
Atreus i Tiestes
Agamemnon i Menelaos
Ifigenia i Orestes

CYKL TEBAŃSKI
Kadmos, syn Agenora i Telefassy, brat Europy
Penteusz, syn Echiona i Agawe
Melikertes, syn Ino
Akteon, syn Autonoe
Labdakos, syn Polidorosa
Edyp
Siedmiu przeciw Tebom
Epigoni

CYKL TROJAŃSKI
Mitologia grecka osiąga szczyt w historii wojny trojańskiej dzięki poetyckiemu geniuszowi Homera, ale znaczenie cyklu trojańskiego wykracza poza sferę sztuki, ponieważ opowiada on o ludziach i wydarzeniach, które należą już do świata faktów historycznych. Świadectwa archeologiczne i badania porównawcze wskazują na to, że legendarni jeszcze założyciele Troi, oraz współcześni im władcy Sparty, Teb i Myken nie są już tylko tworami poetyckiej wyobraźni Homera, ale konkretnymi postaciami tworzącymi trzy pokolenia dynastii, których losy splótł Homer w opowieści o wojnie o piękną Helenę. Długotrwałe lekceważenie Iliady jako źródła historycznego należy już do przeszłości, a podobny proces czeka zapewne legendy innych kultur, włączając w to nasze kroniki anonimowego Galla i Długosza.

Dardanos
Ilos i założenie Troi
Laomedon i zdobycie Troi przez Heraklesa
Priam i porwanie pięknej Heleny
Wojna trojańska
Iliada i gniew Achillesa
Koń trojański

Do cyklu trojańskiego zalicza się również przypisywany Homerowi epos Odyseja, opowiadający o powrocie Odyseusza z wojny trojańskiej na Itakę, napisaną przez Ajschylosa w 458 r. pne tragedię Oresteja, przedstawiającą historię powrotu Agememnona z wojny trojańskiej, jego zamordowanie przez Klitajmestrę w zemście za poświęcenie bogom ich córki Ifigenii, oraz pomszczenie śmierci ojca przez jego syna Orestesa, a także Eneida, opowiedziana przez Homera, Owidiusza i Wergiliusza historia walczącego po stronie Trojan Eneasza od jego ucieczki spod Troi, przez wędrówkę do świata umarłych, aż do założenia w Italii miasta Lawinium.

ODYSEJA
ORESTEJA
ENEIDA