Mezolit jest zjawiskiem regionalnym, pokrywa się częściowo z późnym paleolitem, częściowo zaś z neolitem i charakteryzuje się przede wszystkim stopniowym przejściem do rolnictwa i osadnictwa, co prawdopodobnie spowodowane było znacznym ociepleniem klimatu w tej epoce.
Najważniejsze w mezolicie jest pojawienie się tzw. mikrolitów - małych narzędzi kamiennych pozyskiwanych z łupliwych skał (krzemień, kwarc, obsydian), używanych jako ostrza broni i narzędzi: harpunów, oszczepów i strzał, pił, wierteł, sierpów.
Fazę przejściową tworzy kultura kebaryjska powstała na terenie Lewantu (Syria, Liban, Palestyna) ok. 18.000 pne. Ślady pierwszych nasion zbóż i pierwsze narzędzia do ich mielenia pozwalają na nazwanie jej kulturą przedrolniczą, chociaż generalnie należy ona jeszcze do kultur zbieracko-myśliwskich.
Bliskowschodniej kulturze kebaryjskiej odpowiada myśliwsko-zbieracka japońska kultura Jomon, charakteryzująca się wczesnym zastosowaniem ceramiki, na której skomplikowane ornamenty wyciskano za pomocą różnej grubości sznurów. Była to ceramika formowana ręcznie, wygładzana i wypalana w otwartych stanowiska w temperaturze poniżej 900 st.C.

kultura Kebara 18.000 - 10.000
Jaskinia Kebara, Haifa
kultura Jomon 14.000 - 300
Japonia

Rozwinięciem kultury kebaryjskiej była lewantyńska kultura natufijska, której centrum znajdowało się w górach Karmel, Galilei i dolinie Jordanu. Kultura rozwijała się w okresie 12.500 - 9.500 pne, a nazwę wzięła od stanowiska archeologicznego w palestyńskiej jaskini Wadi an-Natuf.
W dalszym ciągu narzędzia wykonywano z użyciem geometrycznych mikrolitów, uprawiano zbieractwo i myślistwo; polowano przede wszystkim na gazele, dziki i konie, ale coraz częściej również na mniejszą zwierzynę oraz ptaki - m.in. bociany i kaczki. Wykopaliska wskazują na to, że większość myśliwskich trofeów stanowiły zwierzęta małe.
Obok lekkich szałasów pojawiły się pierwsze, wykorzystywane najpierw sezonowo, stałe siedziby budowane z gliny na kamiennych fundamentach. Centralnym punktem domostwa było palenisko. W okresie mezolitu, ok. 10.000 pne w kulturze natufijskiej udomowiono psa, o czym świadczą szczątki zwierząt, prawdopodobnie grzebanych razem z właścicielem.

Okres mezolitu na większe znaczenie w historii cywilizacji niż w historii sztuki, ponieważ właśnie wtedy rozpoczęły się procesy wiążące człowieka z terytorium początki rolnictwa i osadnictwa.
W dziedzinie sztuki okres ten nie przyniósł zasadniczego przełomu, a do wyjątków należy znaleziona w jaskini Ain Sakhri koło Betlejem pierwsza figurka odczytywana jako przedstawienie aktu seksualnego, nazywana "Ain Sakhri lovers". Wprawdzie w jaskiniach powstawały malowidła i najstarsze petroglify, ale sztuka późnego mezolitu - w porównaniu z z arcydziełami Chauvet, Lascaux czy Altamiry - przeżywała regres. Jakie mogły być tego przyczyny?
Jest prawdopodobne, że właśnie wtedy zmieniła się funkcja i znaczenie jaskiń, ponieważ pojawienie się nawet najprymitywniejszego domu musiało wywołać istotne zmiany w mentalności ówczesnych ludzi. Jaskinia, pozostając centrum kultu, przestała być jedynym stałym i ważnym punktem w nieprzyjaznej rzeczywistości.
Z drugiej strony nie docenia się faktu udomowienia psa, a ma on kapitalne znaczenie. Dla człowieka prehistorycznego wszystkie zwierzęta były albo zagrożeniem albo źródłem pożywienia i odzienia. Jego siła budziła strach i podziw, będące podstawą totemizmu.
Udomowienie psa oznaczało, że jakaś część tego mitycznego świata została oswojona i poddana woli człowieka. Chyba nie mogło to pozostać bez wpływu na tzw. myśliwską magią i na cały, przez tysiąclecia ukształtowany obraz świata.
Malarstwo jaskiniowe nie zniknęło nigdy, w ostatnim stuleciu odżyło na stacjach metra i w ulicznych przejściach podziemnych, ale przestało się rozwijać właśnie w późnym mezolicie.
Gwałtowne przyspieszenie cywilizacyjne neolitu, rozwój rolnictwa, pojawienie się nadwyżek żywności stymulujące handel i wymagające "opakowań" czyli ceramiki użytkowej, wreszcie pojawienie się rodziny jako podstawowej komórki społecznej potrzebującej własnego mieszkania - to procesy, które rozpoczęły się w mezolicie i miały zmienić tematykę sztuki.

Na terenie Europy Środkowej mezolit przypada na okres 8.000 - 4.800 i kończył się w czasie, gdy na Bliskim Wschodzie rozpoczynała się epoka miedzi.

Ciekawym przykładem sztuki mezolitycznej są znaleziska z Lepenskiego Viru w Serbii, pochodzące z ok. 7.000 pne, które z racji datowania powinno się zaliczać już do sztuki neolitycznej.