Mentuhotep II

Powstała za czasów V dynastii świątynia grobowa była budowlą towarzyszącą piramidy. Świątynia grobowa Mentuhotepa II w Deir-el-Bahari jest pierwszą świątynią samodzielną, której układ przestrzenny nie jest zdominowany przez grobowiec (który wg kwestionowanej rekonstrukcji szwajcarskiego egiptologa Henri Édouarda Naville'a miał formę małej piramidy), ale podporządkowany ceremonii kultowej.
Współczesne fotografie Deir-el-Bahari nie dają wyobrażenia o tym, jak wyglądał zespół świątynny i cała dolina - jej podłożem była żyzna ziemia, prowadząca do świątyń, ponad kilometrowej długości aleja wysadzana była figami-sykomorami i krzewami tamaryszku (odkryto pozostałości korzeni), a świątynie otaczały wielkie, prostokątne rabaty kwiatowe.
Po obydwu stronach drogi procesyjnej stały 22 królewskie pomniki (prawdopodobnie po jednej stronie królowie Egiptu Dolnego, po przeciwnej - Egiptu Górnego).

Dynastie Drugiego Okresu Przejściowego

Okresy przejściowe w historii Egiptu traktuje się marginalnie, jako czasy chaosu, które były potrzebne tylko po to, by mogły powstać nowe formy egipskiej państwowości. Tymczasasem są one ciekawsze (chociaż słabiej udokumentowane) niż okresy egipskiej potęgi. Stare, Średnie i Nowe Państwo po osiągnięciu apogeum mogły tylko trwać i w końcu upaść - ich zmierzch był nieuchronny. Okresy przejściowe były ciekawsze, bo stwarzały nowe możliwości.
Drugi Okres Przejściowy jest najciekawszy z dwóch powodów: ze względu na zmiany cywilizacyjne jest częścią toczącego się w całym cywilizowanym świecie procesu przenikania się kultur, a w historii Egiptu kończy okres izolowanego rozwoju jego kultury i rozpoczyna okres intensywnych kontaktów ze światem zewnętrznym. Wypełnia go pięć dynastii, z których istotne znaczenie mają trzy: XIII, XV i XVII.
XIII dynastia przez jednych zaliczana jest do Średniego Państwa, przez innych już do okresu przejściowego dlatego, że za jej rządów rozpoczęły się ważne procesy dezintegracyjne. Rezydująca początkowo w Tebach przeniosła stolicę do Liszt, ale i tak nie była w stanie kontrolować całego Dolnego Egiptu. W rejonie delty usamodzielnili się władcy drobniejszych królestw tworząc tzw. XIV dynastię, równoległą linię królów mających siedzibę w Koios.
Nie jest wykluczone, że ostatni przedstawiciele dynastii XIV panowali w Tebach i dali początek dynastii XVII-tej.

W tym czasie, tj. ok. 1720 pne do wschodniej delty napływać zaczęli przedstawiciele azjatyckiego ludu - Hyksosów. Hyksosi przywędrowali z Palestyny (lub przez Palestynę) i utożsamia się ich z semickimi Amorytami, ale również z kaukaskimi Hurytami. Sama nazwa "hyksosi" nie oznacza ludu, ale "władców obcych krajów". HYksosi opanowali miasto Awairs w zachodniej delcie Nilu i stamtąd rozpoczęli ekspansję. Podobno ok. 1670 r. Awaris stało się największym miastem świata wyprzedzając w liczbie ludności Babilon. Wprawdzie w literaturze podkreśla się, że Hyksosi sprawowali rządy stosunkowo łagodne, jednak ze źródeł historycznych wynika, że stosowali metody standardowe w tamtych czasach, czyli całkowitą eksterminację mężczyzn i sprzedaż w niewolę kobiet i dzieci.
W 1648 r. król Hyksosów Salitis zdobył siedzibę XIII dynastii w Liszt i koronował się na króla całego Egiptu, zakładając XV dynastię Wielkich Hyksosów.
Władcy tej dynastii podporządkowali sobie drobniejsze państewka Delty Nilu, rządzone przez wasalną wobec Hyksosów XVI dynastię tzw. małych Hyksosów ze stolicą w Memfis.
Hyksosi dotarli wprawdzie do Teb, ale nie byli w stanie kontrolować południowej części Górnego Egiptu (który sięgał w okresie Średniego Państwa aż do drugiej katarakty). Egipscy władcy rządzący w Tebach (być może byli to ostatni królowie dynastii XIV) ogłosili niezależność od XIII dynastii z Liszt i założyli tebańską dynastię XVII-tą. Początkowo płacili trybut Hyksosom, z czasem jednak osiągnęli niezależność i pod koniec dynastii stworzyli siłę pozwalającą na podjęcie walki o zjednoczenie Egiptu i restaurację jego świetności.
Walki z Hyksosami rozpoczął rządzący Górnym Egiptem od Elefantyny do Abydos faraon Sekerenre Tao II Waleczny, który został zabity lub poległ w walce (na fotografii obok mumia faraona ze śladami śmiertelnych ran głowy), a kontynuował je do skutku jego syn Kamose. Kamose wyparł Hyksosów aż do Awaris (nie wiadomo, czy je zdobył), udaremnił porozumienie między Hyksosami a Nubijczykami przechwytując ich posłańców i w czasie krótkich, zaledwie trzyletnich rządów opanował cały obszar Egiptu z wyjątkiem Delty.
Brat Kamose, faraon Ahmose zdobył Awaris ok. 1540 pne i ostatecznie zmusił Hyksosów do opuszczenia Egiptu, a przez kolejne lata jednoczył Egipt dając początek XVIII dynastii i Nowemu Państwu.