Dynastie Trzeciego Okresu Przejściowego

Po śmierci Ramzesa XII faraon Smendes, założyciel XXI dynastii, przeniósł stolicę do Tanis rozciągając władzę nad Dolnym Egiptem, podczas gdy Egiptem Górnym rządzili tebańscy arcykapłani Amona (pierwszym był Herhor).
W zachodniej części delty Nilu jeszcze w czasach Nowego Państwa osiedlali się Libijczycy, ich władcy z czasem osiągnęli znaczną niezależność, a ok. 945 pne Szeszonk I opanował cała deltę i założył XXII dynastię nazywaną libijską, rezydującą w Tanis. Tebami rządziła wówczas kolejna dynastia arcykapłanów wywodząca się od Juputa, ale Szeszonk opanował Teby wprowadzając członków swojej rodziny na wysokie stanowiska w hierarchii tebańskich kapłanów. Władza Libijczyków osłabła w wyniku wzrostu siły konkurencyjnej XXIII dynastii z Tanis oraz napierających z południa nubijskich Kuszytów.
W 727 pne Kuszyci pod wodzą panującego w Napacie Pije zdobył władzę na Tebami, założył XXV dynastię zwaną kuszycką i w czasie 20-letnich rządów na kilka lat opanował cały Egipt.
Prestiż Egiptu i jego wpływy na północy zmalały pod koniec trzeciego okresu przejściowego (Nubijczycy chyba nie byli zainteresowani ekspansją w tym kierunku), a ich alianci dostali się pod wpływy osiągającej status mocarstwa Asyrii (ok. 668 pne Niniwa stała się największym miastem ówczesnego świata dystansując Teby). Asyryjczycy rozpoczęli ataki na Egipt jeszcze za rządów dynastii kuszyckiej, a w 664 pne Asurbanipal zdobył i złupił Teby.
Założyciel XXVI dynastii, Psametych I objął władzę jako wasal Asurbanipala, ale szybko uniezależnił się i wyparł Asyryjczyków z Egiptu, następnie został uznany przez nubijskiego gubernatora Teb i rządził krajem z miasta Sais w delcie Nilu.
Psametych sprowadzał greckich najemników, którzy osiedlali się w delcie Nilu, a dzięki kontaktom z krajem po raz pierwszy rozbudzili zainteresowanie Greków Egiptem, powszechne za czasów Ptolemeuszy.

KSIĘGI UMARŁYCH

Księgi umarłych to zbiór magicznych tekstów, zaklęć i liturgicznych wskazówek ułatwiających zmarłemu zjednoczenie duszy i zmumifikowanego ciała w zaświatach. Zgodnie z mitologią osiągnięcie egipskiego raju wymagało przejścia wielu prób przez sądem umarłych, który oceniał doczesne życie zmarłego i decydował o możliwości jego włączenia do orszaku boga Re. Księga umarłych to spisany na papirusie "poradnik" ułatwiający przekonanie sądu o swoich zasługach i zdobycie życia wiecznego.
Tradycja wywodzi się z tzw. "tekstów piramid" i sięga okresu V i VI dynastii, kiedy to zaklęcia i magiczne formuły zapisywano na ścianach grobowców. Ok. 2000 pne teksty i symbole umieszczano na sarkofagach. Na początku Drugiego Okresu Przejściowego ukształtował się podstawowy zbiór tekstów, a od czasów XVIII dynastii spisywano je na papirusie i wkładano do grobu lub zawijano razem z mumią zmarłego. Księgi umarłych stały się tak popularne, że kopiowano je z pustymi miejscami przeznaczonymi do wpisania imienia zmarłego i nabyć mogli nie tylko członkowie rodziny królewskiej, ale również dworzanie i wysocy urzędnicy. Od czasów Hatchepsut i Tutmozisa III księgi ilustrowano coraz zdobniejszymi winietami, nawet kosztem zmniejszenia tekstu.
W Trzecim Okresie Przejściowym księgi umarłych wykonywano w dwóch wersjach: hieroglificznej wersji bogatej, w której dominowały ilustracje o wysokiej wartości artystycznej oraz pisanej hieratyczną kursywą wersji tańszej, ozdobionej winietami rozpoczynającymi tekst.

Scena sądu umarłych z Księgi Umarłych królewskiego skryby Hunefera (ok. 1285 pne).
Od lewej: Anubis prowadzi Hunefera na sąd, który waży jego serce, a Toth zapisuje werdykt

Sąd umarłych z ksiągu Umarłych ok. 350 pne

Papirus z Ani, XIX dynastia, 1240 pne

Księga umarłych Amenofisa wielkiego kapłana Amona - wersja kursysowa, Trzeci Okres Przejściowy, XI w. pne

Księga Umarłych Neferini, Okres Ptolemeuszy (IV-I w. pne)

Dynastie Okresów Późnego i Greckiego

Tzw. Okres Późny historii starożytnego Egiptu jest okresem szczególnym z tego względu, że pokrywa się z okresem formowania, dojrzewania i wspaniałego rozkwitu archaicznej i klasycznej sztuki greckiej, schyłku starych cywilizacji Mezopotamii i pojawienia się pierwszej, "globalnej" potęgi perskiej. Z egipskiego punktu widzenia podział na Okres Późny i Okres Grecki jest uzasadniony, ponieważ dla rozwoju kultury egipskiej rządy Persów i rządy "Greków" (Macedończyków i Ptolemeuszy) dzieli istotna różnica - Grecy byli obecni w Egipcie już od czasów Psametycha I i obydwie kultury nie były sobie obce. Jednak w szerszym kontekście przełom stanowi opanowaniu Egiptu przez Persję w 525 r., ponieważ to Persowie stworzyli pierwsze w dziejach świata imperium międzykontynentalne o zasięgu porównywalnym z późniejszymi imperiami Aleksandra Wielkiego i cesarskiego Rzymu.
Poddanie pod jedną władzę tak ogromnych obszarów o różnych tradycjach, religiach i mitologiach musiało zapoczątkować procesy przenikania się tych kultur z wszystkimi - dobrymi i złymi - skutkami pierwszej cywilizacyjnej globalizacji.

OKRES PÓŹNY

Szczytowym punktem historii asyryjskiego imperium Asurbanipala było zdobycia Teb i spustoszenie wszystkich tamtejszych sanktuariów egipskich bóstw, ale imperium to równie szybko upadło, jak powstało.
Ostatnią próbę stworzenia potężnego państwa egipskiego podjął Psametych I, założyciel XXVI dynastii zwanej od głównej rezydencji monarchy (Sais) dynastią saicką. Zadaniem Psametycha, którego na tronie osadził Asurbanipal było utrzymywanie równowagi między asyryjskimi księstwami powstałymi w delcie Nilu, ale nowy faraon wykorzystał babilońską rebelię z 650 pne do odtworzenia egipskiej niezależności. Opierając się na wielkiej armii złożonej z najemników greckich i karyjskich Psametych był w stanie obronić się przez atakiem imperium nowobabilońskiego.
Okres rządów Psametycha I określa się mianem renesansu egipskiego, ponieważ próbował on odtworzyć egipską potęgę odwołując się do tradycji Starego Państwa, jednocześnie tworząc możliwości dla rozwoju kultury i sztuki.
Następca Psametycha I, Necho II umocnił armię i podjął realizację wielkich inwestycji, m.in. kanału łączącego Nil z Jeziorem Gorzkim i Morzem Czerwonym (pierwowzór kanału Sueskiego), a także organizował "wielkie wyprawy geograficzne" - m.in. pierwsze opłynięcie Afryki.
Następca Necho II - Apries poniósł koszty oparcia armii o żołnierzy najemnych i wynikające z tego umocnienie wpływów greckich w delcie Nilu - został zdetronizowany przez zrewoltowanych, miejscowych generałów.
Faraon Ahmose II umocnił wpływy greckie otwierając Egipt dla cudzoziemców; Greccy osadnicy z Miletu założyli w 630 r. miasto Naukratis, które uzyskało status strefy wolnocłowej monopolizując handel między Grecją a Egiptem. Ahmose zezwolił również na budowę przez osadników świątyń poświęconym greckim bogom.
W 526 pne tron objął Psametych III, ale rządził tylko pół roku, ponieważ w 525 r. Egipt poniósł klęskę w bitwie stoczonej z Persami pod Pelusion i po próbie powstania został on stracony przez perskiego króla Kambyzesa II.
Śmierć Psametycha III kończy historię XXVI dynastii i rozpoczyna rządy perskich władców w Egipcie.
Perski zdobywca Egiptu Kambyzes II wprawdzie przyjął tytuł faraona, ale po kilku nieudanych ekspedycjach afrykańskich (m.in. do Kartaginy i Nubii) zmarł w drodze powrotnej do Suzy. Kambyzes dał początek XXVII dynastii perskiej. Egipt został włączony wraz z Cyprem i Fenicją do tzw. VI satrapii imperium Achemenidów i pozostawał pod bezpośrednią władzą miejscowego satrapy do 404 pne. Rewoltę przeciw Persom wzniecił w 404 pne książę z Sais Amyrtaios kończąc okres tzw. pierwszej satrapii perskiej. Amyrtaios był jedynym władcą XXVII dynastii, a po jego śmierci w 399 pne władzę przejął Neferites I, założyciel XXIX dynastii, który przeniósł stolicę Egiptu do Mendes. Jeden z faraonów tej dynastii - Hakor, zawarł z Grekami przymierze w celu obrony przed próbującymi odzyskać Egipt Persami. Założyciel ostatniej, XXX dynastii władców egipskich, Nektanebo I starał się wzmocnić armię, jego syn wyprawił się do Fenicji aby wspólnie z Grekami powstrzymać Persów, jednak walki dynastyczne osłabiły możliwości oporu i za rządów Nektanebosa II w 341 pne Persja ponownie opanowała Egipt kończąc historię XXX dynastii.
Historia tzw. drugiej satrapii egipskiej trwała zaledwie 9 lat. Artakserkses III, założyciel XXXI dynastii perskiej rządził podobno twardą ręką, ale został, podobnie jak jego następca otruty. W roku 333 pne kolejny władca perski Daiusz III uległ greckiej armii Aleksandra Wielkiego w bitwie pod Issos. Rok później, w 332 r. pne Aleksander Wielki zajął Egipt bez walki.

OKRES GRECKI

Aleksander Wielki prowadził swoją historyczną kampanię przeciwko Persji tworząc krótkotrwałe, ogromne imperium i nie pozostał w Egipcie długo. Rozpoczął jednak rządy zasadniczo inne od perskich, zakładając hellenistyczną Aleksandrię i odbudowując zniszczone przez Persów egipskie świątynie. Po jego śmierci w Babilonie w 323 r. pne rozgorzała walka o sukcesję - tzw. wojny diadochów (diadochowie to wyżsi dowódcy armii macedońskiej), które doprowadziły do objęcia władzy w Egipcie przez Ptolemeuszy. Pierwszym królem i założycielem dynastii rządzącej Egiptem przez 300 lat był Ptolemeusz I Soter.
Rządy Ptolemeuszy były wprawdzie rządami okupantów i wywoływały kolejne powstania, ale historia dynastii dobiegła końca w wyniku nasilających się, wewnętrznych walk o władzę. Na tle panujących wówczas obyczajów, wśród których polityczne morderstwa i eskterminacja ludności były normą, Ptolemeusze sprawowali w Egipcie rządy stosunkowo łagodne i "oświecone". Było to prawdopodobnie wynikiem politycznej kalkulacji, a po części faktu, że zakorzeniona już w Egipcie dynastia identyfikowała się z interesami Egiptu jako państwa - stąd dbałość o pozycję Egiptu wśród państw sąsiednich, a nawet starania o rozszerzenie wpływów na dalsze tereny. Ok. 200 pne Egipt objął nimi Libię na zachodzie, a także Cypr i południową Anatolię na północy.
Hellenizacja kultury egipskiej nie wykluczała względnego poszanowania miejscowych obyczajów i wierzeń, co prawdopodobnie było jednym z powodów, dla których kres władzy Ptolemeuszy i ich bratobójczym walkom nie położyli miejscowi konkurenci, ale europejski Rzym.
Ostatnia przedstawicielka dynastii Kleopatra VII dla utrzymania władzy i zapewnienia sukcesji dzieciom uwikłała się w walki toczące się między Rzymianami i po śmierci Juliusza Cezara, stosując dyplomację polityczno-erotyczną, zdobyła przychylność Marka Antoniusza stając się jego stronniczką w konflikcie z Oktawianem. Konflikt ten zakończył się w 31 pne morską bitwą pod Akcjum, w której Octawian pokonał zjednoczone floty Aureliusza i Kleopatry. Egipt stał się prowincją cesarstwa rzymskiego.