DYNASTIE . BOGOWIE . ŚWIĄTYNIE . PIRAMIDY

EGIPT PRZEDYNASTYCZNY . EGIPT WCZESNODYNASTYCZNY
STARE PAŃSTWO . PIERWSZY OKRES PRZEJŚCIOWY
ŚREDNIE PAŃSTWO . DRUGI OKRES PRZEJŚCIOWY
NOWE PAŃSTWO
TRZECI OKRES PRZEJŚCIOWY . OKRESY PÓŹNY . OKRES GRECKI

W odróżnieniu od religii wprowadzanych aktem politycznym lub konfesyjnym władcy, religia egipska nie ma określonego źródła ani początku – była wynikiem stopienia się wierzeń właściwych prehistorycznym kulturom afrykańskim i podlegała nieustannemu rozwojowi. Nie miała ona żadnych tekstów kanonicznych określających i utrwalających jej formę. Wszystkie teksty religijne, hymny, modlitwy czy księgi umarłych pisane były i modyfikowane w każdej epoce od nowa. W Starym i  Średnim Państwie do religii nie można było przystąpić, ani na nią „przejść”. Religię realizował faraon, on był jej promotorem i opiekunem, on wpływał najsilniej na jej kształt.
Kosmosem był Egipt, wszystko poza nim było chaosem. Warunkiem utrzymania pomyślności i porządku w tak rozumianym kosmosie było utrzymanie dystansu do niszczącego chaosu. Taka wizja świata była podstawą nieufności do wszystkiego co nie-egipskie, szczególnie do cudzoziemców, a każdy kontakt ze światem zewnętrznym miał swój wymiar religijny.

DWIE RELIGIE

Poza religią oficjalną utrzymującą jedność państwa i społeczeństwa istniała również religia zwykłych ludzi, zapewniająca dzięki ofiarom, modlitwom i interwencji przebłaganych bóstw pomyślność i porządek w prywatnym życiu Egipcjan. Służyły temu przedmioty artystyczne o charakterze kultowym, rzeźby, stele, amulety, modlitwy i składane ofiary, a opiekę nad egipską codziennością sprawowały bóstwa takie jak Taweret – bóstwo płodność czy Bes – opiekunka domostwa. Życie religijne koncentrowało się wokół głównych wydarzeń – narodzin, nadaniu imienia (które określało istotę duszy człowieka) a przede wszystkim śmierci i związanemu z nią losowi pośmiertnemu.

KOSMOS

Egipska koncepcja kosmosu bazuje na maat - pojęciu prawdy, prawa i wiecznego porządku. Jego personifikacją jest bogini ze strusim piórem na głowie.
Maat jest pod stałą presją chaosu, dlatego wszyscy ludzie muszą ją wspierać, współpracując i koegzystując w pokoju, a faraonowie muszą utrzymać świat w równowadze.
Kosmos widział Egipcjanin jako płaską przestrzeń ziemi uosabianą przez Geb, nad którą rozpina się nieboskłon personifikowany przez boginię nieba Nut. Niebo od ziemi dzieli powietrze, którego bogiem jest Szu.
Poniżej znajduje się świat podziemi, a nad niebem rozpościera się nieskończona przestrzeń Nu – chaos panujący przed stworzeniem świata.
Duat jest mistycznym miejscem jednoczącym śmierć i narodziny. Bóg słońca Re podróżuje każdego dnia po nieboskłonie, a przed świtem ponownie rodzi się w Duat.
Geb jest bogiem ziemi, bratem bogini nieba Nut, synem Szu i bogini wilgoci Tefnut. Atrybutem Geba jest gęś.

CZŁOWIEK

Człowiek składa się z ciała i duszy. Dusza ma dwa aspekty – ka i ba.
Ka jest siłą witalną, która opuszcza ciało w chwili śmierci. Ponieważ za życia kap otrzymywania jest jedzeniem i piciem, zmarły musi otrzymywać dary w postaci pożywienia, aby Ka mogła spożywać jego duchową esencję.
Ba jest duchową istotą każdego indywiduum i pozostaje połączone z ciałem po jego śmierci. Rytualne zabiegi pogrzebowe mają na celu uwolnienie ba od ciała po to, aby mogło połączyć się z ka tworząc akh.
Ciało zmarłego należy zabezpieczyć, ponieważ każdej nocy ba powraca do niego, Abu ponownie narodzić się i rankiem pojawić się znowu jako akh.
Pierwotnie wierzono, że tylko faraon ma ba tylko on może zjednoczyć się z  bogami – zwykli śmiertelnicy znikali w ciemności.
Ponieważ grobowce i ofiarne dary możni otrzymywali w prezencie od faraona, uważano, że to faraon jest dysponentem wieczności, a nieśmiertelność osiąga się z jego łaski. W okresie Starego Państwa i Pierwszego Okresu Przejściowego stopniowo upowszechniało się przekonanie, że każdy ma ba i szansę na życie wieczne.
Zgodnie z ukształtowanym w okresie Nowego Państwa wyobrażeniu o pośmiertnym losie człowieka, dusza ludzka musi unikać wielu pułapek, zanim powołana zostanie przed sąd ostateczny zwany Ważeniem Serca.
Połączenie ka z ba w akh nie było bowiem automatyczne, ale było nagrodą za życie zgodne z maat. Ocenie tej zgodności i zasług zmarłego służył sąd umarłych, na którym ważono serce jako symbol postępowania i postawy zmarłego za życia.
Jeśli wyrok był pozytywny, ka i ba jednoczyło się w akh, a zmarły dołączał do orszaku Ozyrysa.
Towarzyszenie bogowi słońca Re w jego codziennej wędrówce przez nieboskłon pierwotnie zastrzeżone było wyłącznie dla faraonów – z czasem również dla zwykłych śmiertelników.
W czasie Średniego i Nowego Państwa upowszechniło się przekonanie, że akh może podróżować do realnego świata i tam za pomocą magii wpływać na bieg wydarzeń.

Malowidło z grobowca Sennedjema: Anubis przy mumii zmarłego.

WIELOASPEKTOWOŚĆ

Egipscy bogowie są wieloaspektowi, co oznacza, że reprezentują oni zjawiska i pojęcia wypełniające egipski kosmos i są ich personifikacjami i opiekunami. Im bogatszy świat wyobrażeń, tym liczniejszy panteon egipskich bóstw.
W czasach przedhistorycznych każda wieś miała swoje odrębne (chociaż podobne) bóstwa – dopiero wraz z łączeniem się mniejszych grup w większe społeczności następował proces unifikacji w ramach egipskiego panteonu. Znaczenie poszczególnych bóstw kształtowało w znacznej mierze życie polityczne.
Regionalne bóstwa miasta, z którego wywodziła się dynastia panująca lub w którym ustanowiono stolicę całego Egiptu stawały się z czasem bóstwami uniwersalnymi, które jednak nie były konkurencyjne dla bóstw regionalnych, panujących w codziennym życiu religijnym egipskich miast i nomów.
W religii egipskiej istotną rolę odgrywał kult świętych zwierząt, dlatego większość bogów identyfikowana była ze zwierzętami i albo przedstawiana w ich postaci albo jako połączenie postaci ludzkiej i zwierzęcej. Czasami jednak aspekt bóstwa sygnalizowany był jedynie zdobieniem głowy lub atrybutem.
Niektórzy bogowie identyfikowani byli pojęciami abstrakcyjnymi, np. Amon z fizyczną nieuchwytnością, Nun z pra-potopem, Kuk z ciemnością, Niau z negacją, Huh z nieskończonością.
Jeden aspekt rzeczywistości mógł przysługiwać wielu bogom, jeden bóg mógł reprezentować  wiele aspektów rzeczywistości. W charakterystyce jednego boga pewne aspekty mogły tracić na znaczeniu, inne mogły być przenoszone na innego boga, a jeszcze inne mogły pojawiać się np. wraz ze wzrostem znaczenia boga w oficjalnej religii państwowej (czyli reprezentowanej przez faraona). W procesie rozwoju egipskiej religii dość często miało miejsce stapianie dwóch bóstw w jedno – w ten sposób powstał np. kult Amona-Re.

KATEGORIE

Pewna grupa bogów czczona była w całym Egipcie. Dotyczy to bogów stworzenia, aspektów natury i kosmosu, oraz bogów reprezentujących pojęcia i wartości najogólniejszej natury. Należą do nich przede wszystkim bogowie słońca (Re, Amon, Aton). Bogowie ci byli obiektami kultu państwowego i stanowili centrum uroczystości religijnych w świątyniach faraonów.
Znacznie liczniejsza była grupa bogów regionalnych, otoczonych kultem w nomach lub nawet pojedynczych miastach. Bogowie regionalni stanowili zwykle modyfikacje bogów głównych i tworzyli miejscowe panteony o różnej liczebności, przedstawiane jako „boskie rodziny”.
Do najbardziej znanych należy liczący dziewięć bóstw panteon z Heliopolis:
Atum – bóg stwórca Heliopolis, jego dzieci Shu i Tefnut, wnukowie Geb i Nut, prawnukowie Ozyrys, Izis, Seth i Nephtys.
Panteon z Hermopolis (Magna): liczył ośmiu bogów i jakkolwiek wywodzi się z dawnych czasów, jego kult poświadczony jest dopiero z okresu grecko-rzymskiego. Był Tworzyły go cztery „symetryczne” pary: Nun i Naunet, Hau i Hauhet, Kuk i Kauket, czwarta para jest sporna: Amun i Amaunet / Niau i Niaut / Gereh i Gerhet.
Podobnie rodzinną strukturę miały tzw. triady bogów regionalnych (triada grupowała trzy różne bóstwa, w odróżnieniu od chrześcijańskiej trójcy obejmującej aspekty jednego Boga).
Najpopularniejszą rodzinną triadę tworzyli: Izis, Ozyrys i ich syn Horus.
W Memfis czczono triadę: Ptah, Sachmet, Nefertem, a w Karnaku panowała tebańska triada: Amun, Mut, Chonsu.
Szczególne miejsce zajmują bóstwa panujące w zaświatach, czuwające nad pośmiertnym losem Egipcjan. Należą do nich:
Re jako pan podziemi – z czasem zastąpiony przez Ozyrysa, Anubis nadzorujący sąd nad zmarłymi, Thot dokonujący ważenia serca i Maat ogłaszająca wyrok decydujący o przyszłości zmarłego. Synowie Horusa: Amset, Hapi, Duamutef, Kebechsenuef, spełniają ważną rolę strzegąc wnętrzności mumii.

Figurki grobowe uszebti

Anubis (Yinepu)
bóg śmierci, mumifikacji, strażnik zmarłych i cmentarzysk. (z głową psa lub szakala)