Historia starożytnego Egiptu jako najlepiej udokumentowana i - z kultur pozaeuropejskich - najwcześniej odkryta stała się podstawą datowania innych wielkich cywilizacji epoki brązu, ale samo datowanie egipskich dynastii i związanych z nimi okresów historycznych budzi do tej pory kontrowersje, a różnice sięgają nawet trzystu-czterystu lat. Dlatego, z wyjątkiem niewielu wydarzeń historycznych (np. słynne bitwy), których datowanie jest mniej więcej pewne, ramy czasowe głównych etapów historii Egiptu mają charakter orientacyjny:

Starożytny Egipt stanowi w powszechnym mniemaniu wzorzec spójnej, hermetycznej formacji kulturowej z ukształtowaną hierarchią społeczną, systemem religijnym i biurokracją, ale Egipcjanie nie stworzyli pierwszej wysokiej kultury w dziejach ludzkości, bo trudno porównywać wczesną sztukę egipską (jak i wszelkie inne zjawiska wczesnej epoki brązu na całym świecie) z wcześniejszymi o sześć tysiącleci kamiennymi kręgami Gobekli Tepe. Jednak to właśnie w Egipcie, a więc rejonie pozbawionym tradycji porównywalnej z zachodnioeuropejską kulturą magdaleńską, w ciągu zaledwie czterystu lat powstała precyzyjnie funkcjonująca cywilizacja i budząca do dnia dzisiejszego podziw architektura piramid. W okresie Nowego Państwa Egipt kontrolował obszar rozciągający się od erytrejskiego Puntu do anatolijskiej Cylicji (ok. 3000 km), ale "egipski idiom" ukształtował się znacznie wcześniej i utrzymał przez niemal dwa tysiąclecia.
Początki cywilizacji starożytnego Egiptu niczym nie zapowiadają wyrazistej i łatwo rozpoznawalnej "egipskości".

Dla Europy i Azji otoczony pustyniami Nubii i Libii Egipt był krańcem świata. Kolorem pomarańczowym oznaczono zasięg egipskiego
Nowego Państwa (x - katarakty), ale do ok. 2000 pne historia Egiptu toczyła się w niemal całkowitej izolacji.

Historia Egiptu rozgrywała się na ogromnym obszarze sięgającym od delty Nilu na północy do Erytrei i Etiopii na południu i od Morza Czerwonego na wschodzie do Libii na zachodzie. Kilkakrotnie jednoczone państwo kilkakrotnie rozpadało się na dwie podstawowe części - Egipt Dolny i Egipt Górny. Jakkolwiek nigdy nie istniała między nimi precyzyjnie wyznaczona granica, to Egipt Dolny obejmował deltę i dolny bieg Nilu wraz z okręgiem Faiyum, a Egipt Górny sięgał mniej więcej od Tell-el-Amarna - miejsca, w którym Echnaton zbudował stolicę Nowego Państwa, do I katarakty znajdującej się w Asuanie (ob. Tama Nasera).
Lokalizacja egipskich kultur przeddynastycznych wskazuje na ich przesuwanie się na południe, aż do trzeciej fazy kultury nagadyjskiej sięgającej I katarakty.
W obydwu częściach Egiptu istniały liczne, niewielkie i niezależne państwa, które ok. 3100 pne zjednoczył legendarny władca Narmer (po grecku Menes). Państewka te dały początek podziałowi administracyjnemu Egiptu na tzw. nomy. W czasach faraona Dżosera istniało 38 nom wywodzących się jeszcze z okresu przeddynastycznego, z których po późniejszych podziałach powstało 20 nom Egiptu Dolnego i 22 nomy Egiptu Górnego. Podzial ten przetrwał aż do arabskiego najazdu w 642 r.
Narmer władał miastem Tinis w Górnym Egipcie (na północ od Abydos) i stopniowo podbijał państwa Egiptu Górnego, a potem podporządkował sobie Egipt Dolny, gdzie założył jedno z najważniejszych miast egipskich - Memfis. Kolejni władcy Egiptu rezydowali jednak z Tinis (dlatego pierwsze dwie dynastie nazywa się tynickimi), a grzebani byli w nekropolii Umm el-Qaab koło Abydos.
Zjednoczenie Egiptu było krótkotrwałe i mimo, iż Egipt starał się opanować Nubię i Libię i sięgnął wpływami Synaju, wewnętrzne walki między poszczególnymi nomami miały być jedną z głównych przyczyn kolejnych kryzysów państw egipskiego.

Narmer był ostatnim z władców niezależnych miast-państw dokonujących podbojów zmierzających do zjednoczenia Egiptu, tworzących tzw. "dynastię "0" (ok. 3200-3000 pne), pierwszym władcą zjednoczonego (przynajmniej formalnie) Egiptu i założycielem I dynastii otwierającej okres wczesnodynastyczny obejmujący rządy I i II dynastii faraonów. Jednak skład pierwszych dynastii, dokładny okres ich rządów jak i samo pojęcie zjednoczonego Egiptu trzeba traktować z pewnym dystansem, ponieważ nasza wiedza o początkach państwa egipskiego jest dość skromna i opiera się w znacznej mierze na legendzie - do tego stopnia, że nie ma nawet pewności, czy imiona władców dynastii "0" oznaczają realnie istniejące osoby, czy też są ukształtowanymi z biegiem lat pojęciami "zbiorczymi". Na szczęście przykład Homerowskiej Iliady wskazuje na to, że nawet najbardziej zmitologizowana legenda może opierać się na możliwych do zweryfikowania faktach.
Większość informacji o słabo udokumentowanym okresie pierwszych dynastii pochodzi z obiektów zgromadzonych w utworzonym za czasów Starego Państwa skarbcu świątyni Horusa w Hierakonpolis, oraz z położonej koło Abydos nekropolii Umm el-Qaab.
Najważniejsze zabytki odkrytego w 1897 r. skarbca to głowice bereł królów Skorpiona i Narmera oraz wotywna paleta Narmera.

Paleta Narmera, poza wybitną wartością artystyczną - zarówno pod względem sposobu obrazowania jak i kompozycji wielowątkowego "eposu" - oraz ogromną wartością informacyjną (na jej podstawie można zrekonstruować wydarzenia jak i wiele cech mentalności ówczesnych Egipcjan) zwraca uwagę dwoma aspektami.
Po pierwsze - ten bardzo wczesny, bo pochodzący z ok. 3000 r. pne obiekt przedstawia faraona (i inne postaci wysokiego stanu, bo plebsu zasada nie dotyczyła) w dojrzałej konwencji egipskiego kanonu artystycznego, którego powstanie wiąże się z późniejszym o kilka wieków Starym Państwem. Kanon był pierwszym, bardzo specyficznym "hiperrealizmem", ponieważ nie przedstawiał ludzkiej sylwetki ani taką, jaką była ona w konkretnej chwili i przestrzeni, ani taką, jaką widział ją egipski artysta, ale "jako taką" i w sposób przekazujący o niej najwięcej informacji. Istnieje wiele poglądów na to, co było podstawową miarą kanonu - wg jednych teorii pięść, według innych mały, lub tzw. królewski łokieć (ilustracja). Jednak najistotniejsze jest futurystyczno-kubistyczne ustawienie postaci, której głowę i nogi przedstawiono z profilu, biodra w ustawieniu 3/4 i tors en face. Dzięki temu istotne cechy fizyczne i insygnia władzy przedstawione są wyczerpująco... i w najwyższym stopniu ogólnikowo.

Po drugie - jednym z głównych elementów kompozycyjnych palety Narmera jest motyw zbudowany z tzw. serpopardów - panter o długich, wężowych szyjach, często wzajemnie przeplecionych. Serpopardy miały wiele znaczeń i symbolizowały m.in. złowrogie, pustynne żywioły, ale również były uważane za strażników Słońca. Splecione szyje zwierząt mogły również być symbolem zjednoczenia Dolnego i Górnego Egiptu.
Prawdopodobnie wcześniejsza od palety Narmera jest pochodząca również z Hierakonpolis "paleta dwóch psów", datowana na ok. 3100 r. pne, przedstawiająca dwie sylwetki tzw. kanidów, czyli zwierząt należących do drapieżnej rodziny psowatych.

Ważniejsze jednak od szczegółowej symboliki jest datowanie palet, współczesnych z zachowanym w Dolnej Mezopotamii niemal identycznym motywem zdobniczym, znajdującym się na jaspisowej pieczęci pochodzącej z okresu Uruk (ok. 3000 pne).

Odcisk jaspisowej pieczęci z Uruk, ok. 3000 pne (Luwr)

Serpopard jest tworem ludzkiej wyobraźni i powstał przez symboliczną stylizację postaci realnie istniejących zwierząt - w przykładach egipskich psa i pantery, a na pieczęci z Uruk jakiegoś innego zwierzęcia, nie będącego ani psem ani panterą (stawy kolanowe i racice). Wszystkie przykłady nie są przedmiotami codziennego użytku, ale wotywnymi paletami służącymi prawdopodobnie do rozcierania pigmentów lub preparatów mumifikacyjnych i urzędowymi pieczęciami, których wykonanie wymagało najwyższego mistrzostwa rzemieślniczego i artystycznego.
Jest bardzo mało prawdopodobne, aby pojawienie się identycznego, "nierealistycznego" motywu w dwóch różnych kulturach w niemal tym samym czasie było dziełem przypadku. Równie mało prawdopodobne jest, aby motyw taki został przypadkowo przeniesiony między kulturami - np. przy okazji handlu zdobionymi przedmiotami użytkowymi (ceramika), ponieważ zastosowanie określonej symboliki w insygniach władzy państwowej jest zwykle wynikiem długotrwałego procesu jej sakralizacji.
Jeśli uwzględnić, że wszystkie przykłady pochodzą z epoki, gdy kultury Mezopotamii i Egiptu wchodziły w fazę cywilizacyjną (czyli budowania sformalizowanych struktur państwowych), to prawdopodobne są tylko dwa rozwiązania:
- albo między tymi kulturami istniały na poziomie rządzących elit ścisłe kontakty pogłębione jakimś pokrewieństwem systemów religijnych,
- albo kultury te mają jakieś wspólne korzenie, które po wiekach lub tysiącleciach samodzielnego wzrostu wydały w odrębnych już kulturach podobne owoce.
Kultury Egiptu i Mezopotamii łączy więcej podobieństw: obydwie mniej więcej w tym samym czasie stworzyły monumentalną, nie mającą współczesnego im odpowiednika, do dnia dzisiejszego imponującą architekturę (egipskie piramidy i elamskie zigguraty), obydwie stworzyły również własne pisma, którym początek dały hieroglify, a sztuka asyryjskiej Mezopotamii operuje, podobnie jak sztuka egipska, sformalizowanym kanonem określającym sposób prezentowania ludzkiej postaci.

Nekropolia Umm el-Qaab koło Abydos

Stella grobowa wczesnodynastycznego faraona Wadji (Żmija)
z cmentarzyska Umm el-Qaab

Już w okresie protodynastycznym w użycie wszedł tzw. serech, czyli znak rozpoznawczy faraona składający się ze stylizowanej fasady pałacu, tzw. horusowego imienia faraona i wieńczącego całość symbolu bogów Horusa (sokół) lub Setha.
Większość grobów cmentarzyska Umm el-Qaab wyposażona była w stelle z serechami umożliwiającymi identyfikację pochowanego władcy.

Nekropolia Umm el-Qaab istniała już prawdopodobnie we wczesnej fazie kultury nagadyjskiej a w okresie Nagada III rozwinęła się do cmentarzyska królewskiego. Zlokalizowana tuż obok Abydos, mieści groby ostatnich władców dynastii "0" i pierwszych faraonów dynastii I i II.
Z grobowców zachowały się wyłącznie części podziemne, dlatego nie wiemy nic pewnego o ich formie architektonicznej. Prawdopodobnie tworzyła je prosta mastaba z kamiennymi, pochylonymi ścianami o wysokości ok. 2-3 m.
Grobowce dynastii "0" mają zwykle dwie oddzielne komory; w grobowcu Narmera dwie komory powstały z podzielenia jednej komory kamiennym murem.

Dwukomorowy grobowiec Narmera z nekropolii Umm el-Qaab

Spośród najstarszych zachowanych grobów wyróżnia się dwunastokomorowy, grobowiec U-j, prawdopodobnie miejsce pochówku Skorpiona I z dynastii "0", panującego ok. 3200 pne. W mierzącym 8 x 10 m grobowcu U-j obok największej komory grobowej odkryto pomieszczenia magazynowe, w których gromadzono zapasy żywności (dzbany z 4000-litrowym zapasem wina - część dzbanów widoczna na fotografii) i liczne, wykonane z kamienia i kości słoniowej tabliczki ze znakami uważanymi za najstarsze egipskie hieroglify.

Grobowiec U-j

Grobowce faraonów dynastii I były większe, składały się z komory głównej otoczonej mniejszymi komorami magazynowymi oraz wieloma grobami towarzyszącymi, tworzącymi kompleksy znacznej wielkości. Np. grobowiec faraona Djera miał wymiary ok. 40 x 70 m i otaczało go 318 komór dodatkowych mieszczących groby dworzan. Ponieważ wszystkie groby towarzyszące zostały zamknięte w tym samym czasie przypuszcza się, że za czasów I dynastii składano ofiary z ludzi i zwierząt - dworzanie i urzędnicy zostali uduszeni i pogrzebani wraz z faraonem, aby służyć mu również po śmierci.
Ponieważ w grobowcach kolejnych faraonów ilość dodatkowych komór grobowych szybko się zmniejszała, a w grobowcu Peribsena - pierwszego faraona II dynastii nie ma ich wcale, przypuszcza się, że z niewiadomych względów składania ofiar z ludzi zaniechano i z czasem zastąpiono je figurkami uszebti.

Znalezione w grobowcu U-j tabliczki z hieroglifami
wykonane z kości soniowej, 3200 pne

Nadziemne części grobowców Umm el-Qaab nie zachowały się, ale prawdopodobnie były to ziemne nasypy w formie płaskiej platformy z pochylonymi ścianami, charakterystyczne dla pierwszych zachowanych budowli grobowych, jakimi były mastaby.

Mastaba była najstarszą formą grobowca przeznaczonego w czasach predynastycznych i wczesnodynastycznych do pochówku władców i wysokich urzędników egipskich. O statusie zmarłego (o ile nie zachowała się stella) możemy wnioskować na podstawie wielkości grobowca oraz budowli towarzyszących.
Najprostsza mastaba składała się z wykopanej w gruncie i obmurowanej albo wykutej w skale komory grobowej dostępnej przez pionowy szyb, który po pogrzebie był zasypywany i maskowany, oraz części nadziemnej zbudowanej z suszonej cegły w formie niskiej platformy z pochylonymi ścianami. Platforma miała zwykle podstawę prostokątną o proporcjach 1:4 i osiągała wysokość do 9 m.
Komora grobowa mieściła sarkofag z mumią zmarłego, a część nadziemna miała pomieszczenia kultowe o różnym programie.
Najprostsza mastaba miała niewielką kaplicę zamkniętą symbolizującymi przejście między światem żywych i umarłych "ślepymi drzwiami". Przed drzwiami, na stole ofiarnym kapłan i członkowie rodziny składali dary dla zmarłego.
W większych mastabach za kaplicą znajdowało się niewielkie, zamknięte pomieszczenie zwane serdab, w którym ustawiano posąg zmarłego. Serdab połączony był z kaplicą niewielkim otworem umożliwiającym zmarłemu "wgląd" w doczesność, oraz przenikanie do serdabu zapachu kadzideł i słów modlitwy.
Za III i IV dynastii pomieszczenia kultowe dekorowano coraz wspanialszymi reliefami i malowidłami, ale wyposażenie komory grobowej pozostało skromne.
Tendencja odwróciła się pod koniec Starego Państwa, gdy nadziemna część ograniczona bywała do "ślepych drzwi", natomiast bogato zdobiono komorę grobową.

STARE PAŃSTWO

Na cmentarzysku Umm el-Qaab pochowanych zostało dwóch władców II dynastii - Peribsen i Chasechemui, potem królewską nekropolią stała się Saqqara, rejon położony na zachód od Memfis. Około 2700 pne Dżoser (drugi faraon III dynastii) stworzył podstawy najświetniejszego okresu w dziejach Egiptu - Starego Państwa i przeniosł stolicę do Memfis. Egipt miał trzy okresy świetności (Stare, Średnie i Nowe Państwo) przedzielone trzema okresami chaosu i demoralizacji (trzy okresy przejściowe), ale nawet nowoegipskie imperium nie może równać się ze Starym Państwem ani szybkością i radykalnością przemian, ani gwałtownością i głebią upadku.
Przede wszystkim Dżoser stworzył po raz pierwszy realnie, a nie legendarnie zjednoczone państwo mające sprawą i scentralizowaną biurokrację i przygotował grunt do rozkwitu państwa za czasów IV dynastii. To za jego rządów w znacznym stopniu niezależne państewka doliny Nilu stały się nomami podlegającymi centralnej władzy faraona. Dżoser został upamiętniony pierwszą w historii piramidą schodkową zbudowaną w Saqqara.
Faraonowie IV dynastii zapoczątkowanej rządami Snefru (ok. 2600 pne) mieli już ugruntowany boski status - przypisywano im zdolność wywoływania cyklicznych wylewów Nilu. Sam Snefru stworzył militarną potęgę Egiptu budując flotę (cedrowe drewno importowano z Libanu) i prowadząc wojenne wyprawy do Libii, Nubii i na Synaj, gdzie Egipt miał kopalnie miedzi i kamieni szlachetnych, ale w pamięci potomnych pozostał przede wszystkim jako budowniczy piramid i pierwszej w historii tamy (Sadd el-Kafara ) mającej chronić przed powodzią saqqaryjską nekropolię.

Trzeba jednak pamiętać o tym, czym naprawdę był budowlany boom Starego Państwa, którego zwieńczeniem była budowa kompleksu piramid w Gizie.
Dzisiaj patrzymy na piramidy jak na wybitne dzieła kultury i architektury wczesnej epoki brązu - zadziwiające do dnia dzisiejszego, bo stworzone przez raczkująca dopiero cywilizację i prymitywną technikę (niewiele wcześniej wynaleziono koło garncarskie). Zapomina się przy tym, że budowa piramid miała, oprócz wymiaru technicznego i organizacyjnego, również swój wymiar ludzki i "nieludzki".
Oblicza się, że budowle wzniesione przez Snefru miały objętość ponad 3,5 mln m3, a waga kamieni zużytych na jego trzy piramidy przekroczyła 9 mln ton. Waga kamieni jednego kompleksu piramidy Cheopsa (syna Snefru) wyniosła ok. 6,5 mln ton. Itd. itd...
Większość budowli Starego Państwa powstała za czasów IV dynastii, a więc z okresie niecałych 100 lat, dzięki wysiłkowi setek tysięcy ludzi, z których ogromna część została po prostu zamordowana pracą.
Stare Państwo egipskie jest pierwszym przykładem państwa, w którym wysiłek konieczny do rozwoju kulturalnego i cywilizacyjnego został zużyty do budowy monstrualnych i absurdalnych pomników ubóstwionych za życia władców.
Śmiem twierdzić, że nie jesteśmy w stanie ocenić wartości artystycznej piramid. Niewątpliwie stworzyli je genialnie utalentowani inżynierowie i wizjonerzy - niczego podobnego świat nie znał - ale na nas działa ich skala i absurdalny kontekst. Abstrakcyjne, geometryczne bryły stojące na lotnych piaskach pustyni (dawniej piramidy stały na żyznej ziemi w otoczeniu kwitnących ogrodów) są zadziwiające i imponujące, ale są przede wszystkim monumentalne i pretensjonalne. Rodzący patos monumentalizm zagłusza ich pretensjonalność, która staje się wyraźna, gdy piramidalną formę pozbawimy monumentalizmu (Rapa). Sztuka ma prawo posługiwać się różnymi "chwytami", ale patetyczny monumentalizm jest najmniej uczciwy. Staje się zbrodniczy, gdy zaczyna służyć nie sztuce, ale propagandzie.

Od lewej: piramida Snefru w Meidun, piramida we wsi Rapa, pomnik Ojczyzny w Wołgogradzie

PIRAMIDY

Etap przejściowy między piramidą schodkową III dynastii, a gładkościenną, ostrosłupową piramidą "klasyczną" stanowi pierwsza piramida z Meidum budowana w latach 2670-2620 pne przez faraona IV dynastii Snefru.
Jej przejściowy charakter nie wynika ze pośredniej formy geometrycznej, ale z faktu, że była ona budowana w trzech etapach, w trakcie których siedmiostopniowa piramida schodkowa została przeprojektowana na nieco wyższą piramidę ośmioschodkową, a następnie powiększona i pokryta jednolitą wyprawą wapienną w formie ostrosłupa.
W piramidzie w Meidum zmieniono również strukturę piramidy: w odróżnieniu od piramid III dynastii mających komory i chodniki wykute w skale w części podziemnej, w Maidum elementy te zostały przeniesione niemal w całości do korpusu piramidy.
Kolejne fazy budowy widoczne są doskonale na zachowanej części w znacznym stopniu zniszczonej już piramidy.

Piramida w Meidum - trzy etapy projektowania i budowy

W łamanej piramidzie w Dahshur wykonano nietypowy, skomplikowany system połączonych szybami i zapadniami komór grobowych (górnej KG i dolnej KD), dostępnych z dwóch niezależnych, umieszczonych w północnej i zachodniej ścianie wejść.
System ten ma dwa ciekawe aspekty:
- konieczność wykonywania tak karkołomnych zabezpieczeń przed rabunkiem (bo temu m.in. zabezpieczenia te służyły) stawia pod znakiem zapytania autentyczność "ubóstwienia" osoby faraona - raczej cieszył się on "stalinowskich" kultem;
- strukturę piramidy łamanej wykonano ogromnym wysiłkiem, chociaż Snefru nie traktował tej piramidy jako miejsca własnego pochówku - w tym celu budował już kolejną, tzw. Czerwoną Piramidę.

Cmentarzysko w Gizie powstało już za I dynastii, ale grobowce (mastaby) z tego okresu zostały zburzone podczas budowy piramid IV dynastii, której, po śmierci Snefru stało się główną nekropolią. Opuszczone zostało z początkiem pierwszego okresu przejściowego i dopiero z czasów Nowego Państwa i okresu późnego zachowały się resztki ważnych pochówków, a także ślady prac zabezpieczających grobowce Starego Państwa.
Giza jest więc miejscem szczególnym - pomnikiem potęgi Starego Państwa, wspaniałości jego sztuki, geniuszu jego inżynierów i architektów, ale i aberracyjnej manii faraonów i ich niewyobrażalnej pychy, skłaniającej do wznoszenia budowli, zapierających dech w piersiach nawet ludziom XXI wieku, oswojonych z inwestycyjną gigantomanią arabskich szejków.

Ci współcześni inwestorzy, których równie wielka pycha skłania do budowania wieżowców niemal kilometrowej wysokości, są w porównaniu z Egipcjanami zwykłymi majsterklepkami, bo stoi za nimi supernowoczesna technika budowlana i teragigowe komputery.
W czasach Starego Państwa Egipcjanie nie znali jeszcze koła (najstarsze wyobrażenie czterokołowego wozu z ok. 3500 pne znaleziono w polskich Bronocicach, dwukołowe rydwany zawędrowały z Kaukazu nad Nil i Eufrat tysiąc lat później), a zaliczanie tego okresu do epoki brązu ma również charakter umowny. Jednym słowem - piramidy w Gizie budowali ludzie tworzący wysoką kulturę na cywilizacyjnej bazie epoki kamienia.

Dopiero w takiej perspektywie można docenić wysokość szczytu, jaki zdobyli ludzie nie potrafiący pisać.

Ciekawym znaleziskiem z nekropolii w Gizie jest tzw. Słoneczna Barka. Jest to naturalnej wielkości łódź zbudowana (podobno) dla Cheopsa, następnie rozmontowana (1224 elementów) i pochowana w położonym obok piramidy tego faraona rowie (grobie), przykrytym 40-ma blokami skalnymi o wadze 17-20 ton każdy. Po jej odkryciu w 1954 r. łódź została zrekonstruowana i znajduje się w miejscowym muzeum. Ma ona 43 m długości, ok. 6 m szerokości i prawdopodobnie była symbolicznym statkiem, którym zmarły faraon miał pożeglować do boga słońca Ra. Łódź została wykonana niezwykle starannie i twierdzi się, że mogła pływać, jednak jej konstrukcja i technika wykonania wskazuje na to, że ani nie była przeznaczona do pływania ani się do tego nie nadawała. Wątpliwości budzi również datowanie łodzi, chociaż równie ostrożnie należy traktować argumenty za i przeciw.
Ponieważ łódź była rekonstruowana przez wybitnych fachowców przez niemal 10 lat, można ją chyba traktować jako wierne odtworzenie oryginału.

I. Łódź ma (poza wiosłami sterowymi) 10 wioseł o długości 7 - 10 m, przywiązanych do burt i konstrukcji drewnianego "kiosku". Przy maksymalnej szerokości kadłuba ok. 6 m, nawet gdyby nie było utrudniającego wiosłowanie kiosku, przydatność wioseł jako napędu łodzi jest zerowa.
II. Elementy łodzi były łączone i uszczelniane za pomocą sznurów wykonanych ze specjalnej trawy, ale nie ma śladów np. uszczelnienia bitumicznego. Nawet przy relatywnie dobrym dopasowaniu elementów i prowizorycznym uszczelnieniu łódź mogła przebywać na wodzie (o ile w ogóle) tylko przez krótki czas ceremonii.
III. Łódź wykonana jest z dobrze obrobionych i dopasowanych cedrowych desek - do tego potrzebna jest piła. W Egipcie odnaleziono przykłady kamiennych pił stosowanych ok. 3000 pne, podobno w tym samym czasie w użycie weszły już piły miedziane, ale pierwsze przedstawienie pracy antycznych stolarzy pochodzi z grobowca Meketre z czasów XI dynastii (2040-1980 pne), a więc pięć wieków młodszego od "słonecznej barki", a kolejne, przedstawiające identyczną metodę produkcji desek odkryto w grobowcu Rechmire, wezyra faraonów XVIII dynastii (1500 pne), a więc młodszego o kolejne 500 lat.
Ok. 2700 pne w Egipcie rozpoczynała się dopiero wczesna epoka brązu i trudno datę tę przyjąć za czas powstania dość wyrafinowanego narzędzia, jakim jest piła (co innego 500 lat później, w okresie Średniego, a tym bardziej jeszcze późniejszego Nowego Państwa).
Tak więc "słoneczna barka", bez względu na datę jej budowy, mogła spełniać wyłącznie rolę kultową, nie miała praktycznego zastosowania i raczej nie była wykonana na wzór łodzi używanych w celach praktycznych, ale była wybitnym dziełem "rzemiosła artystycznego".
Wprawdzie w obiegu pozostanie przekonanie, że jeśli barkę odnaleziono obok piramidy Cheopsa, to zapewne wykonana została w czasach i w związku z pochówkiem tego właśnie faraona, ale stopień rozwoju techniki w okresie IV dynastii wskazuje raczej na to, że słoneczna barka została wykonana i zakopana najwcześniej w okresie Średniego Państwa, kiedy to cieśle dysponowali narzędziami umożliwiającymi budowę skomplikowanej konstrukcji drewnianej.

Oczywiście w warunkach pustynnego Egiptu, nie sprzyjających rozwojowi komunikacji kołowej (nie znano wtedy jeszcze koła) Nil stanowił naturalną trasę komunikacyjną i przed 3000 pne istniała już rzeczna flota transportowa (potwierdzają to nubijskie petroglify sprzed tej daty). Prawdopodobnie były to przede wszystkim łodzie papirusowe, ponieważ papirus był jedynym łatwo dostępnym materiałem miejscowym.

Nubijskie petroglify przedstawiające łodzie, przed 3000 pne

O tym, jak wyglądała codzienna rzeczywistość, w tym i żegluga, więcej od ceremonialnych łodzi mówią malowidła i fascynujące realizmem makiety zachowane we wspomnianym grobowcu Meketre. Makiety takie składano w serdabie i traktowano je prawdopodobnie jako kroniki najważniejszych wydarzeń z czasów działalności zmarłego dostojnika. Dlatego można traktować je jako dość wiarygodny zapis egipskiej rzeczywistości - przynajmniej tej dworskiej.
W grobowcu Meketre zachowały się drewniane, polichromowane modele zarówno paradnych łodzi faraona i wysokich urzędników, jak i papirusowych łodzi używanych do transportu towarów i połowu ryb.

Paradna łódź (drewniana ?) dostojnika egipskiego Średniego Państwa

Papirusowe łodzie rybaków XI dynastii (Średnie Państwo)

Ustalenie na podstawie wielu różnych źródeł tak wydawałoby się banalnych faktów, jak rzeczywisty stan floty egipskiej w okresie Starego Państwa, a szerzej - we wczesnej epoce brązu - ma głębszy sens, ponieważ pozwala na określenie możliwości, kierunków i rozmiarów ew. migracji lub ekspansji, a także kontaktów handlowych państwa egipskiego. Wydaje się, że we wczesnej epoce brązu poszczególne cywilizacje, w tym i egipska, rozwijały się we względnej izolacji, a zasięg ich oddziaływania był ograniczony przede wszystkim z przyczyn technicznych. Spekulacje na temat ew. zasiedlenia Krety drogą morską przed 3000 pne przez przybyszów z Anatolii a nawet z Egiptu wydają się niezbyt uzasadnione.

Wszystko wskazuje na to, że siła Starego Państwa opierała się na brutalnie wymuszonej jedności nomów podtrzymywanej terrorem i fanatycznym kultem faraonów i utrzymującej się tak długo, jak długo tłumione były ambicje ich rosnących w potęgę wasali - nomarchów. Nomarchowie (władcy nomów) wraz z komplikowaniem się administracji i budową armii przejmowali coraz więcej obowiązków ale i uprawnień - byli kierownikami prac irygacyjnych (w Egipcie zadanie o podstawowym znaczeniu), organizowali i zarządzali siłami zbrojnymi, nadzorowali działalność naczelników miast i byli kapłanami najwyższego miejscowego bóstwa.
Około 30 faraonów dynastii III - VI zbudowało około 80 piramid, z których największe powstały za czasów IV dynastii trwającej około 100 lat. Taki wysiłek ekonomiczny nadmiernie obciążał płacące trybut nomy, musiał wywołać ogromne napięcia społeczne i zachwiać pozycją faraona. Nic dziwnego, że Egipt rozpadł się na niemal całkowicie niezależne królestwa odtwarzające dawny podział na Egipt Dolny i Górny, a w tzw. pierwszym okresie przejściowym powszechne stały się akty wandalizmu, niszczenie świątyń, rabowanie grobowców i piramid.
Jednak jednoznacznie negatywna opinia o tym okresie nie jest usprawiedliwiona, chociaż ukształtowała ją historyczna tradycja, a podsyca pięknoduchostwo tych, których bardziej interesują "śliczne" piramidy niż nędza i upodlenie dziesiątków pokoleń Egipcjan.
Przyczyn rozpadu Starego Państwa było kilka, należały do nich również zmiany klimatyczne i seria niskich wylewów Nilu za czasów VI dynastii, skutkująca zapewne okresami głodu, ale przyczyną podstawową było wyczerpanie się formuły pierwszego państwa totalitarnego, rządzonego w okresie ostatniej dynastii przez dwóch długowiecznych faraonów: Pepiego I (ok. 50 lat panowania) i Pepiego II (ok. 90 lat rządów). Rozrost dworu i biurokracji, mnożenie przywilejów i tytułów, rosnąca ekonomiczna i wojskowa siła nomarchów tworzyły atmosferę morderczej rywalizacji nie znajdującej naturalnego rozwiązania w okresie niemal stuletnich rządów faraona, który przeżył przynajmniej trzy pokolenia ew. następców. Kropkę na "i" postawił sam Pepi II ustanawiając urzędy dwóch wezyrów. Wezyr Dolnego Egiptu urzędowała w Memfis, wezyr Egiptu Górnego w Tebach. Dwa równoprawne urzędy "premierowskie" w połączeniu z nieustannie walczącymi ze sobą nomarchami musiały rozsadzić Stare Państwo.
Efektem jego rozpadu była względna samodzielność władców regionalnych, którzy prawdopodobnie uprawiali taką samą, właściwą czasom politykę wewnętrzną, a obniżenie autorytetu władzy prowadziło w znacznej skali do aktów wandalizmu stanowiących prawdopodobnie odreagowanie znienawidzonych rządów faraonów.
Chaos początku pierwszego okresu przejściowego ilustruje (przesadzona) opinia egipskiego historyka z czasów Ptolemeuszy - Manetho wspominającego o 70 królach rządzących po 70 dni (VII i VIII dynastie). Pozycję dominującą w Dolnym Egipcie zdobyła dynastia IX rządząca w Herakleopolis (na południe od Faiyum), oraz linia nomarchów wywodząca się z Asyut (na południe od Herakleopolis), ale dla historii Egiptu ważniejsza była XI dynastia tebańska (założona przez Mentuhotepa I), której ostatni król Intef III był ojcem Mentuhotepa II, drugiego (po Narmerze) zjednoczyciela Egiptu.

Mentuhotep II

Powstała za czasów V dynastii świątynia grobowa była budowlą towarzyszącą piramidy. Świątynia grobowa Mentuhotepa II w Deir-el-Bahari jest pierwszą świątynią samodzielną, której układ przestrzenny nie jest zdominowany przez grobowiec (który wg kwestionowanej rekonstrukcji szwajcarskiego egiptologa Henri Édouarda Naville'a miał formę małej piramidy), ale podporządkowany ceremonii kultowej.
Współczesne fotografie Deir-el-Bahari nie dają wyobrażenia o tym, jak wyglądał zespół świątynny i cała dolina - jej podłożem była żyzna ziemia, prowadząca do świątyń, ponad kilometrowej dłygości aleja wysadzana była figami-sykomorami i krzewami tamaryszku (odkryto pozostałości korzeni), a świątynie otaczały wielkie, prostokątne rabaty kwiatowe.
Po obudwu stronach drogi procesyjnej stały 22 królewskie pomniki (prawdopodobnie po jednej stronie królowie Egiptu Dolnego, po przeciwnej - Egiptu Górnego).

Dynastie Drugiego Okresu Przejściowego

Okresy przejściowe w historii Egiptu traktuje się marginalnie, jako czasy chaosu, które były potrzebne tylko po to, by mogły powstać nowe formy egipskiej państwowości. Tymczasasem są one ciekawsze (chociaż słabiej udokumentowane) niż okresy egipskiej potęgi. Stare, Średnie i Nowe Państwo po osiągnięciu apogeum mogły tylko trwać i w końcu upaść - ich zmierzch był nieuchronny. Okresy przejściowe były ciekawsze, bo stwarzały nowe możliwości.
Drugi Okres Przejściowy jest najciekawszy z dwóch powodów: ze względu na zmiany cywilizacyjne jest częścią toczącego się w całym cywilizowanym świecie procesu przenikania się kultur, a w historii Egiptu kończy okres izolowanego rozwoju jego kultury i rozpoczyna okres intensywnych kontaktów ze światem zewnętrznym. Wypełnia go pięć dynastii, z których istotne znaczenie mają trzy: XIII, XV i XVII.
XIII dynastia przez jednych zaliczana jest do Średniego Państwa, przez innych już do okresu przejściowego dlatego, że za jej rządów rozpoczęły się ważne procesy dezintegracyjne. Rezydująca początkowo w Tebach przeniosła stolicę do Liszt, ale i tak nie była w stanie kontrolować całego Dolnego Egiptu. W rejonie delty usamodzielnili się władcy drobniejszych królestw tworząc tzw. XIV dynastię, równoległą linię królów mających siedzibę w Koios.
Nie jest wykluczone, że ostatni przedstawiciele dynastii XIV panowali w Tebach i dali początek dynastii XVII-tej.

W tym czasie, tj. ok. 1720 pne do wschodniej delty napływać zaczęli przedstawiciele azjatyckiego ludu - Hyksosów. Hyksosi przywędrowali z Palestyny (lub przez Palestynę) i utożsamia się ich z semickimi Amorytami, ale również z kaukazkimi Hurytami. Sama nazwa "hyksosi" nie oznacza ludu, ale "władców obcych krajów". HYksosi opanowali miasto Awairs w zachodniej delcie Nilu i stamtąd rozpoczęli ekspansję. Podobno ok. 1670 r. Awaris stało się największym miastem świata wyprzedzając w liczbie ludności Babilon. Wprawdzie w literaturze podkreśla się, że Hyksosi sprawowali rządy stosunkowo łagodne, jednak ze źródeł historycznych wynika, że stosowali metody standardowe w tamtych czasach, czyli całkowitą eksterminację mężczyzn i sprzedaż w niewolę kobiet i dzieci.
W 1648 r. król Hyksosów Salitis zdobył siedzibę XIII dynastii w Liszt i koronował się na króla całego Egiptu, zakładając XV dynastię Wielkich Hyksosów.
Władcy tej dynastii podporządkowali sobie drobniejsze państewka Delty Nilu, rządzone przez wasalną wobec Hyksosów XVI dynastię tzw. małych Hyksosów ze stolicą w Memfis.
Hyksosi dotarli wprawdzie do Teb, ale nie byli w stanie kontrolować południowej części Górnego Egiptu (który sięgał za Średniego Państwa aż do drugiej katarakty). Egipscy władcy rządzący w Tebach (być może byli to ostatni królowie dynastii XIV) ogłosili niezależność od XIII dynasti z Liszt i założyli tebańską dynastię XVII-tą. Początkowo płacili trybut Hyksosom, z czasem jednak osiągnęłi niezależność i pod koniec dynastii stworzyli siłę pozwalającą na podjęcie walki o zjednoczenie Egiptu i restaurację jego świetności.
Walki z Hyksosami rozpoczął rządzący Górnym Egiptem od Elefantyny do Abydos faraon Sekerenre Tao II Waleczny, który został zabity lub poległ w walce (na fotografii obok mumia faraona ze śladami śmiertelnych ran głowy), a kontynuował je do skutku jego syn Kamose. Kamose wyparł Hyksosów aż do Awaris (nie wiadomo, czy je zdobył), udaremnił porozumienie między Hyksosami a Nubijczykami przechwytując ich posłańców i w czasie krótkich, zaledwie trzyletnich rządów opanował cały obszar Egiptu z wyjątkiem Delty.
Brat Kamose, faraon Ahmose zdobył Awaris ok. 1540 pne i ostatecznie zmusił Hyksosów do opuszczenia Egiptu, a przez kolejne lata jednoczył Egipt dając początek XVIII dynastii i Nowemu Państwu.

Dynastie Trzeciego Okresu Przejściowego

Po śmierci Ramzesa XII faraon Smendes, założyciel XXI dynastii, przeniósł stolicę do Tanis rozciągając władzę nad Dolnym Egiptem, podczas gdy Egiptem Górnym rządzili tebańscy arcykapłani Amona (pierwszym był Herhor).
W zachodniej części delty Nilu jeszcze w czasach Nowego Państwa osiedlali się Libijczycy, ich władcy z czasem osiągnęli znaczną niezależność, a ok. 945 pne Szeszonk I opanował cała deltę i założył XXII dynastię nazywaną libijską, rezydującą w Tanis. Tebami rządziła wówczas kolejna dynastia arcykapłanów wywodząca się od Juputa, ale Szeszonk opanował Teby wprowadzając członków swojej rodziny na wysokie stanowiska w hierarchii tebańskich kapłanów. Władza Libijczykó osłabła w wyniku wzrostu siły konkurencyjnej XXIII dynastii z Tanis oraz napierających z południa nubijskich Kuszytów.
W 727 pne Kuszyci pod wodzą panującego w Napacie Pije zdobył władzę na Tebami, założył XXV dynastię zwaną kuszycką i w czasie 20-letnich rządów na kilka lat opanował cały Egipt.
Prestiż Egiptu i jego wpływy na północy zmalały pod koniec trzeciego okresu przejściowego (Nubijczycy chyba nie byli zainteresowani ekspansją w tym kierunku), a ich alianci dostali się pod wpływy osiągającej status mocarstwa Asyrii (ok. 668 pne Niniwa stała się największym miastem ówczesnego świata dystansując Teby). Asyryjczycy rozpoczęli ataki na Egipt jeszcze za rządów dynastii kuszyckiej, a w 664 pne Asurbanipal zdobył i złupił Teby.
Założyciel XXVI dynastii, Psametych I objął władzę jako wasal Asurbanipala, ale szybko uniezależnił się i wyparł Asyryjczyków z Egiptu, następnie został uznany przez nubijskiego gubernatora Teb i rządził krajem z miasta Sais w delcie Nilu.
Psametych sprowadzał greckich najemników, którzy osiedlali się w delcie Nilu, a dzięki kontaktom z krajem po raz pierwszy rozbudzili zainteresowanie Greków Egiptem, powszechne za czasów Ptolemeuszy.

KSIĄGI UMARŁYCH

Ksiągi umarłych to zbiór magicznych tekstów, zaklęć i liturgicznych wskazówek ułatwiających zmarłemu zjednoczenie duszy i zmumifikowanego ciała w zaświatach. Zgodnie z mitologią osiągnięcie egipskiego raju wymagało przejścia wielu prób przez sądem umarłych, który oceniał doczesne życie zmarłego i recydował o możliwości jego włączenia do orszaku boga Re. Księga umarłych to spisany na papirusie "poradnik" ułatwiający przekonanie sądu o swoich zasługach i zdobycie życia wiecznego.
Tradycja wywodzi się z tzw. "tekstów piramid" i sięga okresu V i VI dynastii, kiedy to zaklęcia i magiczne formuły zapisywano na ścianach grobowców. Ok. 2000 pne teksty i symbole umieszczano na sarkofagach. Na początku Drugiego Okresu Przejściowego ukształtował się podstawowy zbiór tekstów, a od czasów XVIII dynastii spisywano je na papirusie i wkładano do grobu lub zawijano razem z mumią zmarłego. Księgi umarłych stały się tak popularne, że kopiowano je z pustymi miejscami przeznaczonymi do wpisania imienia zmarłego i nabyć mogli nie tylko członkowie rodziny królewskiej, ale również dworzanie i wysocy urzędnicy. Od czasów Hatchepsut i Tutmozisa III księgi ilustrowano coraz zdobniejszymi winietami, nawet kosztem zmniejszenia tekstu.
W Trzecim Okresie Przejściowym księgi umarłych wykonywano w dwóch wersjach: hieroglificznej wersji bogatej, w której dominowały ilustracje o wysokiej wartości artystycznej oraz pisanej hieratyczną kursywą wersji tańszej, ozdobionej winietami rozpoczynającymi tekst.

Scena sądu umarłych z Księgi Umarłych królewskiego skryby Hunefera (ok. 1285 pne).
Od lewej: Anubis prowadzi Hunefera na sąd, który waży jego serce, a Toth zapisuje werdykt

Sąd umarłych z ksiągu Umarłych ok. 350 pne

Papirus z Ani, XIX dynastia, 1240 pne

Księga umarłych Amenofisa wielkiego kapłana Amona - wersja kursysowa, Trzeci Okres Przejściowy, XI w. pne

Księga Umarłych Neferini, Okres Ptolemeuszy (IV-I w. pne)