SZTUKA CYKLADZKA

Wyspy Cyklady i najważniejsze stanowiska archeologiczne w relacji do ośrodków mykeńskich Peloponezu

Z niemal okrągłej Thery pozostały trzy wyspy: współczesne Santorini, Theresie
i maleńka Aspronisi, oraz wierzchołek wulkanu wystający z wód zatoki

Pokłady wulkanicznego popiołu odkryto przede wszystkim na terenach położonych na wschód
od Thery - kataklizm oszczędził Peloponez, na którym rozwijała się kultura mykeńska.

SALIAGOS 4300-3700

Maleńka wysepka Saliagos (zaledwie 70 x 110 m) leży między wyspami Paros i Antyparos i zasiedlona była w okresie końcowego neolitu 4300-3700 pne. Odkryte tam stanowisko jest niewielkie, obejmuje fundamenty kilku prostokątnych budynków o wymiarach 2,5 x 3 m i jednego budynku owalnego. W dwóch pomieszczeniach znaleziono ślady pieców, a dwa pomieszczenia służyły za magazyny zboża. Ostatnia warstwa obejmuje kompleks o wielkości 15 x 17 m.
Mimo tak małej skali Saliagos jest odkryciem wyjątkowym, ponieważ jest jedynym osiedlem, w którym stwierdzono ślady planowo prowadzonej gospodarki rolnej, nie mającej w tym rejonie ani bezpośredniej tradycji ani kontynuacji. Zadziwiające jest również to, że na wysepce o powierzchni mniejszej niż 1 ha odnaleziono skorupy ceramiki o łącznej wadze 3,5 tony, z których udało się skompletować ok. 60 naczyń, oraz ok. 25.000 innych obiektów, wśród nich 1100 ostrzy wykonywanych z wydobywanego na Melos obsydianu. Poza tym stwierdzono ślady tuńczyków (rybołówstwo), kości owiec i kóz, a także w niewielkiej ilości kości bydła i świń. Ponieważ nie ma możliwości, aby na tak niewielkiej powierzchni hodowano wszystkie wymienione gatunki zwierząt, prawdopodobnie Saliagos należało do większego zespołu osiedli znajdujących się na Paros i Antyparos. Nie wiadomo jednak, dlaczego na tych wyspach nie zachowały się żadne ślady osiedli neolitycznych.
Najważniejsze znaleziska z Saliagos to tzw. Tłusta Dama (Fat Lady) z Saliagos i idole skrzypcowe, świadczące o tym, że ta niewielka kultura uprawiała jakąś formę kultu. Są to jedyne świadectwa wspólnoty kulturowej Saliagos i rozwijającej się niezależnie na wyspie Kea osiedla Kephala.

KEPHALA 3300-3200

Kephala to północno-zachodni fragment wyspy Keos zwrócony ku Attyce, na którym odnaleziono ślady osiedla zamieszkanego w latach 3300-3200 pne przez niewielką społeczność liczącą ok. 50 ludzi. Obok pozostałości kilku budynków odnaleziono cmentarzysko 40 w większości obmurowanych grobów, w których chowano nawet po kilkanaście zwłok.
Kultura Kephala jest blisko związana z kulturami attyckimi zgrupowanymi wokół Zatoki Sarońskiej i uważana jest za poprzedniczkę kultury Grotta-Pelos, ale jednocześnie podkreśla się jej odrębność od kultury Saliagos, rozwijającej się znacznie wcześniej i znacznie bliżej Naksos.

GROTTA-PELOS 3100-2650

Grotta-Pelos to kultura nazwana od dwóch stanowisk archeologicznych Grotta i Pelos na wyspie Naksos. Rozwijała się na tej wyspie w latach 3100-2650, ale jej ślady odkryto również w najstarszych warstwach kultury Phylakopi na wyspie Melos.
Z kultury Grotta-Pelos nie zachowały się budynki mieszkalne, ale cmentarzyska otoczone murami podpierającymi mieszczące je tarasy. Ponieważ cmentarzyska są niewielkie, przypuszcza się, że kultura nie tworzyła zwartej wsi, ale kilka samodzielnych domostw zamieszkanych przez rodziny lub klany.
Grotta-Pelos wykazuje podobieństwa z kulturami kontynentalnej Attyki, Krety i małoazjatyckiego Iasos i uważana jest za kontynuację kultury Kephala. Mimo podobieństw znalezisk (narzędzia obsydianowe i ceramika) nie można stwierdzić związków z kulturą pobliskiego Saliagos.

KEROS-SYROS 2650-2450

Następczynią kultury Grotta-Pelos jest kultura Keros-Syros rozwijająca się w latach 2650-2450. Swą nazwę kultura ta wzięła od wysp Keros i Syros, chociaż najlepiej zachowane stanowiska znajdują się na Kei i Ios.
Jest to kultura cykladzkich idoli kanonicznych, wśród których pojawiły się po raz pierwszy przedstawienia czynności życia codziennego (muzycy-harfiści) co świadczy od zmianie lub poszerzeniu funkcji rzeźb, którym wcześniej przypisywano wyłącznie funkcję kultową.
Główne stanowiska kultury to Agia Irini (Kea), Skarkos (Ios), Daskaleio Kavos (Keros) i Daskalio, a także różne osiedla na Melos i cmentarzysko na Syros.
W ceramice obok wzorów malowanych po raz pierwszy pojawiają się odciskane ze stempla ornamenty w formie trójkątów, koncentrycznych okręgów i spirali. Typowymi naczyniami są tzw. „sosjerki”, okrągłe pyxis (okrągłe naczynia na przybory toaletowe i biżuterię) z pokrywami, płaskie misy przypominające ceramiczne patelnie i dzbany z uformowanym wylewem.
Niektóre z patelni dekorowane są po zewnętrznej stronie motywami figuratywnymi przedstawiającymi słońce statki, ryby itp.
Artefakty typowe dla kultury Keros-Syros znaleziono w dolnych warstwach Troi I i II, co świadczyć może o kontaktach między tymi kulturami.

KASTRI 2450-2200

Kultura Kastri rozwijała się na Cykladach, Eubii, w Attyce i Beocji w latach 2450-2200 pne i nazwę wzięła od stanowiska Kastri w północno-wschodniej części Syros.
Następowała po kulturze Keros-Syros  często jest traktowana jako faza tej kultury. Nazywana jest również kulturą Leffkandi-I.
Osiedle Kastri znajduje się na zboczu góry i jest otoczone murami od strony morza, co sugeruje kierunek potencjalnego zagrożenia.
Inne stanowiska wiązane z tą kulturą to Panormos (Naksos - 20 pomieszczeń otoczonych grubym murem), Kunthos (Delos - budynki jednoizbowe o okrągłym planie).
Po raz pierwszy w kulturze Kastri pojawiają się ceramiczne naczynia o silnie czerwonej barwie, typowe są formy dzbanów i kubków z uchwytami, tzw. depas amphikypellon, cylindryczne wysmukłe naczynia z długimi, wąskimi uchwytami, poza tym płaskie tace i misy z załamanymi krawędziami i zdobieniem w postaci geometrycznych wzorów.
Coraz częściej pojawia się metal – pierwsza brązowa piła jest najstarszym tego typu obiektem odnalezionym w regionie.
Stylistycznie odpowiada ona kulturze Lefkandi (Eubia), oraz ze wschodniej Attyki (Rafina), i Beocji (Orchomenos, Eutresis, Teby).
Ok. 2200 pne nastąpiła trwająca ok. 150 lat przerwa w zasiedleniu wysp cykladzkich Opuszczone zostało nawet od dawna zamieszkane osiedle Agia Irini  na Kei. Dopiero w 2000 pne pojawili się kolejni osadnicy, których napływ spowodował wzrost nowych centrów, jak np. Phylakopi na Melos.

PHYLAKOPI 2050-1600

Aż do tajemniczej przerwy w historii osadnictwa cykladzkiego, jaka zamknęła historię Kastri poszczególne kultury stanowiły kontynuację egejskiej tradycji neolitycznej. Dopiero następująca po wznowieniu zasiedlenia tego regionu kultura Phylakopi stanowi istotne novum, ponieważ powstająca w niej ceramika wskazuje na zasadniczą zmianę jakościową, a tym samym na wymianę twórców tej kultury.
W ceramice pojawiają się zarówno nowe technologie (mineralne polewy naczyń z czerwonej, brązowej lub czarnej gliny), nowe sposoby zdobienia (rycie wzorów w polewie) jak i nowe formy naczyń. Obok tradycyjnych naczyń kulistych pojawiają się tzw. kacze wazy – kuliste naczynia z wylewem w formie kaczego dziobu, zdobione białą polewą naczynia z jednym uchwytem umieszczony po przeciwnej stronie wylewu, oraz naczynia magazynowe, tzw. pitosy o znacznej średnicy i szerokim otworze. Są to pierwowzory pitosów, które w późniejszych epokach osiągną wysokość ponad 2 m i ze względu na ciężar i pojemność będą montowane w specjalnych wgłębieniach w podłodze magazynu.
Naczyniem bez precedensu były tzw. kernoi, kilkupłomieniowe lampki oliwne o wspólnej podstawie.
W Phylakopi powstało pierwsze osiedle o charakterze miejskim o średnicy ok. 250 m i uliczkach o szerokości ok. 1,6 m, zabudowane domami o murach grubości ok. 60 cm. Również po raz pierwszy zastosowano zaprawę do łączenia bazaltowych i wapiennych elementów muru. Miasto posiadało port i prowadziło handel, na co wskazują przykłady miejscowej ceramiki odnajdywane zarówno na Krecie jak i w kontynentalnej Argolidzie.
Dzieje kultury Pkylakopi dzielone na dwa główne okresy – okres średniocykladzki obejmujący lata 2050/2000-1600 pne i następujący po nim okres mykeński, w którym kultury cykladzkie coraz bardziej poddawały się wpływowi kultury mykeńskiej. Od czasu szczegółowych badań prowadzonych w latach 70-tych XX wieku przez Colina Renfrew datowanie miejskich elementów kultury Phylakopi, przypisywanych okresowi pierwszemu przesuwa się obecnie na epokę mykeńską. Obydwie koncepcje nie odpowiadają jednak na zasadnicze pytanie – czy nowa kultura, która pojawiła się w Phylakopi po półtorawiecznej przerwie osiedleńczej była kontynuacją wcześniejszych kultur cykladzkich (egejskich), czy też była kulturą ludów, które ten rejon opanowały tuż przed 2000 r. pne.
Jeśli epokę Kastri zakończyło opuszczenie starych osiedli, to ich mieszkańcy albo wyginęli, albo na 150 lat udali się na wygnanie (na kontynent czy na sąsiednie wyspy?). Jeśli po 150 latach pojawili się nowi osadnicy, to czy były to kolejne pokolenia rdzennych mieszkańców Cyklad, czy też kolejne pokolenia najeźdźców…
Wyraźne innowacje charakteryzujące kulturę Phylakopi wskazują na to, że należy ją wiązać raczej z nowymi społecznościami, które na Melos dotarły z kontynentu, chociaż jest bardzo prawdopodobne, że nie byli to stopniowo opanowujący Tesalię i Attykę Achajowie, ale fala uciekających przed najazdem kontynentalnych autochtonów.

Kernoi (świecznik), "kacza waza" i pitos z Phylakopi

PHYLAKOPI po 1600 pne

Miasto, które powstało w Phylakopi po 1600 pne ma już zupełnie inną strukturę – większość budynków wzniesiono na nowych fundamentach, miały one znacznie większe rozmiary i były dekorowane freskami, z których zachował się słynny fresk przedstawiający latające ryby. Z zabudowy wyróżniał się rozmiarami wielki budynek (5,7 x 13,6 m) uznany za centrum administracyjne, a całość otaczał mur wysokości 4m i grubości 2 m. Miejskie fortyfikacje powstały w okresie, gdy od dawna zniszczone było Akrotini na Therze – miasto pozbawione podobnych fortyfikacji. W Phylakopi po 1400 pne fortyfikacje jeszcze powiększono dodając do istniejących murów drugi pas umocnień i podobnej grubości, tuż obok dawnego centrum administracyjnego powstał mykeński pałac wyposażony we własną studnię. Powstał również budynek o charakterze świątyni, w którego ruinach odnaleziono liczne rzeźby, w tym przedstawiające postaci mężczyzn.

Rybak i Dama z Phylakopi

Fresk z latającymi rybami

Idole to gliniane, bazaltowe i marmurowe figurki przedstawiające ludzką postać - najczęściej w silnie uproszczonej i zgeometryzowanej konwencji - najbardziej charakterystyczny element sztuki cykladzkiej. Ich nazwa wywodzi się z przypisywanej im funkcji kultowej. Chociaż przykłady idoli znajdowano również w Attyce i zachodniej Anatolii, stały się one symbolem sztuki cykladzkiej.
Forma idoli dojrzewała przez wiele stuleci, a jej początki sięgają neolitu, ale istnieje znacznie głębsze pokrewieństwo między późnoneolitycznymi idolami a paleolitycznymi figurkami Venus. Już w okresie paleolitu pojawiły się dwie tendencje w sposobie przedstawiania postaci ludzkiej - konwencja "biologizująca", podkreślająca witalność i macierzyńską płciowość, oraz konwencja "geometryzująca", przedstawiająca w lapidarnej formie wyróżniające cechy ludzkiego gatunku. Obydwie te tendencje pojawiają się również we wczesnej rzeźbie cykladzkiej, o czym świadczy tzw. Tłusta Dama z Saliagos i pochodzący z tej samej kultury idol "skrzypcowy" (violin idol). Takie proste formy powstawały w całym obszarze kultur neolitycznych od Anatolii do Bałkanów.

Tłusta Dama, idol stojący i idol skrzypcowy z Saliagos

We wczesnej kulturze Grotta-Pelos, nazywanej "glinianą" Grotta (3200-2800 pne) powstawały dwuwymiarowe, płaskie idole o wyraźnie zaznaczonych antropomorficznych kształtach i zróżnicowanych cechach określanych jako style Plastira (Paros) i Louros (Naksos).
Styl Plastira wyróżnia się przedstawieniem postaci o wyraźnie opracowaną głową i stopami, zaznaczoną płcią i ramionami skrzyżowanymi na torsie. Nogi są oddzielone na całej długości. Znaczna ilość opracowanych detali uległa redukcji w drugim typie - Louros.
Styl Louros to stojące, wyprostowane, płaskie postaci bez opracowanych detali twarzy i rąk. Ten bardzo wczesny styl podkreśla geometryczną kwintesencję ludzkiej postaci.

Od lewej: dwa idole z Plastiras i dwa idole z Louros

W kulturze Keros-Syros (ok. 2500) idole osiągają swoją formę kanoniczną, określaną tak ze względu na stałość proporcji powtarzającej się w większości zachowanych przykładów. Większość to figurki niewielkie (10-50 cm), rzadko zdarzają się większe (90 cm) i tylko jedna z odnalezionych jest duża (148 cm). Z tego okresu pochodzi również kilka głów naturalnej wielkości, jednak nie wiadomo, czy były częściami większych rzeźb.
Wyróżnia się cztery style idoli kanonicznych (ustalonych przez Colina Renfrew):
Kapsala - styl najwcześniejszy - charakteryzują zaokrąglone formy, nieforemna głowa, wyraźnie zaznaczone, szeroko rozstawione piersi. Podciągnięte kolana sugerują postać leżącą. Rzeźby nie mają zaznaczonego wzgórka łonowego.
Spedos - styl najczęściej występujący - wyróżniają zaokrąglone formy z dużą głową, szerokimi policzkami i poziomo ściętą głową. Proste ramiona i wąska talia tworzą trapezoidalną formę korpusu, uda szersze od talii. Idole często przedstawiają kobiety ciężarne, ale tylko rzadko zaznaczony jest wzgórek łonowy.
Dokathismata - styl współczesny ze Spedos - to kombinacja prostych form geometrycznych (górna część korpusu) i dynamicznych form krzywoliniowych szyi i głowy. Postaci mają małe, szeroko rozstawione piersi i u wszystkich rzeźb zaznaczono wzgórek łonowy.
Chalandriani - ostatni styl kanoniczny - jest bardzo wyraźnie zgeometryzowany. Górna część korpusu z kwadratową klatką piersiową i mocno zaznaczonymi ramionami tworzy najszerszą część postaci, a całość od ramion do stóp tworzy odwrócony trójkąt. Silnie stylizowana głowa jest również trójkątna.
Jedynie na Krecie odnaleziono idole o wyraźnie odbiegającym od wymienionych Koumasa - są to małe figurki o geometrycznym zarysie i płaskiej powierzchni, sprawiające wrażenie silnie stylizowanych. Ze względu na podobieństwo do idoli stylu Dokathismata i Chalandriani uważane są za minojskie, późne naśladownictwo cykladzkich pierwowzorów.
Na przełomie II i III fazy kultury wczesnocykladzkiej, w kulturze Kastri (2200) kanoniczne formy idoli ulegają rozluźnieniu, zmienia się ułożenie rąk (czasami jedna ręka ułożona jest ukośnie, pojawiają się również rzeźby wykonane z metalu (ołów).
Wśród zachowanych idoli bardzo niewielką część stanowią postaci męskie, ale właśnie w nich sztuka idoli osiągnęła szczytowy poziom - są to najczęściej postaci muzyków - harfistów i flecistów. Jeszcze rzadziej występują kompozycje grupowe.
Produkcja idoli trwała do końca kultury Phylakopi i zanikła po 2000 r. pne.

NEOLIT

VIOLIN IDOLS

PLASTIRA

LOUROS

KAPSAL

SPEDOS

DOKATHISMATA

CHALANDRIANI

KOUMASA

FORMY NIEKANONICZNE