Historia sztuki helladzkiej nie jest tak efektowna jak historia sztuki minojskiej (nie zachowały się równie wspaniałe dzieła sztuki), ale jest znacznie bardziej skomplikowana, a stosowana w niej terminologia znacznie bardziej myląca. Pojęcie "helladzka" odnosi się do kontynentalnej części Grecji, przede wszystkim do zachodniego pasa wybrzeża Morze Egejskiego obejmującego Tesalię, Fokidę, Beocję, Attykę i niemal cały Peloponez, ale jednocześnie sugeruje, że rozwijające się tam kolejne kultury stanowiły pewną ciągłość. Ciągłość ta obejmuje rozwój sztuki helladzkiej od fazy wczesnej, przez średnią do późnej i tę późną, dojrzałą fazę nazywa się potocznie sztuką mykeńską. Prawidłowy co do miejsca i chronologii podział jest całkowicie błędny co do istoty, ponieważ pojęcie "helladzka" nie obejmuje kolejnych faz rozwoju jednej kultury, ale różnych kultur tworzonych przez różne społeczności.
W przypadku rozwijającej się na Cykladach i Krecie kultury minojskiej mamy podstawy do przypuszczeń, że była to kultura autochtoniczna, w jakiś sposób wywodząca się z miejscowej tradycji neolitycznej. Przeżyła ona swój rozkwit ok. XVI w pne i - osłabiona szeregiem naturalnych kataklizmów (trzęsienia ziemi, wybuch wulkanu na Therze) - uległa ekspansywnej kulturze najeźdźców.
Kontynentalna część dzisiejszej Grecji została opanowana przez indoeuropejskich Achajów ok. 2000 pne, a więc w czasach, gdy miejscowe kultury neolityczne nie osiągnęły jeszcze progu kultury wysokiej, a przede wszystkim nie zdążyły stworzyć cywilizacyjnej bazy. Rozproszone osiedla ludzkie rozwijające swoją rodzimą tradycję zostały prawdopodobnie do szczętu zniszczone (a w sensie materialnym nie było jeszcze zbyt wiele do niszczenia) i na ich miejscu Achajowie zaczęli dopiero tworzyć kulturę własną.

Wyobrażenie na temat rozwoju tej kultury również nie jest zgodne z faktami, ponieważ ukształtowały je odkrycia dokonane najpierw przez greckiego archeologa Kyriakosa Pittakisa (1841 - rekonstrukcja "Bramy Lwic"), a potem przez Niemca Heinricha Schliemanna (1876) w najsłynniejszych obecnie (co nie oznacza, że najważniejszych w starożytności) Mykenach. Starannie zrekonstruowane (i nieco poprawione) mury obronne ze słynną "Bramą Lwic", dwa kręgi grobowe i słynne groby tolosowe z "grobem Agamemnona" i "grobem Klitajmestry" tworzą obraz wspaniałego miasta, ale zapomina się o tym, że cyklopowe mury i Brama Lwic powstały dopiero ok. 1350 pne, a grób tolosowy zwany grobem Agamemnona lub Skarbcem Atreusa sto lat później, czyli ok. 1250 pne (a więc 200 lat po złupieniu przez Mykeńczyków Knossos). Sugestywność legendy stworzonej przez Schliemanna spowodowała, że określenie "mykeński" odnosi się do rozkwitu kultury Achajów, ale kultura rozwijająca się na kontynencie w okresie 2000-1600 pne była również ich kulturą, a przynajmniej tą właśnie kulturą zajmuje się historia sztuki. Jest więc ona w takim samym stopniu "mykeńska", w jakim jest "achajska".
Rok 1600 pne stanowi zapewne ważną cezurę w historii kultury mykeńskiej, ale nie ma istotnego znaczenia w rozwoju kultury helladzkiej traktowanej jako całość, bo zasadniczy przełom nastąpił w roku 2000 pne, gdy kultura miejscowa stanęła w obliczu ekspansywnej kultury obcej. Dlatego powszechnie stosowane nazewnictwo w periodyzacji sztuki helladzkiej powinno być skorygowana, aby podkreślić jakościową zmianę, jak nastąpiła właśnie ok. 2000 pne, gdy miejsce autochtonicznej kultury helladzkiej zaczęła zajmować mykeńska kultura indoeuropejskich Achajów.

PERIODYZACJA

Zanim Hellada opanowana została przez Achajów, rozwijały się tam kultury miejscowe, ale ich historia nie jest zbyt przejrzysta, ponieważ znaleziska archeologiczne interpretowane są z punktu widzenia dwóch zupełnie odmiennych wizji dziejów. Jedna z nich zakłada, że cywilizacja weszła do Europy różnymi drogami z Bliskiego Wschodu i jedna z tych dróg wiodła przez basen Morza Egejskiego. Druga twierdzi, że Stara Europa ucywilizowała się wcześniej niż Bliski Wschód i swoimi wpływami objęła cały Półwysep Bałkański do czasu, gdy europejska kultura neolityczna została opanowana i zniszczona przez indoeuropejskich najeźdźców.
Pewne światło rzuca na ten problem rozmieszczenie stanowisk neolitycznych w Helladzie. Warto zwrócić uwagę, że już wczesnoneolityczne Sesklo miało - wprawdzie prymitywną, ale czytelną - strukturę i zabudowę, a następujące po nim Dimini to już ufortyfikowana twierdza przypominająca późniejsze obiekty mykeńskie. Tymczasem w położonej znacznie bardziej na południe Argolidzie, w jaskini Franchti ludzie mieszkali od czasów górnego paleolitu aż do 3000 pne i opuścili to miejsce prawdopodobnie z powodu podnoszenia się poziomu morza. Oczywiście nie można wykluczyć, że jaskinia Franchti była tak wygodną siedzibą, że jej mieszkańcy przez kilka tysięcy lat nie poczuli potrzeby jej opuszczenia i wybudowania pierwszych szałasów czy ziemianek (chociaż w tym czasie w Starej Europie, a nawet w Sesklo i Dimini powstawały osiedla prostokątnych domów). Bardziej prawdopodobne jest jednak to, że Peloponez stanowił w okresie neolitu peryferia cywilizującego się świata i nie zetknął się jeszcze z wynalazkami neolitycznej rewolucji i jakkolwiek dokonywała się ona równocześnie w północnej Syrii, w Anatolii i na Bałkanach, to na zachodnie wybrzeże Morza Egejskiego dotarła z północy, a nie ze wschodu.

Sesklo jest najlepiej zachowanym stanowiskiem neolitycznym w kontynentalnej części Grecji, położonym koło miasta Volos w południowej Tesalii. Historię rozwijającej się tam kultury dzieli się na dwie fazy: proto-Sesklo i pre-Sesklo (5.800-5.300 pne) oraz Sesklo (5.300-4.400 pne).
Pierwsze osiedle fazy proto-Sesklo nie było fortyfikowane, miało strukturę otwartą i tworzyły je cztery budynki mieszkalne otaczające większą budowlę - prawdopodobnie kultową - o wymiarach 12 x 12 m. Charakterystyczna dla tego okresu jest polerowana ceramika monochromatyczna, a także ceramika malowana w czerwone wzory na kremowym tle, lub (rzadziej) białe wzory na tle czerwono-brązowym. Występują duże, terakotowe figurki kobiece z oczami zaznaczonymi nacięciami i podkreślonymi pośladkami.
Znaleziska należące do fazy pre-Sesklo wskazują na to, że kultura dostała się pod wpływ obcej, prawdopodobnie północno-zachodniej kultury. Świadczy o tym ceramika oksydowana i zdobiona w pierwszym okresie odciskami paznokci, a później muszli cardium, od której typ ceramiki wziął swą nazwę. Zachowane figurki mają uproszczone formy, brak zaakcentowania rysów twarzy lub jakiejkolwiek dekoracji. Ta obca kultura została całkowicie wchłonięta przez ludność miejscową i zniknęła w okresie formowania się właściwej kultury Sesklo.
Po 5.300 pne kultura Sesklo rozwijała się na znacznym obszarze Tesalii tworząc nowe osiedla, w ktorych wytwarzano charakterystyczną dla tego okresu ceramikę czerwono-białą. W szczytowym okresie rozwoju Sesklo było znacznym miastem mającym otoczony dolnym miastem akropol, ok. 500 budynków i 3-4.000 mieszkańców. Miasto otoczone było murem grubości zaledwie 1 m, podczas gdy pozostałe ośrodki kultury zabezpieczone były jedynie ziemnymi rowami.
Gospodarka Sesklo opierała się w dalszym ciągu na myślistwie i hodowli, chociaż zachowały się ślady prymitywnego rolnictwa, uprawy pszenicy, jęczmienia i soczewicy. W początkowej fazie nie istniały skodyfikowane obyczaje grzebalne - zwłoki zmarłych po prostu wyrzucano. W ostatnim okresie istnienia kultury powstało pierwsze neolityczne cmentarzysko, na którym skremowane szczątki zmarłych grzebano w ceramicznych, polerowanych słojach. Sesklo zostało kompletnie zniszczone ok. 4400 pne, prawdopodobnie przez mieszkańców sąsiedniego Dimini.

O kulturze Eutresis wiadomo niewiele, dopuszcza się możliwość występowania fortyfikacji w Perachora, ale traktuje się ją jako ostatnią fazę neolitu. Występowanie metali bardzo rzadkie, ceramika to półokrągłe wazy gładzone. Brak grobów. Obiekty kamienne, gliniane i kościane stanowią podstawę kultury materialnej.

Kultura Korakou obejmowała tereny Peloponezu, Attyki, Beocji, Fokidy, Lokridy aż do wyspy Lefkas na zachodzie. Typową ceramikę znajdowano w warstwach Rachmani koło Volos, w warstwie EM-II w Knossos i w kulturze Keros-Syros na Ios oraz w Agia Irini na Keos. Wiele stanowisk tej kultury, np. w Lernie i Tirynsie zostało spalonych, ale inne, jak Eutresis w Beocji i Kolonna na Eginie przeszły łagodnie w fazę kultury Tirynsu.
Wiele stanowisk tej kultury było fortyfikowanych, pojawiają się pierwsze duże budynki publiczne (House of Tiles / Lerna), tzw. domy korytarzowe: kilka prostokątnych pomieszczeń tworzy rdzeń, wzdłuż którego przebiega korytarz służący jako klatka schodowa. Domy budowano z cegły błotnej i pokrywano płytkami dachowymi z łupka lub terakoty. Budowle stanowią całkowite przeciwieństwo monumentalnej architektury rozwijającej się w tym samym czasie w Anatolii (Troja I-II).

Ceramika z Eutresis

Zlokalizowana na kontynencie (Lerna, Pefkakia, Teby, Tiryns), na Eginie (Kolonna) i Eubii (Lefkandi, Manika) kultura Lefkandi jest traktowana jako kontynentalny odpowiednik fazy Kastri kultury cykladzkiej ze względu na współwystępowanie charakterytycznej, polerowanej ceramiki czerwono-czarnej. Ceramika ta koegzystuje w ceramiką Karakou, ale wyłącznie na wybrzeżu kontynentu - nie ma jej w interiorze. Kulturę Lefkandi uważa się za świadectwo wpływów anatolijskich wynikających ze stopniowej infiltracji regiony przez grupy przedostające się przez Cyklady w stronę kontynentu europejskiego.

W Lernie i Tirynsie kultura występuje bezpośrednio po fazie Karakou, zniszczonej kompletnie w wyniku pożaru. W centralnej Grecji (Teby, Orchomenos, Lefkandi, Eutresis) warstwa kultury Tiryns następuje po kulturze Lefkandi. Pełny zasięg kultury Tirynsu obejmuje: Argolidę, Achaję, Arkadię, Elis, Beocję, Fokidę, Lokrydę, Eubię i wyspy jońskie Lefkadę i Itakę.
Ceramika malowana obejmuje dwie odmiany: ciemną-na-jasnym, z prostoliniowymi, geometrycznymi ornamentami, rozpowszechnioną na Peloponezie, oraz ceramikę Agia Marina jasną-na-ciemnym, o podobnej ornamentyce, rozpowszechnioną w centralnej Grecji.
Ceramikę kultury Tiryns wywodzi się z kręgu Keros-Syros, ale bez wpływu kultury Lefkandi.
Z tej kultury pochodzą sztylety, gwoździe i broszki metalowe odnalezione w Lernie (IV).
Kulturę Tirynsu uważa się za fuzję kultury Lefkandi i Korakou, ale tylko na wybrzeżu, podczas gdy w innych częściach kontynentu rozwijała się dalej kultura Korakou. Jest ona fazą przejściową między Korakou, a kulturą fazy średniohelladzkiej.

"Dom ceglany" w Lernie

Plan Lerny

House of Tiles w Lernie
A - izba pywatna, B - świetlik, C - izba urządowa, G - galerie z klatkami schodowymi

Ruiny Domu Płytek w Lernie

Fortyfikacje w Lernie

Askos z Lerny

Wieża w Lernie

Cegła z muły używana do budowy Lerny

Ceramika z Lerny III