Zanim wyspy egejskie opanowane zostały w latach 1600-1400 pne przez indoeuropejskich Achajów, w całym basenie Morza Egejskiego rozwijała się autochtoniczna kultura tworzona przez potomków neolitycznych rolników zamieszkujących te wyspy od ok. 6000 pne. Wyobrażenie o jej początkach dają ślady neolitycznych kultur Sesklo, Dimini i Saliagos. Przy wszystkich możliwych zróżnicowaniach, prawdopodobnie kultura egejska stanowiła formację dość jednolitą, wynikającą ze stopnia rozwoju lokalnych społeczności i typu gospodarki - połączenia myślistwa, rybołówstwa i prymitywnego rolnictwa (trudno na niewielkich wyspach wyobrazić sobie koczownicze plemiona przepędzające stada w poszukiwaniu pastwisk).

Kultura egejska osiągnęła próg kultury wysokiej ok. 2000 pne i po tej dacie na największej wyspie Krecie powstały pierwsze budowle nazywane starymi pałacami. Pałace te traktuje się jako świadectwo zmian struktury społeczeństwa pierwotnego na jakąś odmianę monarchii. Nie można tego wykluczyć, ale trzeba pamiętać o tym, że określenie "pałac", kojarzące się człowiekowi współczesnemu właśnie z monarchią jest w tym przypadku nieco mylące. Stare pałace kreteńskie, z których zachowały się zaledwie ślady fundamentów nie były luksusowymi siedzibami władców i ich dworów, ale budowlami przypominającymi programem raczej wielofunkcyjne połączenie kaplicy, warsztatów rzemieślniczych, magazynów i sklepów. Zapewne zamieszkiwała je elita ówczesnych społeczeństw (taka zawsze się tworzy), ale zgromadzenie pomieszczeń wokół centralnego placu (dziedzińca) wskazuje na to, że była to raczej "architektura użyteczności publicznej" o funkcji kultowo-administracyjno-gospodarczej.

W tym miejscu trzeba zrobić jednak ważną dygresję o Saliagos.
Z przyczyn, o których piszę dalej, kultura egejska przeżyła rozkwit na Krecie i Therze (Santorini), ale właśnie w wyniku tego rozkwitu i intensywnej działalności budowlanej (trzy fazy "palacowe") ślady początków tej kultury w jej najważniejszych ośrodkach uległy zniszczeniu. Nowe, a więc "lepsze" zastępowało stare, a więc "gorsze" i nikt nie myślał wtedy o ochronie zabytków. Na wyspach bliższych kontynetowi, w mniejszych ośrodkach narażonych na wpływy agresywnej kultury Achajów, rozwój kultury egejskiej został stosunkowo szybko zahamowany, a to, co nie zostało całkowicie zniszczone, pokryła ziemia. Dlatego ślady początków tej kultury znaleźć można raczej na mniejszych wyspach cykladzkich.
Wydaje się jednak mało prawdopodobne, aby na Krecie, o ile kultura egejska rozwijała się w całym basenie Morza Egejskiego, nie zachowały się żadne ślady jej wczesnej fazy - a nie odkryto tam niczego porównywalnego ze skromnymi wprawdzie, ale ważnymi znaleziskami z Saliagos - maleńkiej wysepki położonej między Paros i Antyparos. Na Saliagos odkryto późnoneolityczne siedlisko datowane na 4300-3700 pne, a w nim przykłady ceramiki (fotografia obok), które warto porównać z kreteńską ceramiką z Pyrgos (o setki lat późniejszą). Poza tym Saliagos jest absolutnym wyjątkiem, ponieważ tam właśnie stwierdzono jedyne na Morzy Egejskim ślady rolnictwa. Nikt nie wie, jak do tego doszło, ale ale na długo przed podjęciem na Krecie uprawy ziemi, rolnictwo znane było na wysepce położonej znacznie bliżej kontynentu. Faktu tego nie można pominąć, jeśli próbuje się wyznaczyć drogi, jakimi kultura dotarła na Kretę. Wróćmy jednak do tematu.

Ślady starych pałaców zachowały się na Krecie i pochodzą z okresu, gdy do rejonu Morza Egejskiego (najpierw do Tesalii i Beocji) zaczęły docierać fale migracji wywołane prawdopodobnie przez wędrówki ludów indoeuropejskich. Trudno ustalić, czy stare pałace kreteńskie były dziełem autochtonów czy pierwszych najeźdźców. Ich nowa, zupelnie odmienna kultura rozwijała się najpierw w Tesalii i Beocji od ok. 1900 pne, a jej wpływy zaznaczyły się ok. 1600 pne najpierw na wyspach najbliższych Attyce (Kea), a potem obejmowały stopniowo całe Cyklady i najpóźniej dotarły do Krety. Dzięki temu właśnie na Krecie kultura egejska zdążyła się rozwinąć i przeżyć wspaniały rozkwit.
Ponieważ Kreta jest największą wyspą Morza Egejskiego, jedyną wyspą gospodarczo samowystarczalną, leży najbliżej szlaków żeglugowych, Anatolii, Cypru i Egiptu, wydaje się oczywiste, że tam właśnie miała miejsce koncentracja osadnictwa, handlu, bogactwa i towarzyszącej im sztuki. Kreta miała wszelkie dane po temu, aby stać się centrum całego świata egejskiego i jego kultury i w jakimś sensie takim centrum się stała. Jednak zbiegiem historycznych okoliczności jej wpływ ograniczyła nadciągająca, ekspansywna (i lepiej uzbrojona) cywilizacja mykeńska.
Historia konfrontacji tych kultur jest dość czytelna, chociaż w obiegu znajduje się kilka znacznie różniących się pariodyzacji.

PERIODYZACJA KULTURY MINOJSKIEJ

Periodyzacje historii kultury minojskiej proponowane przez różnych autorów różnią się datami, ale są zgodne co do kolejności faz. Podstawą jest historia budowy minojskich pałaców, natomiast pojawianie się nowych stylów ceramiki czy nowych form pisma służy ustaleniu szczegółowego podziału głównych okresów. Różnice w datowaniu wynikają z tego, że chronologię epok późnego neolitu i brązu ustala się w odniesieniu do datowania najlepiej udokumentowanej, ale również orientacyjnie datowanej cywilizacji egipskiej. Powszechnie używane skróty wywodzą się z języka angielskiego: EM - wczesnominojski, MM - średniominojski, LM - późnominojski.
Przełomowe fakty poświadczone odkryciami archeologicznymi to:
- powstanie miast i budowa pierwszych pałaców, ktore uległy zniszczeniu podczas trzęśienia ziemi ok. 1700 pne
- odbudowa pałaców i ich zniszczenie w wyniku kolejnego trzęsienia ziemi ok. 1628 pne, identyfikowanego z wybuchem wylkanu na Therze
- budowa nowych pałaców i rozkwit kultury minojskiej w latacj 1600-1450 pne
- zajęcie Krety przez achajskich Mykeńczyków ok. 1450 pne, zajęcie Knossos i zniszczenie nowych pałaców,
- pożar Knossos ok. 1370 pne.
Po zajęciu Krety przez Mykeńczyków i zniszczeniu wszystkich pałaców z wyjątkiem Knossos (które po splądrowaniu pozostało siedzibą nowych władców) kultura minojska właściwie przestała istnieć, a na pewno przestała się rozwijać. Oczywiście wywarła ona wpływ na kulturę najeźdźców, czego świadectwem jest rozwinięte na podstawie minojskiego pisma linearnego A mykeńskie pismo linearne B, ale był to wpływ słabszy niż ten, jaki w okresie dwojej świetności wywarła ceramika minojska na ceramikę mykeńską. Wielki pożar, który ok. 1370 pne przez kilka dni spustoszył ostatecznie pałac w Knossos (stopił nawet wykonane z mineralnego surowca ściany) oznacza koniec kultury minojskiej.
Tabela przedstawia uproszczoną periodyzację tej kultury.

Kreteńskie stare pałace zburzyło trzęsienie ziemi ok. 1700 pne i zostały one dość szybko odbudowane, poza tym na wyspie powstał nowy typ budowli - pałac bez dziedzińca, czyli willa. W tym czasie kultura kreteńska przeżywała prawdopodobnie okres ekspansji, czego świadectwem jest odkryte w 70-tych latach XX wieku Akrotiri na położonej 110 km na północ od Krety wyspie Santorini. Zbudowane przed 1600 pne Akrotini było wspaniałym ośrodkiem kultury minojskiej i zniknęło z dnia na dzień, zasypane 15-metrową warstwą pumeksu podczas wybuchu wulkanu, który zniszczył Therę (czyli Santorini). Nawet jeśli wybuch Thery nie zniszczył całkowicie kultury kreteńskiej (chociaż są takie koncepcje), to fala tsunami zapewne zniszczyła całą kreteńską flotę i jej północne porty (czym jest niewielkie nawet tsunami, widzieliśmy kilka lat temu w telewizji).
Achajowie osiedlili się na kontynencie najpóżniej ok. 1900 pne, ok. 1600 wybudowali zachowane do dzisiaj Mykeny, dotarli do pierwszych wysp Cyklad, a w 1450 splądrowali i zajęli Kretę. Jeśli więc ok. 1600 pne miało dojść do konfrontacji kultury minojskiej i mykeńskiej, to wybuch Thery sprzyjał Mykeńczykom. Nie naruszył ich głównych ośrodków, a obrócił w perzynę potęgę Krety. Wybuch Thery sprzyjał również współczesnej archeologii, ponieważ na 3500 lat zabezpieczył przed złodziejami ruiny Akrotini - z jest to odkrycie wyjątkowe.
Ponieważ Akrotiri leży na Therze, czyli na wyspie cykladzkiej, zalicza się je do cykladzkiej kultury (zaznaczając silny wpływ kultury minojskiej). I słusznie i niesłusznie. Kultura minojska "rozpędzała się" dość długo i stworzyła najwspanialsze dzieła ok. 1600-1500 pne, a przecież rozwijała się na największej i najbogatszej wyspie Morza Egejskiego. Mykeński "hamulec" zaczął tam działać dopiero po wybuchu Thery, ale na wyspach bliższych kontynentowi działał już wcześniej. Jeśli na tych, mniejszych i biedniejszych od Krety, wyspach rozwijała się jakaś miejscowa kultura, to została ona zniszczona, zanim osiągnęła próg kultury wysokiej i wydała trwałe dzieła sztuki - jej jedynym śladem są cykladzkie idole. Jednak w gruncie rzeczy nie wiemy, jaka to była kultura.
Gdy ok. 1970 ne odkryto Akrotiri, nie wiadomo było, jak ją sklasyfikować...

...tymczasem nie trzeba specjalnej przenikliwości aby stwierdzić, że nie było ani sztuki cykladzkiej, ani sztuki minojskiej, jeśli pod tymi terminami rozumie się jakieś dwie w istotny sposób różne kultury. Pojęcia te mają znaczenie wyłącznie porządkujące, ułatwiające geograficzną lokalizację poszczególnych centrów. W basenie Morza Egejskiego powstawała jedna autochtoniczna, rolniczna kultura egejska, ale z upływem czasu kultura ta obumierała tym szybciej, im biedniejsza była wyspa i im bliżej znajdowała się achajskiego konkurenta. Kultura ta tylko na Krecie i na największej (i najbardziej oddalonej od kontynentu) wyspie Cyklad Therze miała warunki i czas do tego, aby przekroczyć próg kultury wysokiej i wydać wspaniałe dzieła. Chyląc się ku upadkowi ustąpiła miejsca nowej kulturze mykeńskiej, którą do kręgu kultur egejskich zaliczamy również wyłącznie z powodów geograficznych.
Zanikająca egejska kultura kreteńska (minojska) i zajmująca jej miejsce egejska kultura achajska (mykeńska) to kultury należące do dwóch różnych kręgów cywilizacyjnych - rolniczej tradycji Starej Europy i wojownicznej tradycji euro-azjatyckich stepów.

Akrotiri ma dla nas szczególne znaczenie, bo w odróżnieniu od Knossos jest autentykiem, a nie rekonstrukcją (o ile i w tym przypadku nie jesteśmy robieni w trąbę). Obydwa ośrodki należą niewątpliwie do tej samej tradycji i chociaż nie można wybaczyć Sir Arthutowi Evansowi jego gorliwości w malowaniu i murowaniu, to trzeba przyznać, że rekonstrukcje malarstwa kreteńskiego, jakie wykonał pod jego kierunkiem zupełnie nieznany malarz Émile Gilléron trafiają w istotę "minojskiego wdzięku", jaki odnaleźć można w oryginalnych malowidłach z Santorini.