Historia Mezopotamii to skomplikowany ciąg nieustannych wojen, najazdów i podbojów, ale historia jej sztuki jest o wiele prostsza, ponieważ mimo zmieniających się układów politycznych kultury wszystkich ludów włączały się z czasem do wspólnego nurtu rozwijającego się od kultury Sumerów do kultury Persów.
Ten wspólny koloryt sztuki Mezopotamii, nieco mroczny, hieratyczny i surowy jest jednak wynikiem połączenia elementów bardzo odmiennych - trudniej do zdefiniowania miejscowej tradycji związanej z Sumerami, semickich korzeni Amorytów, indoeuropejskich wpływów przyniesionych przez Hetytów i wschodniego rodowodu Persów.
Historia Mezopotamii epoki brązu rozgrywa się w czasach, gdy tworzyły się główne grupy językowe (trochę o tym mowa w dziale teoria kurhanowa). Badanie struktury języków pozwala na śledzenie wędrówek ludów i przenikania się ich kultur. Języki sumeryjski i akadyjski, które zapisywano pismem klinowym stanowią wyjątki, nie mają pokrewieństw ani z językami indoeuropejskimi, ani z językami afrykańskimi i dlatego nazywa się je językami izolowanymi. Prawdopodobnie stworzyły je ludy miejscowe, zamieszkujące te tereny jeszcze w epoce neolitu. Jednak w historii Mezopotamii ogromną rolę odegrały dwie kultury mówiące językami indoeuropejskimi. Drugą z nich tworzyli Persowie, którzy kojarzą się z imperium Achemenidów i dzisiejszym Iranem, ale wywodzą się z terenów leżących na południowy-wschód od Morza Kaspijskiego (dawna kultura Kura-Araks). Pierwszą natomiast stworzyli Hetyci, którzy, zanim stali się potęgą toczącą wojny z Egiptem, przywędrowali do Anatolii z północy - chociaż nie wiadomo, czy przez Kaukaz czy przez Bosfor.
Zwykle myśląc o Mezopotamii pamiętamy o Sumerach (bo kojarzą się z romantycznymi mrokami dziejów), Babilonie (bo wieża Babel, wiszące ogrody itd.) i Persji (bo wojny perskie i Aleksander Wielki), ale jakoś Hetyci nie cieszą się równą popularnością. Tymczasem to właśnie Hetyci rozpoczęli przyspieszony awans cywilizacyjny Bliskiego Wschodu (a potem Egiptu) wprowadzając zaawansowaną metalurgię, konia i rydwan, mający większe znaczenie dla skuteczności ówczesnych armii, niż w XX wieku czołg. Hetyci zeszli ze sceny ok. 1200 pne, ale jeśli o kilka wieków późniejsze, perskie płaskorzeźby przedstawiają polujących z rydwanów królów, to rydwany te dostarczyli im z nadwołżańskich stepów właśnie Hetyci.
Z perspektywy czasu wydaje się jednak, że indoeuropejska domieszka miała wymiar przede wszystkim cywilizacyjny i nie wpłynęła na ducha sztuki Mezopotamii. Zostało po niej wprawdzie żelazo, ale zarówno Hetyci (chociaż o tym wiadomo niewiele) jak i Persowie poddali się mrocznemu urokowi Sumeru. Jest w kulturze Sumerów coś i odpychającego i fascynującego - jakaś magnetyczna siła powodująca, że archaiczne, sumeryjskie pismo klinowe używane było jeszcze półtora tysiąca lat po ich definitywnym upadku przez nowe mocarstwo perskie, które niemal zawojowało klasyczną Grecję.

LUDY MEZOPOTAMII I OKOLIC

Oglądając dzieła sztuki Mezopotamii warto wiedzieć, jak toczyły się losy tworzących je ludów:
Sumerowie to lud autochtoniczny (o czym świadczy ich izolowany język), tworzący jeszcze w okresie neolitu początki kultury ubajadzkiej w zakładanych w dolnej Mezopotamii miastach. Jeszcze w okresie Uruk stworzyli pismo obrazkowe, z którego ok. 2400 powstało pierwsze pismo klinowe.
Akadyjczycy to plemiona semickie docierające ok. 2600 pne do delty Tygrysu i Eufratu z Półwyspu Arabskiego.
Również Semitami byli Amoryci, którzy ok. 2500 pne nadeszli z zachodu, z wybrzeży Morza Śródziemnego i północno-zachodniej Syrii.
We wschodnim Chuzystanie swoje siedziby mieli Elamici (ok. 2400), lud mówiący (podobnie jak Sumerowie) językiem izolowanym. Ich stolicą stała się z czasem Suza, miasto mające swe początki w połowie IV tysiąclecia pne.
Z Gór Zagros pochodził koczowniczy lud Gutejów (ok. 2400).
Na terenach dawnej kultury Hassuna (środkowa Mezopotamia) pierwsze miasta zakładali w końcu III tysiąclecia pne Asyryjczycy, lub o prawdopodobnie semickich korzeniach.
Na terenie Anatolii pod koniec III tysiąclecia pne osiedlił się autochtoniczny lud Hatti (2300 pne) mający stolicę w Hattusa, a nieco później (ok. 2200 pne) we wschodniej Anatolii i północno-wschodniej Syrii pierwsze miasta założyli Huryci (również język izolowany, adaptowane pismo klinowe).
Tereny Hatti ok. 2000 pne opanował nadciągający z Kaukazu lub Bałkanów indoeuropejski lud Hetytów, z znacznie później (ok. 1800 pne) ogromny wpływ na historię Mezopotamii wywarli pochodzący z Luristanu Kasyci.
W XIII w. pne znaczenie osiągnęli semiccy Aramejczycy tworzący na terenie Lewantu niewielkie państwa, z których najważniejszy Aram miał stolicę w późniejszym Damaszku.
Mówiący językiem aramejskim semiccy Chaldejczycy, którzy po najeździe na Mezopotamię stworzyli imperium nowobabilońskie (Chaldejczykiem był Nabuchodonozor II) pokonane przez perskiego króla Cyrusa II.

REJONY

Mezopotamia to "międzyrzecze" Tygrysu i Eufratu, ale pojęcie to obejmuje ogromny obszar sięgający od Lewantu i Syrii na zachodzie do Gór Zagros na wschodzie i od półwyspu Arabskiego i Zatoki Perskiej na południu do Anatolii i Armenii na północy. W tych odległych rejonach powstawały najpierw związki miast a później państw, które opanowywały własne tereny i najbliższe sąsiedztwo, a czasami osiągały rozmiary wielkich imperiów i dominowały (czasami bardzo krótko) nad całym obszarem Mezopotamii. Rywalizacja między poszczególnymi centrami politycznymi miała przede wszystkim charakter miejscowy, ale z czasem coraz większego znaczenia nabierała rywalizacja z innymi centrami cywilizacyjnymi - najpierw z Egiptem a znacznie później - bo już w antyku - z klasyczną Grecją i Macedonią.
Lokalizację tych centrów ułatwia umowny podział na:
Sumer - tereny położone bezpośrednio nad Zatoką Perską, która sięgała znacznie dalej na północ (ok. 200 km);
Babilonię - obejmującą tereny położone między Tygrysem i Eufratem od miasta Babilon do Zatoki Perskiej;
Asyrię - położoną nad środkowym i północnym Tygrysem na północ od Babilonii;
Anatolię - obejmującą tereny dzisiejszej Turcji;
Syrię Północną;
Lewant - obejmujący wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego;
Elam - obejmujący środkową część Gór Zagros i zachodnie prowincje dzisiejszego Iranu, m.in. Ilam, Luristan, Chuzystan;
Mezopotamię Północną - obejmującą obszar na południe od Armenii.

PAŃSTWA I IMPERIA

Najwcześniej uformowały się trzy centra nie mające jeszcze wyraźnej struktury politycznej i organizacyjnej:
W górach Zagros już ok. 3500 pne powstała Suza jako centrum proto-Elamitów;
W Sumerze już w okresie Uruk powstawały niezależne miasta, które próbowały zjednoczyć się wobec zagrożenia najazdami plemion semickich. Zanim to nastąpiło, Sumer opanowany został przez Akadyjczyków. Sargon Wielki założył miasto Akad i stworzył imperium akadyjskie, które opanowało rządzony przez pierwsze dynastie Elam.
Od 2300 pne Akad atakowany był przez koczownicze plemię Gutejów z gór Zagros, które ok. 2200 pne opanowało Sumer i rządziło ok. 100 lat.
W tym czasie w Anatolii powstało państwo ludu Hatti ze stolicą w Hattusa, a nad górnym Eufratem pierwsze miasta założyli Huryci.
Panujących w Sumerze Gutejów pokonał władca - Gudea, co otworzyło trwający ok. 100 lat okres tzw. renesansu sumeryjskiego i panowania III dynastii z Ur.
Upadek III dynastii z Ur kończy historię Sumerów, chociaż ich kultura miała przetrwać następne półtora tysiąclecia.
Ok. 2000 pne anatolijskie siedziby Hatti opanowali, niszcząc Hattusę, indoeuropejscy Hetyci nadciągający z Kaukazu lub Bałkanów, nad środkowym Tygrysem pierwsze miasta zakładali Asyryjczycy (prawdopodobnie wędrowni Semici lub miejscowi spadkobiercy neolitycznej kultury Hassuna), którzy bardzo szybko podporządkowali sobie Amoryci.
W latach 1850-1800 pne Amoryci założyli pierwsze państwa w Asyrii i w prowincjonalnym Babilonie.
Wybitny Amoryta, Hammurabi stworzył imperium starobabilońskie i słynny kodeks zapisany na odnalezionej w Suzie stelli. Szybko opanował Elam z Suzą i południową część Asyrii aż po miasto Mari.
Po śmierci Hammurabiego Babilon został splądrowany przez Elamitów, a sto lat później (1595 pne) przez anatolijskich Hetytów. Hetyci nie utrwalili swojej przewagi, wycofali się na północ i pozostawili zrujnowany Babilon, w którym władzę na 400 lat przejęli Kasyci z Gór Zagros.
Łupieżcza wyprawa Hetytów na Babilon spowodowała "po drodze" zniszczenie miast i osłabienie Asyrii. Dzięki temu w czasie, gdy Babilon opanowali Kasyci, na terenach Hurytów rozwinęło się potężna państwo Mitanni ze stolicą w Wassukanni (ok. 1490 pne). Mitanni szybko sprowadziło Asyrię do roli państwa wasalnego, ale ok. 1350 r. uległo najazdowi Hetytów, ułatwionemu nieustannymi kontratakami starających się zrzucić jarzmo Mitanni Asyryjczyków.
Hetyci po pokonaniu Mitanni zwasalizowali Asyrię, ale ich potęgę wyczerpały walki z Egiptem (bitwa pod Kadesh ok. 1280 pne). Ostateczną klęskę zadał Hetytom atak ludów morskich, które ok. 1200 pne zniszczyły większość kultur śródziemnomorskich i wywołały cywilizacyjny kryzys określany jako "wieki ciemne"; dołączyły się do niego ataki Asyryjczyków, którzy walcząc o wyzwolenie pokonali w tym samym czasie zarówno Hetytów jak i Babilon.
Ok. 1200 pne, u schyłku rządów Kasytów w Babilonie znacznie wzrosła siła Elamu, który w 1179 pne opanował to miasto, wywołując kontratak Babilonu i zajęcie Elamu w 1100 pne. Dzięki temu Asyria po pokonaniu Hetytów zajęła z kolei Babilon w 1087 pne i na krótko odzyskała potęgę, której kres położyli nadciągający z Lewantu Aramejczycy.
Na ponad 100 lat Asyria została zmarginalizowana. W Anatolii w okresie 1000-700 pne utrzymywały się niewielkie królestwa powstałe po klęsce imperium hetyckiego, nie stanowiące przeszkody w powolnym odzyskiwaniu przez Asyrię dominującej pozycji w Mezopotamii.
Wzrost potęgi Asyrii rozpoczął się z powstaniem państwa nowoasyryjskiego (ok. 930 pne), atakującemu i ostatecznie niszczącemu w latach 900-850 pne) resztki państwa Mitanni, ale największą potęgą w historii Mezopotamii stała się ona za czasów Sargona II i jego następcy Asurbanipala, podporządkowując sobie na krótki okres nawet Egipt. Sargon II w 708 pne podbił ostatnie królestwo hetyckie, Asurbanipal zajął najpierw Babilon (689 pne) a następnie Elam (653 pne), a Asyria osiągnęła szczyt, po którym w bardzo krótkim czasie została unicestwiona przez sprzymierzony z Medami Babilon.
Zajęcie w 612 pne Niniwy stanowi symboliczny koniec historii Asyrii.
Po zdobyciu Niniwy przez babilońskiego króla Nabopolassara jego syn, Nabuchodonor II odpiera ataki Egiptu i tworzy na krótko wielkie państwo nowobabilońskie rządzące na terenach sięgających Palestyny. Brama Isztar, odbudowa zigguratu Etemenaki, wiszące ogrody Semiramidy to tylko symbole krótkiego rozkwitu babilońskiej kultury.
Po śmierci Nabuchodonozora rozgorzała w Babilonie, mająca podłoże ekonomiczne rywalizacja między kapłanami różnych kultów, prowadząca do osłabienia państwa. Babilon został w 539 pne zdobyty bez walki przez wpuszczone przez kapłanów Marduka wojska perskiego króla Cyrusa II Wielkiego. Cyrus II Wielki był założycielem dynastii Achemenidów, która opanowała Elam po osłabieniu państwa nowoelamickiego atakiem Asyryjczyków w 653 pne.
W bardzo krótkim czasie Persowie stworzyli sięgające od doliny Indusu po afrykańską Nubię (525 pne) imperium, które toczyło potem wojny perskie ze starożytną Grecją i pokonane zostało przez jeszcze krócej trwające imperium Aleksandra Macedońskiego.