Do sztuki wczesnochrześcijańskiej należy zaliczyć dzieła stworzone zanim chrześcijaństwo stało się religią panującą, a jego wyznawcy wystarczająco wpływowi, aby związać z nim sztukę oficjalną. Powstawały one w okresie prześladowań chrześcijan, a więc do roku 313, w którym wydano edykt mediolański wprowadzający swobodę wyznania i po jego wydaniu, gdy chrześcijanie mogli rozpocząć szeroką działalność misyjną, a przede wszystkim budować świątynie.
MALOWIDŁA KATAKUMBOWE
Ogromna siła moralna pierwszych wyznawców nowej religii powodowała, że mimo - a może właśnie z powodu - głoszonej i realizowanej miłości bliźniego stali się elementem rozsadzającym istniejący porządek. Zagrożenie, jakim się stali wywołało ich masowe prześladowania, dlatego życie wspólnot miało charakter niemal konspiracyjny i realizowane było przez długi czas w katakumbach, podziemnych cmentarzyskach urządzanych najczęściej w położonych wokół Rzymu (a potem i innych wielkich miast) starych kopalniach tufu - kamienia używanego do budowy umocnień obronnych. Zmarłych grzebano w opuszczonych wyrobiskach, a z czasem większe komory zaczęły służyć jako kaplice celom kultowym, a także zebraniom tych dziwnych jak na owe czasy komun.
Obdarzeni zmysłem artystycznym wierni pokrywali ściany katakumb malowidłami przedstawiającymi sceny biblijne, symbole wiary, a także sceny z życia wspólnoty. Przez pierwszych 300 lat (w latach 100 - 400) malowidła te były podstawową formą sztuki, dostępną wyznawcom zakazanej religii. Ich przykłady zachowały się w najlepiej w rzymskich katakumbach, nazywanych imionami patronów - pochowanych w nich świętych i papieży: Marcelinusa i Piotra, Kaliksta, Priscilli, Agnieszki i wielu innych. Oto kilka przykładów zachowanych malowideł.
Katakumby Kalikstusa w Rzymie - po bokach widoczne komory grzebalne
Dobry pasterz Katakumby San Callisto 250
Katakumby Priscilli, Dobry pasterz, 250
Katakumby Priscilli Agape
Trzech Żydów w piecu ognistym (wg Księgi Daniela), Katakumby Priscilli
Katakumby Marcelinusa i Piotra, Chrzest Chrystusa, 330
Chrystus z apostołami, jw.
katakumby Commodilla Chrystys brodaty późny IV w.
Katakumby Marcelinusa i Piotra, Jonasz, 4 w.
Dziewica z dzieciątkiem, 4 w.
WCZESNOCHRZEŚCIJAŃSKIE SARKOFAGI
Stopniowe odchodzenie w II wieku od zwyczaju kremacji zwłok, przyjmowanie nowej religii przez członków bogatych warstw społecznych, a i bogacenie się poszczególnych chrześcijan sprzyjało pojawieniu się wzorowanych na rzymskich przykładach, pierwszych chrześcijańskich sarkofagów, które powstawały do V wieku, a znane są z zachowanych przykładów z III i IV wieku. Antyczne sarkofagi używane były do pochówku czasowego - po kilku latach resztki zwłok zamurowywano w komorach grobowych. Sarkofagi te, jako bardzo drogie nie weszły w powszechne użycie.
Ściany sarkofagów pokrywane były wspaniałymi płaskorzeźbami przedstawiającymi wątki biblijne, sceny z ewangelii, oraz ważne wydarzenia z życia zmarłego.
Sztuka wczesnochrześcijańska, szczególnie jeśli chodzi o malowidła katakumbowe, może robić na współczesnych wrażenie tyle szczerej, co naiwnej. Natomiast poziom i jakość rzeźb na zachowanych sarkofagach jest są tak wysokie, że znacznie przewyższają chyba wszystkie dokonania rzeźbiarskie aż do późnego gotyku.
Sceny z "sarkofagu dogmatycznego" pokazane są dokładnie w jednym z naszych filmów o sztuce.
Sarkofag Via Salaria, 250
Dogmatic Sarcophagus, 320 - 350
Sarcofagus Domatilla, 350
Jezus przybywający do Jerozolimy, sarkofag Junuisa Bassusa (zm. 359)
ŚWIĄTYNIE I MOZAIKI
Teoretycznie chrześcijanie mogli budować świątynie po 313 roku i zdarzały się przypadki budowy znaczących budowli nawet na koszt władców, którzy chrześcijanami nie byli. Przykładem może być tzw. stara bazylika św. Piotra w Rzymie, której budowę rozpoczęto na polecenie cesarza Konstantyna I ok. 330 roku a zakończono 30 lat później (Konstantyn przyjął chrzest tuż przed śmiercią). Zachowany fresk przedstawia wnętrze tej ogromnej, pięcionawowej, drewnianej budowli wzniesionej w miejscu cyrku Nerona. Innymi przykładami są: wybudowana za czasów Teodozjusza I bazylika San Lorenzo w Mediolanie z zachowanym freskiem z końca IV w. przedstawiającym Chrystusa prawodawcę, wybudowane w Rzymie przez cesarza Konstantyna w latach 340 - 350 mauzoleum jego córki Konstancji Santa Costanza, które wkrótce zamieniono na baptysterium, rzymska bazylika św. Pawła za Murami z lat 386 - 440, rawenneńskie mauzoleum Galii Placydii, córki Teodozjusza I (425 - 450), mauzoleum cesarza Galienusa z 300 r, wkrótce przemianowane na kościół Hagios Georgios (św. Grzegorza) w Thesalonikach, czy kościół San Vitale w Rawennie z lat 540 - 548.
Jednak budowle o podobnej skali trudno zaliczyć do sztuki chrześcijan, rozumianych jako rodząca się wspólnota religijna - należą one raczej do sztuki realizowanej już przez instytucjonalny, coraz lepiej zorganizowany kościół, różnymi drogami zmierzającej ku romanizmowi. Dlatego inne przykłady przedstawione są w dziale poświęconym sztuce bizantyjskiej i przedromańskiej.
Hagios Georgios, Thesaloniki, 300
Stara bazylika św. Piotra, Rzym, 360
Bazylika San Lorenzo, Mediolan, 370 - 400 (inne źródła 460)
Chrystus prawodawca, mozaika z bazyliki San Lorenzo
Santa Costanza w Rzymie, 340 - 350, mozaika winobranie
Bazylika św. Pawła za Murami, Rzym, 386 - 440
Mauzoleum Galli Placidii, Rawenna, bydunek, wnętrze, mozaika "Dobry pasterz" 425
mozaika z Mauzoleum Galii Placidii 400 – 450
 
mozaiki podłogowe z Pałacu Konstantyna w Konstantynopolu, V w.
Kościół San Vitale, RAwenna, 540 - 548
Rawenna, Chrystus panujący, po 500
Klasztor św. Szymona Słupnika w Syrii
Świątynie zaliczane do wczesnochrześcijańskich ze względu na czas ich powstania dzielą się na dwie grupy. Jedne noszą wyraźne cechy antyku i stanowią "starą formę" wypełnioną "nową treścią", inne, nie mając jeszcze sprecyzowanego stylu odchodzą od wzorców antycznych i świadczą o poszukiwaniu jakiejś innej formy, lepiej odpowiadającej duchowi nowej religii. Wydaje się uzasadnione zaliczanie tej pierwszej grupy do sztuki wczesnochrześcijańskiej, natomiast drugą grupę budynków powstających pod koniec V w. należy chyba zaliczyć do pierwszych przykładów preromanizmu.
MANUSKRYPTY
Chrześcijaństwo jest religią słowa ("Na początku było słowo..."). Opiera się na świętych tekstach, których opracowanie stanowiło coś więcej, niż dzisiejsza działalność edytorska. Dlatego od samego początku ręcznie wykonywane egzemplarze biblii, ewangelii, modlitewników były dziełami sztuki i jedyną znaną wówczas wersją oderwanego od ściany świątyni malarstwa.
Najcenniejsze przykłady zachowanych manuskryptów to tzw. Vienna Genesis, Rossano Gospels i Sinope Gospels, wszystkie pochodzące z VI w. Mimo iż z doktrynalnego punktu widzenia wartość przekazywanych w nich tekstów jest różna, wszystkie one stanowią arcydzieła w rozumieniu sztuk pięknych.
EWANGELIARZ Z ROSSANO
Powstał w VI w. na południu Półwyspu Apenińskiego i zawiera fragmenty Ewangelii św. Marka i św. Mateusza.
Ewangeliarz Rossano, Chrystus przed Piłatem
Ewangeliarz Rossano, Ostatnia Wieczerza
Ewangeliarz Rossano, Chrystus wyrzuca przekupniów ze świątyni
Ewangeliarz Rossano, Przybycie Chrystusa do Jerozolimy
EWANGELIARZ SINOPE
Znaleziony w Sinope, pochodzi z VI w. i zawiera fragmenty Ewangelii św. Mateusza
 
Chrystus udrawiający ślepców
WIEDEŃSKA GENESIS
Manuskrypt pochodzący z Syrii z pierwszej połowy VI w., zawierający fragment Księgi Genesis
Wiedeńska Genesis 550
COTTON GENESIS
Iluminowana grecka kopia Księgi Genesis pochodząca z przełomu V i VI w.
W znacznej części zniszczona podczas pożaru w XVIII w. Stała się prawdopodobnie podstawą projektu mozaik w bazylice św. Marka w Wenecji. Nazwa pochodzi od angielskiego kolekcjonera Sir Roberta Cottona, który swoje zbiory przekazał do British Museum, gdzie obecnie się znajdują.
 
Cotton Genesis ok. 500
Przykłady wspaniałych manuskryptów irlandzkich omówione są w dziale SZTUKA PREROMAŃSKA |
