SZTUKA PRZEDROMAŃSKA

DODAJ DO ULUBIONYCH

HOME . MAPA WITRYNY . MENU-ARTYŚCI . MENU-STYLE . KANON . MONOGRAFIE . PIGUŁKI . SZKOŁY . MUZEA/GALERIE . KURSY/WARSZTATY . FILMY . KONTAKT

	SZTUKA PRZEDROMAŃSKA 500 - 1000

WIZYGOCKA . MEROWIŃSKA . KAROLIŃSKA . OTTOŃSKA . INSULARNA (WYSPIARSKA) . LOMBARDZKA

Sztuka przedromańska powstała w wyniku przenikania chrześcijaństwa do zanikających (antyk) lub dopiero tworzących się kultur "barbarzyńskich" i obok sztuki bizantyjskiej stanowi zachodnią, łacińską odmianę sztuki chrześcijańskiej. O ile jednak sztuka bizantyjska była - przy całej swej różnorodności - pierwszym, ale i ostatnim stylem sztuki wschodniej Europy, to preromanizm był etapem kształtowania się pierwszego z szeregu wielkich stylów zachodniej sztuki chrześcijańskiej. Śledzenie rozwoju preromanizmu jest w początkowej jego fazie dość skomplikowane, ponieważ nie istniały jeszcze państwa europejskie w dzisiejszym znaczeniu tego słowa, nie zakończyły się jeszcze wędrówki ludów, a zasięg chrześcijaństwa zmieniał się jeszcze istotnie to zwiększając się (Bizancjum opanowało w końcu VI w. południową część Hiszpanii), to kurcząc (częściowa chrystianizacja przez irlandzkich mnichów wyspy brytyjskie dostały się pod wpływy pogańskich anglo-saksonów).
Zanim w Europie pojawił się dojrzały romanizm w postaci ukształtowanej za Karolingów i Ottonów, sztuka rozwijała się na kilku dość niezależnych obszarach: na Półwyspie Iberyjskim, na Wyspach Brytyjskich i w królestwie Franków. W tym czasie Rawenna i północne Włochy były jednym z ośrodków formowania się sztuki chrześcijańskiej w wydaniu bizantyjskim.

Adrianode, Tunon >

CHRYSTIANIZACJA ZACHODNIEJ EUROPY

św. Patryk

IRLANDIA ok. 450 r.
Po przybyciu św. Patryka następuje rozwój klasztorów oraz nasilenie akcji misyjnej na terenie Irlandii i Anglii, obejmującej również szkockich Piktów. Św. Patryk ochrzcił Irlandię pod koniec życia (zm. w 461 r.).

FRANKOWIE 496 r.
chrzest Chlodwiga I z dynastii Merowingów w roku 496.

WIZYGOCI 587 r.
Rekkared I, król Wizygotów przyjmuje chrzest w 587 r.

ANGLIA ok. 600
istniejące od II w. chrześcijaństwo zanikło po wycofaniu się rzymskich legionów w 407 r. i po inwazji plemion germańskich Anglów, Sasów i Jutów, którzy założyli kilkanaście państewek pogańskich. Nowa akcja chrystianizacyjna w końcu VI w. doprowadziła do ponownej chrystianizacji, czego świadectwem było rozpoczęcie w 598 r. budowy katedry w Canterbury.

NIEMCY ok. 750
Na terenach germańskich włączonych do państwa Franków działalność misyjną prowadził mnich Winfryd-Bonifacy, który zginął śmiercią męczeńską w 755 r. i wkrótce potem został kanonizowany. Tę datę przyjmuje się za datę chrystianizacji Niemców.

POCZĄTKI WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW

We wczesnym średniowieczu nie istniały państwa w dzisiejszym znaczeniu - ani politycznym ani terytorialnym.

Na Półwyspie Pirenejskim większą część państwa Wizygotów zajęli do 718 r. Arabowie tworząc imperium zwane al-Andalus, z którego stopniowo wypierano ich w czasach rekonkwisty. Jednak o Hiszpanii można mówić dopiero od czasów małżeństwa Ferdynanda II katolickiego z Izabelą I Aragońcką w 1469 r., a nawet od 1492 r., gdy zdobycie Granady zakończyło rekonkwistę.

Teren współczesnych Włoch w południowej części znajdował się pod panowaniem Konstantynopola, część północna z Rawenną jako stolicą stała się od 402 r. centrum zachodniej części cesarstwa bizantyjskiego, a potem cały Półwysep Apeniński opanował Teodoryk Wielki, król Ostrogotów. Jednak na zjednoczenie w jedno państwo Włochy musiały czekać do 1861 r., kiery powstało królestwo ze stolicą w Turynie.

Państwa Franków zostało na mocy traktatu z Verdun z 843 r. podzielone na trzy części między synów Ludwika Pobożnego. Część wschodnią obejmującą teren dzisiejszej Francji otrzymał Karol Łysy, jednak Francja jako samodzielne państwo jest wynikiem zdobyczy dynastii Kapetyngów w XIII w.

Część środkową królestwa Franków, sięgającą od Niderlandów do północnych Włoch otrzymał Lotar (stąd nazwa Lotaryngii), natomiast część wschodnia, obejmująca zachodnie Niemcy przypadła Ludwikowi Niemieckiemu. Wprawdzie państwo to szybko rozszerzało swe terytorium zajmując tereny od Lotaryngii aż po Morawy, ale o Niemczech można mówić dopiero od czasów dynastii saskiej i Ottona, który w 962 r. został koronowany na cesarza, tworząc Królestwo Niemieckie.

WIZYGOCI 415 - 711

Najstarsze przykłady chrześcijańskiej architektury na Półwyspie Iberyjskim pochodzą z przełomu VII i VIII w., a więc z czasów tuż przed najazdem muzułmanów na królestwo Wizygotów. Wizygoci dotarli na Półwysep Iberyjski w 410 r. i założyli tam królestwo ze stolicą w Barcelonie a potem w Toledo. Królestwo to przestało istnieć po najeździe muzułmanów (Umajjadzi) w 711 r., którzy do 718 r. podbili niemal cały półwysep.

Kaplica Saint Frutuoso w Braga, Portugalia, VII w.

Santa María de Melque, Toledo, VI w.

Klasztor San Cugat del Vallés, Katalonia

Santa Maria de Lara, 700 (najstarszy kościół katolicki na terenach Wizygotów)

Sao Giao, Nazaré, Portugalia

San Pedro de la Nave, Zamora, 680 - 711

San Juan de Banos de Cerrato, Palencia, 661

SZTUKA ASTURYJSKA 711 – 910

Królestwo Asturii powstało po najeździe muzułmanów, kiedy wizygocka arystokracja spychana przez Arabów na północ schroniła się w górach Asturii, a potem (w 722 r.) wygrała z nimi bitwę pod Covadongą. Przestało istnieć wraz ze śmiercią Alfonsa III, który zmarł w 910 r., kiedy to wyparto Arabów za rzekę Douro.

Santa Cruz de Cangas de Onís, 737

San Juan Apóstol y Evangelista, Santianes de Pravia 783

San Julián de los Prados Santullano 830

Santa María de Bendones 842

San Salvador, Oviedo IX w. przebudowa XIII w.

Santa Cristina de Lena

Santa María de Arbás

San Miguel de Lillo 848

Santa María del Naranco 848

Santo Adriano de Tunón 891

San Salvador de Valdediós 893

San Pedro de Nora 905

San Salvador de Priesca 921

Church of Saint James of Gobiendes

SZTUKA MOZARABSKA - REPLOBACION
Mozarabowie to europejscy chrześcijanie mieszkający na terenach opanowanych przez Arabów, korzystający z względnej tolerancji religijnej panującej na ich terenach do 1089 r., kiedy opanowali je wezwani na pomoc przez Arabów afrykańscy Berberowie. Pojęcie sztuki mozarabskiej wymaga jednak wyjaśnienia.
	W trakcie walk Asturyjczyków z Arabami doszło do wyludnienia ogromnych obszarów półwyspu Pirenejskiego, traktowanych przez obydwie strony jako "strefa buforowa", zabezpieczająca przez atakiem wroga. Posuwająca się na południe rekonkwista zahamowana została po zdobyciu Toledo, kiedy to na pomoc Arabom wezwani zostali Berberowie. Ci z kolei opanowali tereny muzułmańskie (trochę tak, jak wezwani na pomoc Krzyżacy opanowali Prusy) i wprowadzili o wiele brutalniejszy styl rządzenia, kończąc czasy tolerancji chrześcijan. Z drugiej strony rekonwistadorzy odzyskując kolejne tereny prowadzili akcję ich ponownego zasiedlania (zwaną "replobacion") osadzając na nich ludność chrześcijańską, w tym również uciekających przed prześladowaniami Mozarabów. Oni to właśnie stworzyli specyficzny styl w sztuce, zawierający wiele formalnych cech sztuki islamu. Współcześnie odchodzi się od pojęcia sztuka mozarabska, które koncentruje uwagę na islamskich jej elementach, na rzecz pojęcia REPLOBACION, które jest traktowane jako trzeci (po wizygockim i asturyjskim) nurt preromańskiej sztuki Półwyspu Pirenejskiego, nie negując niewątpliwych formalnych wpływów islamu, podkreślając jednak chrześcijański charakter tej preromańskiej sztuki.

Klasztor San Juan de la Pena 920

Santiago de Penalba 950

San Miguel de Escalada klasztor 951

Klasztor San Miguel de Escalada

Alfiz to odmiana łuku podkowiastego, stosowana na wzór muzułmański w architekturze mozarabskiej.


meczet w Cordobie	kościół Santiago de Penalba	klasztor San Miguel de Escalada

SZTUKA MEROWINGÓW 481 – 753

Chlodwig I

Merowingowie to dynastia rządząca państwem Franków w okresie chrystianizacji tych terenów, której głównym punktem był chrzest Chlodwiga I w 496 r.
Ze dzieł zaliczanych do sztuki merowińskiej zachowały się przede wszystkim baptysteria, w tym najstarza budowla chrześcijańska na ternie współczesnej Francji - baptysterium w Poitiers, a także baptysteria w Riez i Frejus.

Trzeba zaznaczyć, że przyjęte podziały sztuki preromańskiej na merowińską, karolińską i ottońską, wynikające z okresów panowania konkretnych dynastii mają w historii sztuki znaczenie jedynie chronologiczne.
Bardziej znaczące jest to, że przykłady sztuki merowińskiej pochodzą z obszarów dzisiejszej Francji (przede wszystkim z Prowansji), natomiast centrum późniejszej sztuki preromańskiej przesuwa się stopniowo na wschód, do rodzącego się państwa niemieckiego.

Baptysterium św. Jana w Poitiers, VI w.

Baptysterium w Riez

Baptysterium w Frejus

Galesian Sacramentary, mszał z VIII w., powstał w rejonie dzisiejszego Paryża

SZTUKA KAROLIŃSKA 780 – 900

Przyjmuje się, że sztuka karolińska rozwijała się w latach 783 - 900 za czasów Karola Wielkiego i jego następców, ale jej istotę stanowi to, że był to ostatni etap rozwoju sztuki przedromańskiej we względnie spójnym państwie Franków, które w połowie XIX wieku uległo podziałowi na trzy odrębnie rozwijające się części.
Centra rozwoju tej sztuki, której w sensie historycznym sprzyjało stopniowe zakończenie wędrówek ludów, znajdowały się w północno-wschodniej części dzisiejszej Francji (Metz, Reims, Germigny-des-Prés), oraz zachodniej części Niemiec (Lorsch, Fulda, Steinbach).
W okresie karolińskim, oprócz architektury, wspaniale rozwijała się sztuka iluminatorska, a także wszystkie inne gatunki typowe dla wczesnego średniowiecza - rzeźba, mozaika, malarstwo freskowe.
W architekturze pojawia się charakterystyczny dla romanizmu element - tzw. westwerk, specjalnie opracowana, akcentowana wieżami zachodnia część świątyni.

Ciekawym zjawiskiem były tzw. spolia - wykorzystywanie w nowych dziełach (przez oprawę lub wmurowanie) elementów pochodzących z dzieł zabytkowych - części kolumn, mozaik, malowideł itp.

Karol Wielki

Konwent benedyktyński św. Jana, Mustair Szwajcaria, 780 - 800 (pośrodku najstarsza kaplica)

Ucieczka do Egiptu, fresk z konwentu św. Jana w Mustair

Kaplica palatyńska w Aachen /Akwizgran/, 792-805

Opactwo w Lorsch, brama, ok.800

St. Michael, Fulda, rotunda 822

Bazylika Einharda, Steinbach, 827

Kościół św. Justinusa, Frankfurt-Höchst, 830

Zamek Broich, Muelheim/Ruhr 884

Opactwo w Corvey, 885 - jeden z najwcześniejszych przykładów westwerku

Westwerk w kościele św. Panataloena w Kolonii, 980

Westwerk w kościele św. Cyriakaa w Gernrode, 960

Kościół klasztorny św. Grzegorza, Oberzell, Reichenau 888

Ewangeliarz z Lorsch, 778–820

Ewangeliarz Godescalca, Aachen, 782

Ewangeliarz z Ebbo, św. Marek, Reims, 820

Mszał biskupa Drogo, Wniebowstąpienie Chrystusa, Metz, ok. 850

Ewangeliarz Ady - siotry Karola Wielkiego, VIII/IX w.

Płaskorzeźna z kości słoniowej (okładka), Reims, ok. 890

SZTUKA OTTOŃSKA 950 – 1050

Sztuka ottońska rozwijała się przede wszystkim na dworze cesarzy Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego (oficjalna nazwa państwa) w latach 950 - 1050, koncentrowała się w Hildesheim i Magdeburgu, a jej szczytowym osiągnięciem był kościół św. Michała w Hildesheim, wspaniały przykład niemal dojrzałej architektury romańskiej.

Cesarz Otton III
(z cesarskiego ewangeliarza z 1000 r.)

Westwerk katedry w Essen z ok. 950 r.

Kościół opacki św. Cyriaka w Gernrode, 959-63

Kościół św. Gertrudy w Nivelles, Belgia, 1046

Kościół św. Michała w Hildesheim, 1010-33

Kościół św. Bartłomieja w Liege, Belgia, XI/XII w.

Kodeks Egberta albo Psałterz Gertrudy, Trewir, 980

SZTUKA INSULARNA - SZTUKA WYSP BRYTYJSKICH

Ardagh Chalice, VIII w.

W najwcześniej schrystianizowanej Irlandii rozwijał się ruch monastyczny, a działalność misyjna tamtejszych mnichów obejmowała tereny Anglii i Szkocji. Tworzona na tych terenach tzw. sztuka insularna (wyspiarska) należy w zasadzie do sztuki wczesnochrześcijańskiej i stworzyła przede wszystkim wspaniale iluminowane manuskrypty, a także specyficzne dla tych terenów i nie znajdujące nigdzie porównywalnych odpowiedników kamienne krzyże i tablice.
Po rechrystianizacji Anglii (zajętej przez germańskie plemiona Anglów i Saksonów, a później przez Wikingów), a szczególnie w latach 870 - 1066 (a więc do najazdu Normanów) w Anglii rozwinęło się budownictwo zaliczane do tzw. sztuki anglo-saksońskiej, które traktowane jest wprawdzie jako preromańskie, ale które niewiele ma wspólnego z romanizmem w wydaniu niemieckim, a w istocie było wstępem do angielskiego gotyku.

Cathach of St. Columba, irlandzki psałterz 597

Lindisfarne Gospels, Ewangelia ok. 680

Book Of Durrow, pierwsze tłumaczenie Ewangelii, 680

Codex St. Gallen VIII w.

Book of Mulling, kieszonkowa Ewangelia, ok. 780

Book of Kells 4 Ewangelie z ilustracjami 800

North cross at Ahenny, County Kildare, przykład kamiennych, bogato zdobionych krzyży
z Irlandii i wysp brytyjskich.

Hilton of Cadboll Stone 800/900 Szkocja

SZTUKA ANGLO-SAKSOŃSKA 880 – 1066

St Peter-on-the-Wall, Bradwell-on-Sea, Essex, 654

Escomb Church, County Durham, 680

St Martin's Church, Canterbury, VII w.

St Mary's Priory Church, Deerhurst, 930

All Saints' Church, Earls Barton, 970

St Peter's Church, Barton-upon-Humber, 970

Benedykcjonał św. Aethelwolda, Chrzest Chrystusa, 975

Greensted Church, 1013

Stowe Church, 1040

St. Michael at the North Gate, 1040

ROMANIZM LOMBARDZKI

Sant'Ambrogio, Mediolan, 1088 - 1099

W X i na początku XI w., równolegle do sztuki ottońskiej rozwijała się sztuka preromańska w północnych Włoszech, w dolinie Renu i dalej aż do Niderlandów, a także w Katalonii i Aragonii, hiszpańskich prowincjach graniczących z Pirenejami. Sztukę tę nazywa się pierwszym romanizmem, a we Włoszech romanizmem lombardzkim.
To drugie określenie wydaje się słuszne, ponieważ jakkolwiek można zaliczyć do niego wiele budowli rozsianych na znacznym obszarze (szczególnie ciekawe przykłady z Hiszpanii), to lombardzki romanizm ma cechę wyjątkową - pewną lekkość, odróżniającą go od dostojnego, pełnego mrocznego patosu romanizmu północnego.

St. Philibert, Tournus 950