Przez całe lata indoktrynacji wmówiono ludziom skutecznie, że średniowiecze było wiekiem ciemnoty, tortur, zabobonów i wszelkich straszności, którym kres położył dopiero promienny, przepełniony "wiarą w człowieka" i jego nieograniczone możliwości renesans. Nie wnikając w kwestie ideologiczne i pozostając w granicach historii sztuki trzeba wyraźnie powiedzieć, że w porównaniu z rewolucyjnością gotyku renesans - co wcale nie zmniejsza urody jego dzieł - był totalnym regresem, który nie znajdując żadnych nowych, własnych środków wyrazu stosował do rozwiązywania ówczesnych problemów (mowa oczywiście o problemach artystycznych) środki czerpane bez żadnego merytorycznego lub formalnego sensu z antycznego archiwum (gdyby jednak pokusić się o dygresję ideologiczną trzeba by stwierdzić, że ten wspaniały renesans korzystał ze środków wyrazu wypracowanych w cywilizacjach w istocie swojej niewolniczych).
Otóż przede wszystkim gotyk stworzył nową i absolutnie nowatorską architekturę. Od czasów świątyni doryckiej nie stworzono niczego bardziej indywidualnego i niepowtarzalnego. Prawdopodobnie tak wysokie ustawienie poprzeczki przez gotyckich budowniczych doprowadziło renesansowych architektów do umysłowego paraliżu, w którym to stanie mogli jedynie przyklejać do ścian kompozytowe pół-głowice.
Następnie gotyk stworzył fantastyczną rzeźbę drewnianą, której duchowa surowość odpycha współczesnego człowieka, ale nie wynika to z cech gotyckiej rzeźby, ale z faktu, że nie była ona wykonywana do dekoracji dyskoteki ani supermarketu, co samo w sobie musi być dla współczesnych odpychające.
Na dodatek, w 14 w. gotyk stworzył malarstwo jako takie, malarstwo oderwane od ściany w szczególności, a w dziełach takich jak freski Masaccia z kaplicy Brancacci właściwie powiedział wszystko, co potem dopowiadał renesans (w kaplicy tej "terminowali" niemal wszyscy wielcy malarze renesansowi).
Doprawdy - nigdy przedtem ani nigdy potem nie wykonano w tak krótkim czasie tak wielkiego dzieła.

Pojęcie gotyk (obcy, barbarzyński) stworzył włoski teoretyk Giorgio Vasari dla odróżnienia zafascynowanego antykiem stylu renesansowego od północnej sztuki "ostrołukowej".
Gotyk rozwinął się z romanizmu w wyniku zmieniających się potrzeb liturgicznych i podstaw ideologicznych kościoła katolickiego. Gotycka sztuka miała być obrazem wszechświata przenikniętego światłem boskiej miłości, a wszystkie jej elementy znakami Boga i symbolami jego tajemnicy. Taka wizja mogła być zrealizowana tylko w jednym miejscu - świątyni, która podporządkowywała sobie wszystkie inne gatunki sztuk dając dzieło jednorodne - w języku niemieckim określone jako "Gesamtkunstwerk". W istocie - od renesansowego usamodzielnienia się malarstwa i rzeźby już nigdy więcej idea zespolenia wszystkich sztuk w jednym dziele nie została zrealizowana i pozostała marzeniem - przede wszystkim architektów nawet w XX wieku.

Jeśli masywna i dostojna katedra romańska może być symbolem boskiego majestatu i wieczności, to gotyckim symbolem Boga jest przenikające kosmos światło. Dlatego w gotyckiej katedrze nie ma ścian, a tylko strzeliste podpory unoszą rozgwieżdżone sklepienie jako symbol nieba, a przez kolorowe witraże wnikają do świątyni promienie boskiej światłości.
Realizacja gotyckiej wizji sztuki była możliwa dzięki rosnącej potędze skonfliktowanego z papiestwem cesarskiego dworu (którego symbolem był tzw. spór o inwestyturę, czyli prawo do mianowania biskupów), rosnącej sile kleru i bogactwie średniowiecznych miast, ale jej styl, uniwersalna wizja niematerialnego świata była możliwa dzięki bezprecedensowemu rozwojowi techniki budowlanej, pojawieniu się sklepienia żebrowego i systemu przyporowego.
Świątynia gotycka stanowi w sensie konstrukcyjno-formalnym tak ogromną rewolucję, a w sensie duchowym tak radykalne wyniesienie ludzkiego ducha w przestworza, że wszystkie pozostałe dziedziny sztuki wydają się w naturalny sposób podporządkowywać realizacji tej niebywałej w dziejach ludzkości idei.

Romańska nawa z wczesnogotyckim chórem s 1093 r., sklepienie wieży transeptowej z 1135 r. w katedrze w Durham

Jakkolwiek za okres panowania gotyku przyjmuje się XIII i XIV wiek, to większość najsłynniejszych katedr wybudowano w drugiej połowie XII wieku. Oto kilka z nich:

Katedra w Chartres z 1150 r.

Katedra w Laon z 1155 r.

Katedra Saint-Etienne w Bourges z 1195 r.

Fasada i rozeta katedry Notre Dame w Paryżu z 1163 r.

Katedra w Canterbury - wczesnogotycka odbudowa po pożarze w 1174 r.

Na schemacie czerwonym kolorem oznaczono żebra sklepienia,
filar i łuk przyporowy przenoszący siły rozporowe na przypory

Przy wszystkich odmiennościach układu przestrzennego, ilości wież, obecności lub braku transeptu, rozwiązania chóru, jego obejścia i układu kaplic wszystkie budowle gotyckie mają kilka cech wspólnych, wynikających z podstawowej zasady konstrukcyjnej. Istotę konstrukcji stanowią: sklepienie krzyżowo-żebrowe jako rodzaj przekrycia, filar jako element nośny, oraz system przyporowy (łęk + filar przyporowy) równoważący i przenoszący na grunt ogromne siły rozporowe.
Zasada jest genialnie prosta: w tradycyjnym budynku strop (zarówno płaski jak i sklepiony krzyżowo) równomiernie obciąża podpierającego go ściany, dlatego nie mogą one mieć zbyt dużych, osłabiających je otworów. Poza tym cały strop musi być wykonany z mocnego, przenoszącego znaczne obciążenia materiału i przy dużych rozpiętościach staje się bardzo ciężki. To z kolei wymaga budowania bardzo masywnych ścian.

W sklepieniu żebrowym elementem nośnym są same żebra, a powierzchnie sklepienia mogą być wypełniane materiałem znacznie lżejszym. Zmniejsza to ciężar konstrukcji i skupia go w punktach podparcia żeber. Jeśli żebra podeprzemy filarami, ściana jako podpora przestaje być potrzebna i można zastąpić ją oknem.

Cały ciężar sklepienia skupiony w kilku zaledwie punktach tworzy ogromne siły rozpierające na zewnątrz punkty podparcia żeber (głowice filarów). Aby konstrukcja nie uległa zawaleniu (co się często zdarzało) filary musiały być podparte tak, aby zrównoważyć ukośnie działające siły rozporowe. W konstrukcjach mniejszych wystarczało wykonanie filarów rozszerzających się ku dołowi, w konstrukcjach większych siły rozporowe przenoszone były przez łuki przyporowe na przypory, ponad znajdującą się pod łukami nawą boczną.

Wspaniały system przyporowy pokazuje fotografia
katedry Saint-Etienne w Bourges (wyżej)

Łuki przyporowe katedry Notre Dame w Paryżu >

Wszystkie pozostałe cechy gotyckiej architektury, o ile nie wynikają bezpośrednio z wymogów liturgii, są prostą konsekwencją szkieletowej konstrukcji katedry.
Należą do nich:

sklepienie krzyżowo-żebrowe

podstawowy element gotyckiej architektury; widoczne żebra sklepienia i łączące je zworniki

ostrołuk

łuk prosty (półokrągły) stanowi przekrój romańskiego sklepienia kolebkowego, podobnie ostrołuk, który stał się symbolem gotyku, też nie jest przypadkowym, wymyślonym "motywem ozdobnym", ale powstał z przekroju gotyckiego sklepienia krzyżowo-żebrowego

Styl gotycki stopniowo ewoluował, przybierając w różnych krajach różne regionalne odmiany. We Francji w XIV wieku powstał tzw. flamboyant - gotyk płomienisty, którego przykładem jest kościół św. Trójcy w Vendome

W Niemczech, szczególnie w części północnej i na Pomorzu powstał tzw. Backsteingotik - gotyk ceglany. Jest to nietypowa odmiana gotyku, ponieważ cegła nie nadaje się do tworzenia skomplikowanych konstrukcji przyporowych

kościół Mariacki w Gdańsku

sklepienie kościoła opackiego w Bath

W Anglii po okresie tzw. decorated style pojawił się styl wertykalny - perpendicular, który charakteryzowała strzelistość i skomplikowane sklepienia wachlarzowe.

Katedra w Somerset

Zupełnie inna w nastroju jest włoska wersja gotyku, który jako styl jest chyba obcy mentalności południowców.
Niezależnie od tego, w jakim stopniu budowle włoskie realizowały wzniosły gotycki ideał, był on zawsze interpretowany w sposób nadający mu bardzo ludzki, wręcz sympatyczny wymiar.

Kościół św. Franciszka
Asyż, 1220

Gotyk miał również swoje odmiany wymykające się wszelkim kwalifikacjom, zwłaszcza na naszych terenach. Przykładami mogą być krakowski kościół Mariacki, który ze względu na zwieńczenia wież jest chyba najdziwniejszym kościołem na świecie, oraz bardzo późny, wileński kościół św. Anny z 1495 r., ciekawy również z tego względu, że Litwa przyjęła chrzest dopiero w 1387 roku, w okresie pełnego rozkwitu gotyku.