Rzeźba z klasztoru w Cluny
|
Romanizm to pierwszy wielki styl europejskiej sztuki chrześcijańskiej. Jest wynikiem wielowiekowego rozwoju, który wykształcił w architekturze i w sztukach plastycznych nowe formy odpowiadające przede wszystkim potrzebom rozwijającego się ruchu monastycznego i liturgii kościoła katolickiego. Za okres rozwoju romanizmu przyjmuje się X-XII wiek, chociaż na terenie Niemiec trwał on znacznie dłużej przyjmując formę tzw. późnego romanizmu, panującego na tych terenach do połowy wieku XIII (styl romański osiągnął dojrzałość we Francji ok. 1000 r., w Niemczech ok. 1020/1030 r., w Polsce za panowania Kazimierza Odnowiciela 1038-58).
|
OPACTWO SANKT GALLEN |
Kierunek rozwoju romanizmu wyznaczył szerzący się ruch monastyczny (klasztorny), po raz pierwszy został skodyfikowany na synodzie opatów w Akwizgranie, po którym powstał plan wzorcowego klasztoru zrealizowanego po 820 r. w Sankt Gallen (obecnie Szwajcaria). Plan przedstawia otoczony murem, gospodarczo samowystarczalny kompleks budynków zgromadzonych wokół świątyni, do której przylega zamknięta część przeznaczona wyłącznie dla mnichów.
Klaszor w Sankt Gallen z rysuneku Lasiusa według planu z 830 r.
|
Fragment planu przedstawiający wirydarz (otoczony krużgankami ogród), dormitorium (sypialnię) i refektarz (jadalnię) zamkniętej części klasztoru przeznaczonej wyłacznie dla mnichów.
|
| KLASZTOR W CLUNY |
Zachowana jedna z wież nad transeptem
Transept
|
Rysunkowa reonstrukcja najstarszej wersji kościoła klasztornegow w Cluny
Rekonstrukcja całego założenia klasztornego w Cluny
Jednak największy wpływ na rozwój romanizmu miały reformy reguły klasztornej zmierzające do przywrócenia życiu klasztornemu surowych zasad benedyktyńskich, wprowadzone na przełomie X i XI w., najpierw w klasztorze w Cluny (wschodnia Francja). Klasztor kluniacki realizowany był w trzech etapach: Cluny I - 930, Cluny II - 981, Cluny III - 1089 i do końca XII w. stanowił wzorzec klasztoru idealnego, chociaż jego surowa reguła nie zawsze była chętnie naśladowana. |
ROMANIZM WCZESNY
Przykładami wczesnego romanizmu są: kościoły w Hildesheim, Moguncji i Spirze
Katedra św. Marcina i Stefana w Moguncji z 1000 r.
Poniżej westwerk i głowna nawa.
|
 
|
|
Westwerk katedry w niemieckiej Spirze z 1030 r.
< część wschodnia z absydą i główna nawa świątyni.
|
ROMANIZM DOJRZAŁY
 Katedra w Königslutter 1135
|
Katedra w Tournai, 1190 |
katedra Saint-Front de Périgueux ukończona w 1170 r., nosząca wyraźne ślady wpływów bizantyjskich
ROMANIZM SYCYLIJSKI
Masywny, pełen dostojeństwa romanizm północnej Europy miał swój drugi biegun w postaci romanizmu południowych Włoch,
wykazującego wyraźne wpływy sztuki bizantyjskiej - lżejszego, bogatszego, bardziej promiennego. Przykłady to:
 
katedra w Cefalu, budowana od 1131 r.
Katedra w Palermo, 1184
 
katedra w Monreale, 1172-76
kościół Santissima Trinita di Delia, 1140/60 (Castelvetrano)
Do romanizmu "bizantyjskiego" można zaliczyć również bazylikę św. Marka w Wenecji, która
bardzo długo
pozostawała pod bezpośrednim wpływem Konstantynopola i Rawenny.
Bazylika św. Marka Wenecja 1063
ROMANIZM PÓŹNY
Przykłady późnego romanizmu zachowały się niemal wyłącznie na terenie Niemiec, ponieważ tam styl ten
rowijał się w sposób szczególny, będąc - rzec można - stylem narodowym.
W innych centrach, we Francji a szczególnie w Anglii bardzo wcześnie pojawiły się pierwsze zwiastuny gotyku.
Zaliczany dość często do romanizmu angielski Norman Style jest właściwie wczesnym gotykiem
i dlatego przedstawiony będzie na następnych stronach.
Wybitnym przykładem późnego romanizmu jest katedra w Limburgu z lat 1190 - 1235
Główna nawa katedry w Limburgu ma już wyraźnie "gotycyzującą" atmosferę.
CECHY BUDOWLI ROMAŃSKICH
Przy wszystkich regionalnych odmiennościach romanizm wykształcił kilka charakterystycznych cech,
występujących w całej archiekturze tego okresu:
masywne ściany
niewielkie otwory
addytywność brył
polegająca na tym, że budynek składał się z czytelnie wyodrębnionych brył poszczególnych pomieszczeń
|
kolegiata w Tumie pod Łęczycą
|
łuk półokrągły
jako schemat przesklepienia otworów i pomieszczeń
sklepienie kolebkowe
zastępowane stopniowo przez sklepienia krzyżowe i żebrowe
|
sklepienie kolebkowe w Abbaye de Boscodon |
| głowica kolumny jako forma rzeźbiarska
(nigdy przed ani po romanizmie głowica nie była samodzielnym dziełem wspaniałej sztuki rzeźbiarskiej) |
|
| plan modułowy
oparty na skrzyżowaniu
nawy z transeptem
transept
jako novum
w planie bazyliki |
 |
westwerk
|
 |
rzeźba portalowa |
Tympanon kościoła św. Magdaleny w Vezelay, XII w. |
alternacja podpór |
Alternowane podpory (filar, dwie kolumny, filar) w kościele św. Michała w Hildesheim |
RZEŹBA, MALARSTWO, WITRAŻ
W sztukach plastycznych romanizm nie dokonał jakiegoś istotnego przełomu.
|
Jedynym novum było dość powszechne
stosowanie witraży.
Prorok Daniel, połowa XII w. |
 Krucyfiks Ottona i kseni Matyldy
skarbiec katedry w Essen, X w.
|
Z wyjątkiem wspaniałych romańskich kapiteli surowa jeszcze rzeźba romańska przedstawiała najczęściej wizerunki majestatycznego Chrystusa, a nieliczne przykłady samodzielnej rzeźby pojawiającej się w romańskich krucyfiksach zapowiadały dopiero rozkwit rzeźby gotyckiej...
Chrystus w majestacie, rzeźba z kościoła Stift Innichen
|
...chociaż zdarzały się również dzieła wybitne, jak np. przedstawiony obok fragment rzeźbiarskiego wystroju katedry St. Pierre w Angouleme z XII w., przedstawiającego sceny z Pieśni o Rolandzie
|
 |
W malarstwie ściennym romanizm realizował klasyczne tematy religijne, jak sceny z życia Chrystusa, i tematykę biblijną:
historię stworzenia, Sąd Ostateczny itd.
Tematy te były również podstawą malarstwa iluminacyjnego, ozdabiającego księgi liturgiczne i modlitewne.
Sąd Ostateczny,
San Giovanni, Florencja |
 |
 
Iluminacje z Parc Abbey Bible, 1148
Trzej Królowie z St. Albans Psalter, 1140
|
|
