MASTABY

Mastaby to najstarsze formy architektury egipskiej i poprzedniczki piramid. Były to naziemne budowle grobowe wykonane w kształcie murowanego z kamienia lub suszonej cegły płaskiego ostrosłupa ściętego, połączone z podziemną komorą grobową pionowym szybem, zasypywanym i maskowanym po pochówku zmarłego. W części nadziemnej znajdowały się jedna lub dwie sale mieszczące posąg zmarłego i stół do składania ofiar.
Mastaby budowano od czasów zjednoczenia Egiptu przez Menesa (ok. 1980 pne) do końca Średniego Państwa. Od czasów trzeciej dynastii dla faraonów budowano piramidy, a mastaby stały się oficjalnymi grobowcami dostojników państwowych i grobowcami prywatnymi. Budowano je wokół piramid gdzie tworzyły regularnie zaplanowane, poprzecinane uliczkami miasta umarłych.

PIRAMIDY

Najstarszą zachowaną piramidą jest piramida Dżesera zbudowana z latach 2630-2611 pne, a więc za trzeciej dynastii rządzącej Starym Państwem.
Początkowo budowano piramidy schodkowe, składające się z kilku spiętrzonych, płaskich segmentów ostrosłupa, ale stosunkowo wcześnie wyparły je piramidy ostrosłupowe o podstawie zbliżonej do kwadratu. Tzw. piramida łamana, jakiej przykładem jest piramida Snofru zbudowana w Dahshur ok. 2600 pne nie jest odrębnym typem piramidy, ponieważ jej forma była prawdopodobnie wynikiem zmniejszenia kąta nachylenia boków piramidy zaplanowanej jako ostrosłupowa w związku z pojawieniem się w trakcie realizacji rys grożących zawaleniem budowli.
Piramidy miały jedną lub kilka komór grobowych znajdujących się zwykle powyżej poziomu otaczającego terenu. Budowla otoczona była ogrodzonym terenem z kompleksem budynków świątynnych i gospodarczych.
Piramidy powstawały w kilku rejonach zwanych nekropoliami, położonych na wschodniej granicy współczesnej Sahary, wzdłuż brzegu Nilu (ówcześnie nie była to jeszcze pustynią). Główne nekropolie to Abu Rawash, Giza, Zawyet el-Aryan,Abu Sir, Sakkara, Dahshur, Mazghuna, Meidum, Hawara, el-Lahun, El-Kurru, Nuri.

ŚWIĄTYNIE

Początkowo funkcje kultowe spełniały mastaby i pierwsze piramidy, dopiero w Średnim Państwie ukształtował się układ przestrzenny świątyni z pylonami, dziedzińcem, salą hipostylową i innymi pomieszczeniami kultowymi, który doskonałość osiągnął w najsłynniejszych kompleksach Nowego Państwa, w Tebach, Luksorze, Karnaku, Abu Simbel czy Dolinie Królów.

DOMY MIESZKALNE

Informacje o egipskich domach mieszkalnych czerpiemy z modeli ofiarnych odnalezionych w wielu grobowcach, kilku fragmentów malowideł oraz planów ogrodów zwykle otaczających domy zamożnych Egipcjan. Skromny dom miał dwie lub trzy ciemne izby dostępne z niewielkiego dziedzińca wejściowego, płaski dach służący za taras, zbudowany był z suszonej cegły mułowej i w miastach zwykle przylegał do sąsiednich budynków. Domy większe miały pomieszczenia przylegające do dwóch, trzech lub czterech stron większego dziedzińca mieszczącego ogród z basenem (raczej hodowlanym niż kąpielowym). Ten typ domu jest dla Egiptu i dla całej epoki najbardziej charakterystyczny. W dużych rezydencjach ogród otaczał budynek mieszkalny z trzech stron, a całość zamknięta była szczelnym murem.

JARMO

Najstarsze ślady murowanych domów pochodzą z ok. 7-6.000 pne. Przykładem jest wioska Jarmo (od której nazwano tamtejszą kulturę) o pow. 1-1,5 ha licząca ok. 150 mieszkańców. Znajdowało się w niej 20-25 domów o płaskich dachach, budowanych z cegieł z suszonego mułu.

Fundament domu z Gawra, 5000 pne

MUDHIF

Mudhif to trzcinowy dom z południowej Mezopotamii. Mezopotamia przez wieki była terenem bagnistym, a trzcina najłatwiej dostępnym materiałem budowlanym. Widoczny na ilustracji budynek jest współczesną konstrukcją typową dla ludu Madan, ale budynki z czasów sumeryjskich musiały wyglądać podobnie.

ZIGGURAT

Symbolem architektury mezopotamskiej jest ziggurat, kilkustopniowa piramida schodkowa o tarasach połączonych pochylniami, zwieńczona świątynią na najwyższym tarasie. Zigguraty były centrum większych, otoczonych mirami kompleksów obejmujących świątynie, rezydencje władcy, magazyny, pomieszczenia gospodarcze i grobowce.
Ziggurat Czoga Zanbil powstał ok. 1250 pne, najsłynniejszy ziggurat w Ur ok. 2100 pne, a uważany za najstarszy z odkrytych, ziggurat Konra-Sandal datowany jest na 2200 pne. Są więc one o kilka wieków młodsze od pierwszych egipskich piramid (Sialk nie jest zigguratem).

AKROTIRI I KNOSSOS

W trzecim tysiącleciu pne (2700-2400 pne) na wyspach Morza Śródziemnego rozwijała się kultura minojska, której najlepiej zachowanym zabytkiem jest pałac w Knossos na Krecie, zbudowany w obecnie istniejącym układzie ok. 1400 pne. W ostatnich latach odkrywane są nowe fragmenty położonego na wyspie Thera (Santorini) miasta Akrotiri, zniszczonego przez wybuch wulkanu ok. 1600 pne. Nie jest więc wykluczone, że centrum kultury minojskiej znajdowało się na Therze.
Pałac w Knossos jest pozbawioną fortyfikacji budowlą o oryginalnej architekturze (bezprecedensowe kolumny) i bogatym programie znacznie wykraczającym poza formułę "pałacu", spełniającą funkcje kultowe, administracyjne i gospodarcze. W pobliżu pałacu odkryto również szereg budowli określanych jako "villa", mających charakter prywatnych rezydencji.
Pałac w Knossos jest jednym w kilku współczesnych mu założeń o podobnym programie, odkrytych na Krecie w Fajstos, Malii, Zakros, Gourni itd.
Wspomniane Akrotiri wyróżnia się spośród stanowisk kultury minojskiej tym, że jest zwartym zespołem urbanistycznym, pozbawionym jednak dominującej, centralnej budowli o programie porównywalnym z pałacami kreteńskimi.

MYKENY I TROJA

W okresie 1900-1200 pne w kontynentalnej części dzisiejszej Grecji (Hellada) rozwijała się odrębna kultura (prawdopodobnych) indoeuropejskich najeźdźców nazywanych Achajami, jacy zajęli te tereny w wyniku wielkich migracji przetaczających się przez Anatolię ok. 2000 pne. Kultura nazwana został mykeńską od jej głównej twierdzy znajdującej się w Mykenach, a zbudowanej w dzisiaj dostępnym kształcie ok. 1600-1500 pne. Kultura mykeńska w początkowym okresie rozwoju ulegała wpływom kreteńskim, potem jednak podbiła Kretę doprowadzając jej kulturę do upadku.
Zasadniczą różnicę między architekturą minojską a mykeńską stanowią silne fortyfikacje otaczające zarówno Mykeny jak i większość innych miast mykeńskich - Tiryns, Pylos, Ateny, Iolkos, Orchomenos.
Około 1400 pne Mykeny podporządkowały sobie niemal cały basen Morza Egejskiego i zachodnie wybrzeża Anatolii, a ok. 1200 pne (według tradycji mitologicznej popartej odkryciami archeologicznymi) zdobyły i zniszczyły Troję, której architektura wykazuje liczne pokrewieństwa z architekturą fortyfikacji mykeńskich. Trudno jednak ustalić, czy jest ona świadectwem kultury istniejącej tam przed jej zniszczeniem, czy też zabytkiem kultury najeźdźców.

w opracowaniu... cdn...