Klasycyzm to styl architektoniczny dominujący w latach 1760 - 1830, nawiązujący bezpośrednio do tradycji architektury starożytnej Grecji i Rzymu, stanowiący reakcję na monumentalizm baroku i przeładowane naturalistycznym zdobnictwem rokoko. Taką reakcją był klasycyzm przede wszystkim w Niemczech i w Hiszpanii, gdzie barok i rokoko rozwinęły swoje najbujniejsze formy. We Francji pojęcie baroku odnosiło się do rzymskiej i weneckiej sztuki XVII wieku, a styl architektury Wersalu, traktowany jak kwintesencja baroku francuskiego traktowany był jako "classique", czyli barok klasycystyczny.
W Anglii barok w wydaniu włoskim nigdy nie znalazł szerszego uznania jako zbyt katolicki, przybrał formy zdecydowanie bardziej spokojne, a klasycyzm rozwinął się w naturalny sposób z architektury palladiańskiej, rzecz można, omijając i barok i rokoko bokiem. Architektura angielska najsilniej określiła kształt rodzącej się architektury amerykańskiej.
Piękny rozdział w historii architektury polskiej stanowi klasycyzm tworzony przez liczną grupę spolonizowanych Włochów i Niemców oraz ich polskich uczniów, co jest o tyle smutne, że jego rozkwit przypadał na okres politycznego upadku Polski.

ODKRYCIE ANTYKU

Do połowy XVIII w. znajomość kultury antyku była znikoma.
Pierwsze zainteresowanie rozbudziła publikacja w 1745 r. rycin Giovanniego Battisty Piranesiego (1720-1778) "Varie Vedute di Roma Antica e Moderna". W 1751 r. angielskie Towarzystwo Dyletantów zorganizowało pierwszą wyprawę do Grecji, a jej uczestnicy, architekci James Stuart i Nicholas Revett opublikowali w 1762 pierwszy tom pracy "The Antiquities of Athens". We Francji Julien-David Le Roy wydał w 1758 r. album szkiców "Ruines des plus beaux monuments de la Grèce".
w 1755 r. przebywał w Rzymie niemiecki teoretyk Johann Joachim Winckelmann, a w latach 1754-57 gościł tam angielski architekt Robert Adam, który zapoznawał się z pracami Winkelmanna i Piranesiego, w 1764 r. sam wydał album "Ruins of the Palace of the Emperor Diocletian at Spalatro in Dalmatia". Od 1744 r. sukcesywnie publikowano wyniki odkryć archeologicznych w Herculanum, co razem dało ogromną porcję informacji o sztuce antycznej, która do tej pory była bardziej przedmiotem poetyckich wyobrażeń niż naukowej inwentaryzacji.
Szczególnie odkrycia rzymskiego Herculanum i Pompei wpłynęły na wyobraźnię Roberta Adama, w którego projektach można znaleźć niemal dosłowne cytaty z pompejańskich fresków. Ten zestaw inspiracji rzymskich nazywany jest gout etrusque (smakiem etruskim), który po kilku latach ustąpił dojrzałemu klasycyzmowi stylu Ludwika XVI (1775-1797), określanym również jako gout arabesque, stosującemu w zdobnictwie motywy zaczerpnięte z Rzymu cesarskiego - spiralnie zwinięte gałązki akantu, girlandy kwiatowe, rogi obfitości, satyry, gryfy, hermy (=popiersia lub półfigury na prostokątnym, zwężającym się do dołu cokole).

FRANCJA

Budowle o wyraźnych cechach klasycystycznych pojawiły się najwcześniej we Francji, co było zgodne z koncepcjami Ludwika XIV, traktującego sztukę jako element propagandowej machiny służącej absolutystycznej monarchii. Przykładami są elewacja pałacu w Wersalu (Le Vau), wschodnia elewacja Luwru (Claude Perrault 1613-1688), czy Grand Trianon, zbudowane w szczytowym okresie francuskiego baroku.
Nurt ten nie zanikł nawet w okresie rokoka, które opanowało bez reszty wnętrzarstwo i meblarstwo, ale w architekturze nie wydało wielkich dzieł (Petit Trianon, Ange-Jacques Gabriel, 1762-68, paryski Panteon, Jacques-Germain Soufflot, 1757-1790). Już zresztą za panowania Ludwika XV wszedł w modę tzw. gout grec - grecki smak, przejawiający się stosowaniem prostych ornamentów greckich (meander), giloszów, wolut jońskich kolumn itp.

MALMAISON I CARROUSEL

Klasycyzm kojarzy się z dystyngowanym umiarem, ale francuski klasycyzm architektoniczny nigdy taki nie był. W 1799 r. Józefina (żona Napoleona) kupiła niewielki, zrujnowany zameczek Malmaison, który zaczęli szybko urządzać dwaj wybitni dekoratorzy Charles Percier i Pierre Fontaine, jeszcze umiar zachowując, ale gdy mąż Józefiny został cesarzem ten sam Percier zaprojektował w 1806 r. łuk triumfalny na placu Carrousel, który również jest dziełem klasycystycznym, ale jest to już zupełnie inny klasycyzm (moim zdaniem prawdziwy).

REWOLUCYJNA UTOPIA

Do architektury klasycystycznej zalicza się również tzw. klasycyzm rewolucyjny - wizjonerską architekturę inspirowaną rysunkami Piranesiego, ale mającą niemal futurystyczny wymiar. Projekty Claude-Nicolasa Ledoux (1736-1806) doczekały się częściowej realizacji (wzorcowa solanka, miasto idealne), ale wizje Étienne-Louisa Boullée (1728-1799) pozostały na papierze i wywarły znaczny wpływ na znacznie późniejsze pokolenie klasycystów, z Le Corbusierem na czele.

Boullee, Kenotaf Newtona, 1784

Malmaison, Percier/Fontane, 1800

Charles Percier / Pierre Fontaine, Łuk na placu Carrousel, 1806

ANGLIA

Barok rozwinął się w Anglii z renesansowego palladianizmu i miał formy oszczędniejsze, ponieważ kontrreformacyjny barok rzymski był sprzeczny z ideologią protestanckiej Anglii, był zbyt katolicki.

Pierwszy angielski palladianizm stworzył Inigo Jones (1573-1652) twórca Queen's House, i Banqueting House w Whitehall 1616. Tę pierwszą fazę zakończyło nadejście baroku w wydaniu Williama Talmana, Johna Vanbrugha, Nicholasa Hawksmoora i ucznia Jonesa, Johna Webba, ale w ogrodzie Castle Howard zaprojektowanego w latach 1699-1712 przez Vanbrugha stanęła niewątpliwie palladiańska Świątynia Czterech Wiatrów i nie wiadomo, czy należy ją zaliczyć do palladianizmu Jones-owskiego, czy też do jego następnej chronologicznie wersji.

PALLADIANIZM 1730

Zanim obudziło się zainteresowanie antykiem greckim, na początku XVIII wieku w Anglii opublikowano kilka znaczących książek: (1715) Vitruvius Britannicus, Colena Campbella, Cztery księgi o architekturze Andrea Palladio, (1726) De Re Aedificatoria, Leone Battisty Albertiego i (1727) The Designs of Inigo Jones..., Williama Kenta.
Pod egidą Lorda Burlington (Richard Boyle) studiującego za młodu w Rzymie, ruszyła druga fala angielskiego palladianizmu, która przyniosła takie dzieła, jak

Chiswick House, Richard Boyle, Lord Burlington, 1729
Stourhead, Colen Campbell / Nathaniel Ireson, 1720-1724
Woburn Abbey, Henry Flitcroft, 1746

Na tę falę nałożyły się doświadczenia Roberta Adama i dzieła entuzjastów antycznej sztuki greckiej:

James Stuart - świątynia w Hagley Hall (1758-59)
Joseph Bonomi (1739-1808) - Longford Hall, 1785, Blickling Park, Norfolk
John Soane (1753-1837) - Bank of England
William Wilkins (1778-1839) i Robert Smirke (1780-1867) - Royal Theatre, Covent Garden (1808-09), General Post Office (1824-29) British Museum (1823-48), Wilkins University College, Londyn (1826-30), National Gallery (1832-38).
Jeszcze w latach 1817-29 w Anglii zbudowano 23 kościoły w stylu neogreckim, z których najważniejszy jest St. Pancras church (1819-1822), ojciec i syn Inwood'owie.
Dominacja antyku w wydaniu greckim i rzymskim utrzymywała się aż do 1836 r. (czyli niemal do czasów królowej Wiktorii) przez cały okres tzw. wojny o styl, toczącej się między zwolennikami klasycyzmu i rozwijającego się równolegle neogotyku. Wojna ta zakończyła się zwycięstwem frakcji gotyckiej, gdy styl ten wybrano dla Pałacu Westminsterskiego.

Nowy kościół St. Pancras, Inwood, 1819-22

PALLADIANIZM W USA 1770

Ameryka mogła walczyć o polityczną niezależność od Anglii, ale kulturalnie pozostawała jej częścią. Jednym z pierwszych amerykańskich entuzjastów palladianizmu był architekt i prezydent Thomas Jefferson (1743-1825), który posiadał nawet własną kopię pracy Stuarta The Antiquities of Athens.
Klasycyzm szybko przyjął się w Ameryce nie tylko dlatego, że był popularny w Anglii w okresie, gdy ogłosiła ona niepodległość (przed Rewolucją Francuską), ale z przyczyn ideologicznych. Amerykanie wyobrażali sobie, że są spadkobiercami "greckiej demokracji, rzymskiego prawa i renesansowego humanizmu" (zapominając, że i Grecja i Rzym były państwami niewolniczymi).
Styl, który łączył greckie porządki z po palladiański interpretowanym planem budowli rzymskiej wiele zaczerpnął z architektury Roberta Adama i w Ameryce nazwany został stylem federalnym. Jego pionierami byli sam Jefferson, James Hoban i Benjamin Latrobe.

Thomas Jefferson
Monticello, Thomas Jefferson, 1772
Rotunda University of Virginia, Thomas Jefferson, 1822
James Hoban
Biały Dom, Waszyngton, 1792-1800
Benjamin Henry Boneval Latrobe (1764-1820)
United States Capitol, 1793
Baltimore Basilica, 1806–1821
William Strickland
Second Bank of the United States (1824)
Thomas U. Walter (1835–1836) "Andalusia"
Girard College 1833–47

Klasycyzm stał się tak popularny, że w stylu tym budowano właściwie wszystko, łącznie z synagogami i kościołami wielu różnych wyznań, a w 1833 r. powstała w Nowym Yorku unikalna aleja świątyń Sailors' Snug Harbor.
Specyfiką amerykańskiego klasycyzmu było dosłowne traktowanie naukowych odkryć, m.in. tego, że antyczne świątynie greckie były malowane - całość w kolorze ochry, detale zaś w kolorach niebieskim, czerwonym, zielonym i złotym. Dzięki amerykańskiemu pietyzmowi, po obejrzeniu spatynowanych ruin Partenonu w Atenach, w Ameryce możemy zobaczyć, jak wyglądał on naprawdę w całej, dość dyskusyjnej krasie.

White House

White House

HISZPANIA 1770

Główną postacią klasycyzmu hiszpańskiego, przygotowanego przez tamtejszy styl "desornamentado" był Juan de Villanueva (1739-1811), twórca m.in. budynku madryckiego muzeum Prado.
1771 - Casa de Infantes, Aranjuez
1772 - Casita del Príncipe, Pardo
1773 - Casita de Arriba
1785 - Prado
1784 - Casita del Príncipe
1791 - Plaza Mayor, Madryt

NIEMCY 1780

W architekturze niemieckiej klasycyzm oznaczał prawdziwy przełom, ponieważ to chyba właśnie w Niemczech architektoniczne rokoko osiągnęło największe zróżnicowanie.
Klasycyzm niemiecki miał dwa centra - Berlin i Monachium i dwóch wielkich mecenasów - Fryderyka Wilhelma i Ludwika I.
Wybitnymi architektami byli m.in.:

Carl Gotthard Langhans (1732-1808)
Brama Brandenburska (1788–91)

Karl Friedrich Schinkel (1781-1841)
greckie: Neue Wache (1816–1818),
Schauspielhaus (1819–1821)
Altes Museum (1823–1830).

Leo von Klenze 1784-1864)
Monachium: Glyptothek (1816–1830), Alte Pinakothek (1826–1836), Allerheiligen-Hofkirche (1826–1842), Monopteros w Ogrodzie Angielskim (1836), Propyleje (1846–1862), Ruhmeshalle (1850), Monopteros w parku Nymphenburg,
Ballhouse, Kassel (1809–1810)
Walhalla, Regensburg (1816–1842)
Neues Schloss, Pappenheim (1819–1820)
New Hermitage, Petersburg (1839–1852)
St. Dionysios Areopagite, Ateny (1853–1865)

Schauspielhaus, Schinkel, 1820

POLSKA I LITWA

Klasycyzm stanisławowski: Dominik Merlini, Jan Chrystian Kamsetzer, Szymon Bogumił Zug, Jakub Kubicki, Antonio Corazzi, Efraim Szreger, Christian Piotr Aigner.
Klasycyzm wileński: Marcin Knackfus, Laurynas Gucevičius, Karol Podczaszyński. University's Observatory, Katedra w Wilnie

Lazienki, Warszawa, Merlini, 1775-95

ROSJA 1780

W Rosji wiele obiektów paladiańskich zrealizował tworzący w Petersburgu w latach 1780-1810 Giacomo Quarenghi.

w opracowaniu... cdn...