WCZESNY RENESANS WŁOSKI 1400-1500

Filippo Brunelleschi (1377–1446)
Katedra we Florencji, 1436
Basilica di San Lorenzo, Florencja, 1425
Santo Spirito, 1428
Santa Maria degli Angeli, Florencja, 1434 (pierwszy centralny plan)

Michelozzo di Bartolomeo Michelozzi (1396–1472)
Palazzo Medici Riccardi, Florencja, 1444
Villa Medici at Careggi, 1464
Villa Medicea di Cafaggiolo, of Barberino di Mugello, 1452

Leon Battista Alberti (1404–1472
Sant'Andrea, Mantua, 1462
Palazzo Rucellai, Florencja, 1446-1451
Santa Maria Novella, Florencja, 1456-70
Tempio Malatestiano (San Francesco), Rimini, 1450

DOJRZAŁY RENESANS WŁOSKI 1500-1525

Donato Bramante (1444–1514)
Santa Maria delle Grazie (apsyda), Mediolan, 1494
Tempietto (San Pietro in Montorio), 1502
Cortili de Belvedere, 1505
Bazylika św. Piotra, przebudowa, 1506

Antonio da Sangallo (1485–1546)
Palazzo Farnese, Rzym, 1517-34
Santa Maria di Loreto, Rzym, 1507

Raphael (1483–1520)
Bazylika św. Piotra (z Antonio Sangallo), 1515

MANIERYZM 1520-1600

Michelangelo Buonarroti (1475–1564)
Laurentiana, Florencja, 1525-35
Bazylika św. Piotra, Rzym, 1547
Piazza del Campidoglio, Rzym, 1536-46 (wielki porządek)

Baldassare Peruzzi (1481–1536)
Villa Farnesina, Trestavere, 1509
Palazzo Massimo alle Colonne, Rzym, 1532-36

Giulio Romano (1499–1546)
Palazzo Te, 1524–1534

PALLADIANIZM 1540-1600

Andrea Palladio (1508–80)
Basilica Palladiana, Vicenza, 1549
Villa Capra "La Rotonda", Vicenza, 1567
Villa Cornaro, Vicenza, 1552
San Giorgio Maggiore, Wenecja, 1570

KU BAROKOWI

Giacomo della Porta (1533–1602)
Bazylika św. Piotra, Rzym, 1585
Il Gesù, 1575

CECHY STYLU

PLAN
Centralny, symetryczny, modularny, w kościołach modułem jest szerokość nawy bocznej. Plany budowli świeckich stworzył Palladio.

FASADA
Symetryczna względem osi pionowej. Fasady kościołów są zwieńczone naczółkiem i dzielone pilastrami, kolumnami i belkowaniem. Kolumny i okna ciążą symetrycznie ku osi. Pierwsza fasada to Cathedral of Pienza (1459–62) Bernardo Gambarelli (Rossellino) / Alberti.
Budowle świeckie często zwieńczał gzyms, jak w Palazzo Rucellai

KOLUMNY I PILASTRY
Stosowano wszystkie porządki: toskański, dorycki, joński, koryncki i kompozytowy.
Kolumny miewały charakter strukturalny (podpora) albo czysto dekoracyjny.
Pierwsza kompozycja zintegrowana z pilastrami w Starej Zakrystii Brunelleschiego (1421–1440)

ŁUKI, SKLEPIENIA I KOPUŁY
W renesansie stosowano łuki półkoliste, w manieryzmie segmentowe (odcinkowe).
Tworzyły arkady wspierane na filarach lub kolumnach z głowicami. Między głowicą a łukiem pojawiały się fragmenty belkowania (San Andrea w Mantui Albertiego).
Sklepienia renesansowe nie mają żeber. Projektowane na planie kwadratu. W kościele w Matui powróciło sklepienie kolebkowe.
Projektowano małe, widoczne tylko od wnętrza kopuły, ale również przekrycia ogromne, określające formę całej budowli. Stały się popularne po realizacji kopuły Brunelleschiego w bazylice Santa Maria del Fiore (1436). Wspaniałą kopułę zaprojektował Bramante dla bazyliki św. Piotra w Rzymie (1506).
Sufity wypełniano kasetonami, czasami malowano.

DRZWI I OKNA
Prostokątne, proste nadproża, czasami zwieńczone łukiem albo trójkątnym lub odcinkowym naczółkiem. Otwory nie mające drzwi zwykle przekryte łukiem z dekorowanym zwornikiem.
Okna podwójne montowane pod łukiem półkolistym (Palazzo Rucellai), albo zwieńczone trójkątnym lub odcinkowym naczółkiem nad prostym nadprożem (Palazzo Farnese). W manieryzmie pojawia się przebicie palladiańskie (serliana), z łukiem podwyższonym i dwoma bocznymi otworami prostokątnymi.

ŚCIANY
Zwykle zdobione wyprawą kamienną, układaną w poziomych pasach. Ściany dzielone na kondygnacje gzymsami. Opracowanie kondygnacji od elementów dużych, opracowanych zgrubnie (rustyka) na cokole i w parterze do coraz drobniejszych i gładszych ku górze. Narożniki podkreślone rustykalnie opracowaną kamieniarką. W późniejszych pałacach górne kondygnacje ścian tynkowane i malowane.

DEKORACJA
Pełny wachlarz antycznych detali dostosowanych do porządków architektonicznych. Rzeźby w niszach lub na cokołach.

Cortile del -Belvedere, Bramante, 1505

Kopuła bazyliki św. Piotra w Rzymie, 1506

Sangallo, Palazzo Farnese, 1517

Michelangelo Buonarroti, Biblioteka Laurentiana, 1524-26

Michelangelo Buonarroti, Piazza del Campidoglio, 1536-46

Michelangelo Buonarroti, Piazza del Campidoglio, 1536-46

Basilica Palladiana, 1549

Villa Cornaro, Vicenza, 1552

Palladio, Villa Capra "La Rotonda", Vicenza, 1567

Palladio, Il Redentore, Wenecja, 1577-92

PUBLIKACJE

Sebastiano Serlio (1475-1554) opublikował w Wenecji w 1537 r. traktat o architekturze, w 1450 r. Leon Battista Alberti wydał dzieło De re aedificatoria, a w 1570 r., również w Wenecji ukazały się "Cztery księgi o architekturze" Andrea Palladio (1508–1580).

RENESANS SIĘ W EUROPIE

Wielu architektów włoskich działało zagranicą: Sebastiano Serlio we Francji, Aristotile Fioravanti w Rosji, Francesco Fiorentino w Polsce, a wielu cudzoziemców studiowało we Włoszech: Francuz Philibert de l'Orme (1510–1570), Hiszpan Juan Bautista de Toledo (zm. 1567) czy Anglik Inigo Jones (1573–1652).

RENESANS FRANCUSKI

Na początku XVI wieku Francja była uwikłana w wojny o panowanie we Włoszech i sprowadzała stamtąd nie tylko skarby sztuki jako łupy wojenne, ale artystów, rzemieślników i idee. Najpiękniejszymi przykładami renesansu francuskiego są zamki nad Loarą, z najstarszym Château d'Amboise (c. 1495). Styl dominował za czasów Franciszka I i wtedy powstała największa ilość zamków. Château de Chambord (1519–1536) jest kombinacją gotyku z ornamentyką italianate.
Dość szybko styl przeszedł w fazę manierystyczną (styl Henryka II). Przy budowie pałacu w Fortainebleau brał udział Sebastiano Serlio (1540). Również pierwszą szkołę z Fontainebleau tworzyli artyści włoscy - Rosso Fiorentino, Francesco Primaticcio i Niccolo dell' Abbate. Serlio zbudował także zamek Château d'Ancy-le-Franc w Burgundii, którego dekorację wykonali artyści flamandzcy i włoscy.
Styl renesansowy podjęli artyści miejscowi jak Philibert Delorme, Androuet du Cerceau, Giacomo Vignola, and Pierre Lescot, który w nowym stylu zaprojektował południową fasadę Luwru.

Cour Carre, Lescot, 1546-1551

RENESANS ANGIELSKI

ELŻBIETAŃSKI 1580-1620

architektura wczesnorenesansowa; zastąpiona przez palladianizm Inigo Jonesa. Chronologicznie odpowiada wczesnemu renesansowi francuskiemu, cinquecento we Włoszech i stylowi plateresque w Hiszpanii.
Do Anglii styl zawędrował przez Niderlandy, przejmując stamtąd holenderski szczyt schodkowy i geometryczne wzornictwo. W angielskich domach wchodziła w modę długa galeria jako główna sala recepcyjna. Domy na planie kwadratu z asymetryczną wieżą wskazującą na tradycję średniowieczną. Okna dzielone kolumienkami, układ symetryczny, skrzydła połączone renesansową fasadą (Italianate) w formie loggii (przypisywane Inigo Jonesowi). Wewnątrz domu dominowała bogato rzeźbiona klatka schodowa (co było symbolem wpływów włoskich).

Obiekty: Wollaton Hall, Hatfield House, Blickling Hall, Audley End, Charterhouse (Londyn), Danny House

Architekci: Robert Adams (1540-1595), William Arnold (1595-1637), Simon Basil (1590-1615), Robert Lyminge (1607-1628), Robert Smythson (1535-1614), John Thorpe (1565-1655)

JAKUBIAŃSKI 1620-1660

druga faza angielskiego renesansu. Pozostają formy elżbietańskie, pojawia się detal renesansowy: kolumny i pilastry, arkady pełnołukowe, płaskie dachy z parapetami ażurowymi (tu parapet oznacza attykę).

Obiekty: Hatfield House, Knole House, Holland House, Plas Teg, Bank Hall, Castle Bromwich Hall, Lilford Hall

PALLADIANIZM INIGO JONESA

Inigo Jones (1573-1652) studiował we Włoszech, gdzie zapoznał się z traktatami dotyczącymi architektury klasycznej i po powrocie do Anglii stworzył miejscową wersję palladianizmu. Zaprojektował m.in.: Queen's House, 1616, pierwszy angielski budynek palladiański. Wiele wielkich rezydencji wznoszono w latach 1640 - 1680 właśnie w tym stylu (m.in. Wilton House 1636–40).
Banqueting House jest jedyną zachowaną częścią ogromnego założenia pałacu Whitehall zrealizowanego przez Jonesa w latach 1616-1622.

Blickling Hall, 1616

Audley End House, 1620

Banqueting House, Londyn, Jones, 1619-22

Castle Bromwich Hall, 1672

RENESANS HISZPAŃSKI 1480

IZABELIŃSKI koniec XV w.

styl izabeliński był gotykiem dekorowanym motywami flamboyant, flamandzkimi, islamskimi i kastylijskimi. XV w. W Portugalii odpowiednikiem był styl manueliński.

GOTYK PLATERESQUE 1490-1530

struktura gotycka, ornament renesansowy.

Diego de Alcázar, Alonso de Covarrubias, Martín de Gainza, Rodrigo Gil de Hontañón, Gil de Siloé, Andrés de Vandelvira, Diego de Riaño, Diego Siloe, Vasco de la Zarza.

RENESANS PLATERESQUE 1530-1560

styl o pełnych cechach renesansowych, operujący jednak nadmierną ornamentyką.

Początek budowy Escorialu, 1563
Klasztor San Lorenzo de El Escorial, Juan de Herrera
Uniwersytet w Salamance
Szpital w Santiago de Compostela
Cysterski klasztor Santa María del Salvador, Cañas
Casa de las Conchas („Dom z muszlami"), Salamanca
Schronisko św. Marka, León
Palacio de los Zúñiga y Avellaneda, Peñaranda de Duero

HERRERIANIZM 1560

nurt w hiszpańskiej architekturze renesansowej reprezentowany przez Juana de Herrera (także przez Francisco de Mora) zmierzający do niemal całkowitej likwidacji nadmiernej w tym kręgu kulturowym dekoracji; zmierzał w kierunku architektonicznego puryzmu. Jego przykładem jest fasada Escorialu zaprojektowana przez Juana Bautistę de Toledo i Juana Herrerę.

Juan de Herrera (1530-1597), Escorial
Francisco de Mora, Lerma Ducal Palace, 1601

Inne obiekty:
Fasada Escorialu Herrery
Główna fasada kościoła (Our Lady of Assumption), Valdemorillo
Klasztor w Cuencan
Pałac książęcy w Lerma
Fasada Palacio de Santa Cruz, Madryt
Kolegiata San Pedro, Lerma
Kolegiata San Luis, Villagarcía de Campos.