Lokalizacja poszczególnych centrów rozwoju architektury wczesnośredniowiecznej wynikała z historii rozbicia i upadku cesarstwa rzymskiego, biegnącej równolegle do historii rozwoju chrześcijaństwa, od marginalnego wyznania rozproszonych gmin do państwowej religii wielkiego imperium.

Architektura wczesnochrześcijańska rozwijała się w IV i V wieku jako nie tyle kontynuacja, co adaptacja do potrzeb nowej religii architektury antyku. Do czasu wydania edyktu mediolańskiego w 313 r. i równouprawnienia wszystkich wyznań chrześcijanie żyjący w granicach cesarstwa nie mieli możliwości tworzenia własnej architektury. Zgromadzenia wiernych odbywały się w katakumbach i prywatnych domach i prawdopodobnie pamiątką tego okresu jest atrium poprzedzające chrześcijańską bazylikę. Najwcześniej planową działalność budowlaną podjęto w Armenii, której władca przyjął chrzest w 301 r. i gdzie w tym samym czasie rozpoczęto budowę pierwszego kościoła na planie krzyża, przekrytego kopułą.
Po wydaniu edyktu tolerancyjnego działalność budowlaną podjęły gminy kierowane przez biskupów (przede wszystkim w Rzymie), ale najistotniejsze były pierwsze wielkie budowle realizowane na polecenie cesarza Konstantyna i jego matki Heleny. W latach 324-330 powstały kościoły w Palestynie i Rzymie, tworząc wzorce naśladowane i modyfikowane w wielu następnych budowlach. Plany tych wczesnych kościołów łączyły trzy elementy: atrium, osiowy plan nawowej bazyliki i centralny plan rotundy.
Źródła tych elementów są dość czytelne: atrium to centralna część rzymskiego domu i symboliczna część świątyni będącej domem Boga i wspólnoty wiernych; bazylika to przystosowany do nowego programu plan antycznej bazyliki umożliwiającej zgromadzenie znacznej liczby wiernych i mającej swoje centrum - katedrę przeznaczoną dla kierownika zgromadzenia; rotunda to najprawdopodobniej obiekt wzorowany na grobowcach i mauzoleach, znany od czasów architektury etruskiej (od grobów tolosowych do mauzoleum Dioklecjana w pałacu cesarskim w Splicie).
Po przeniesieniu stolicy cesarstwa do Konstantynopola pogłębiało się rozbicie cesarstwa, a centrum władzy politycznej przesuwało się coraz bardziej na wschód, przy jednoczesnym wzroście znaczenia Rzymu jako stolicy chrześcijaństwa. Wobec zagrożenia ze strony Wizygotów stolicę cesarstwa zachodniego przeniesiono w 402 r. z Mediolanu do Rawenny, która wkrótce stała się siedzibą arcybiskupstwa i w której w V wieku powstało wiele nowych budowli sakralnych, w tym kilka niewielkich, na planie centralnym. Mimo to architektura powstająca w głównych ośrodkach imperium, czyli w Rzymie, Mediolanie, Rawennie i Konstantynopolu była dość jednorodna i zdominowana przez schemat stworzony w cesarskich budowlach palestyńskich i rzymskich.

Zmiany, jakie miały nastąpić w następnych wiekach i doprowadzić do powstania zróżnicowanej architektury preromańskiej na zachodzie i architektury bizantyjskiej na wschodzie, wynikały z zasadniczej zmiany sytuacji politycznej w całym cesarstwie. W ich wyniku w pierwszej połowie VI wieku w kilku centrach definitywnie rozbitego cesarstwa powstały państwa o bardzo zróżnicowanej kulturze, w których panującą religią stało się chrześcijaństwo. Z wyjątkiem Italii i Konstantynopola, gdzie miało ono dłuższą tradycję, w pozostałych państwach chrystianizacja postępowała "od góry", a więc od władcy i jego dworu i znajdowała wyraz w tworzonej w odmiennych warunkach architekturze. O ile więc do VI wieku możemy mówić o w miarę konsekwentnym rozwoju architektury wczesnochrześcijańskiej przystosowującej do swoich potrzeb elementy architektury antycznej, to od tej pory pojawiły się nowe centra w Galii, Hispanii i na Wyspach Brytyjskich, a ich architektura poszukiwała inspiracji nie w antyku, ale we współczesnych im kulturach sąsiednich (wrogich lub przyjaznych) i w tradycji miejscowej.

KONSTANTYNOPOL: Po upadku cesarstwa zachodniego na terenie Italii i Dalmacji powstało państwo Odoakra ze stolicą w Rawennie. Odoakra pokonał w 493 r. Teodeoryk, stając się namiestnikiem cesarskim, tworząc faktycznie niezależne królestwo Ostrogotów i rozciągając swoją władzę ok. 520 r. od Panonii aż po Hispanię. Królestwo Ostrogotów upadło, ponieważ jego część najechali nadciągający z północy Longobardowie, a po śmierci Teoderyka Rawennę zajęły wojska cesarza Justyniana I (w ostatecznym zwycięstwie nad Ostrogotami w 551 r. Justynianowi pomogli Ormianie). Justynian pragnął odtworzyć potęgę zjednoczonego imperium, jednak jego plan został udaremniony przez Longobardów, którzy wkrótce podbili Mediolan, Toskanię i środkową Italię. Od tego czasu północna część Italii z Mediolanem oraz Toskania i Benewent pozostawały pod władzą szybko romanizujących się Longobardów, natomiast Rawenna, Rzym i południowa część Italii oraz Sycylia, Korsyka i Sardynia dostały się pod wpływ formującej się kultury bizantyjskiej. W tych też regionach zaznaczył się wpływ powstającej w Konstantynopolu architektury bizantyjskiej .

MEDIOLAN: w 569 r. Mediolan zajmuje pochodzące z kultury wielbarskiej (dzisiejsze polskie Pomorze) plemię Longobardów, które wcześniej przyczyniło się do upadku Teodoryka najeżdżając północne tereny jego królestwa. W 572 r. Longobardowie tworzą królestwo ze stolicą w Pawii i księstwa Toskanii, Spoleto i Benewentu. W 751 r. zajmują Rawennę, kończąc wpływy Bizancjum w tym mieście, a w 774 ulegają Karolowi Wielkiemu, który koronuje się na króla Longobardów. Longobardowie pozostali w królestwie Włoch ulegając romanizacji. W okresie świetności ich królestwa stworzyli własną architekturę lombardzką , dającą początek "pierwszemu romanizmowi" .

BRYTANIA: W Brytanii na przełomie IV i V w. Rzymianie spełniali rolę gwaranta status quo i chronili rządzące wyspą zromanizowane elity Brytów przed rewoltą poddanych i atakami nadciągających z kontynentu barbarzyńców. Cesarstwo uwikłane było w walki wewnętrzne toczące się na kontynencie (na południu Wizygoci po złupieniu Rzymu wędrowali w kierunku Hispanii) oraz walkę z Hunami. Z tego względu ok. 410 r. wojska rzymskie zostały wycofane z Brytanii, a w ich miejsce sprowadzono plemiona Anglów i Sasów mających spełniać rolę wojsk najemnych. Anglosasi zaczęli jednak kolonizować wyspy na własną rękę opanowując ich wschodnie wybrzeże. W 436 r. Brytowie skierowali do Aecjusza, rzymskiego wodza walczącego w Galii, apel o pomoc przeciwko inwazji Anglosasów, jednak apel ten pozostał bez odpowiedzi. Aecjusz koncentrował się na wojnie z Hunami, których pokonał w 451 r. na Polach Katalaunijskich. Pozbawiona obrony Brytania stopniowo dostawała się pod wpływ najeźdźców i proces ten trwał do 557 r., gdy w bitwie pod Doerham Anglosaksonowie pokonali Brytów. Postępująca z terenu Irlandii chrystianizacja Brytanii została zatrzymana po najeździe barbarzyńców. W 597 r. z Rzymu do Brytanii przybyła misja św. Augustyna - w jej wyniku ufundowano pierwsza katedrę i klasztor benedyktyński w Canterbury. Kościół iro-szkocki rozwijał się w izolacji od kościoła rzymskiego i dopiero po synodzie w Whitby w 664 r. doszło do wprowadzenia w Brytanii obrządku łacińskiego i od tego czasu można mówić o rozwoju odrębnej architekturze anglo-saksońskiej , rozwijającej się do czasu najazdu Normanów w 1066 r.

GALIA: W ariańskim państwie Franków rządzonym przez dynastię Merowingów król Chlodwig przyjął chrzest w 496 r. i ustanowił stolicę w Paryżu. Jego następcy opanowali Turyngię, Burgundię i Prowansję (531-536) oraz podporządkowali sobie Bawarię, dzięki czemu, mimo podziałów dynastycznych w połowie VI w., Merowingowie panowali nad całą Galią. W tym okresie powstają pierwsze budowle architektury merowińskiej . Po Merowingach władzę obejmuje dynastia Karolingów (od 753 r.) nazwana od Karola Młota. Jej przedstawiciel Pepin Mały tworzy faktycznie Państwo Kościelne zobowiązując się do obrony państwa papieskiego utworzonego z terenów odebranych Longobardom w zamian za legalizację swojej władzy. Syn Pepina Krótkiego, Karol Wielki, w 774 r. pokuje Longobardów, w 800 r. zostaje koronowany na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Powstająca w tym czasie architektura nazywana jest architekturą karolińską. Państwo Karola Wielkiego zostaje podzielone w 843 r. (traktat z Verdun) na trzy części dając początek historii Francji, Włoch i Niemiec. W IX wieku w części wschodniej władzę obejmuje dynastia Ludolfingów, do której należą kolejni cesarze: Otto I (od 962 r.), Otto II (od 973) i Otto III (od 996). Architektura powstająca pod ich rządami nazywana jest architekturą ottońską i dała ona początek głównemu nurtowi architektury romańskiej.

HISPANIA: Ok. 500 r. Wizygoci (którzy byli arianami) rządzili Półwyspem Pirenejskim, Akwitanią i Prowansją, potem zostali wyparci z Akwitanii (511) i weszli w krótki sojusz z Ostrogotami (do 526). W tym czasie na Półwyspie Pirenejskim i w Prowansji powstały pierwsze budowle architektury wizygockiej . W 551 r. w walki dynastyczne włączył się poproszony o wsparcie rebelii Justynian i wojska bizantyjskie po pokonaniu Wandalów w Afryce i Ostrogotów w Italii opanowały część wschodniego wybrzeża Hispanii. W 589 r. król Wizygotów Rekkared I przyjął chrzest, a jego następcy podjęli walki z Bizantyjczykami, którzy ostatecznie zostali wyparci z Hispanii w 625 r. za panowania króla Swintili.
W 711 r. Półwysep Iberyjski najeżdżają muzułmańscy Umajjadzi. W 722 r. na północy Hispanii powstaje królestwo Asturii ze stolicą w Oviedo, walczące z muzułmanami i tworzące architekturę asturyjską. Kilkuwiekowa obecność muzułmanów na Półwyspie Iberyjskim skutkowała z jednej strony powstaniem tam architektury arabskiej, z drugiej zaś wpływem kultury arabskiej na architekturę chrześcijan żyjących pod ich panowaniem, tzw. mozarabów, w wyniku którego powstała specyficzna architektura mozarabska. W 910 (924) r. królestwo Asturii przekształciło się w królestwo Leon.

Najważniejsze fakty przedstawia tabela: