PORZĄDKI

Porządek architektoniczny to zestaw opracowanych rzeźbiarsko elementów składających się na konstrukcję antycznego budynku. Przykłady porządków przetrwały w postaci elementów kamiennych, ale pierwotnie greckie świątynie budowane były z drewna, a ślady konstrukcji drewnianej zachowały się w architekturze kamiennej w podziałach i zdobnictwie belkowania.
Każdy porządek składa się z kilku elementów:
podstawy zwanej krepidoma, dzielącej się na stereobat i stylobat,
kolumny z trzonem zakończonym głowicą (w porządkach jońskim i korynckim stojącym na bazie),
belkowania składającego się z architrawu, fryzu i gzymsu.
W budynkach na planie prostokątnym gzyms nad dłuższym bokiem zakończony jest rynną (sima), a frontony zwieńczone są dwoma trójkątnymi polami - tympanonami, zwykle wypełnianymi dekoracją rzeźbiarską.
Porządki różnią się ilością, budową oraz charakterystycznym zdobnictwem elementów.

ŚWIĄTYNIE

Świątynie wczesnego okresu archaicznego budowano z drewna zastąpionego od ok. 600 pne kamieniem. Układ przestrzenny świątyni rozwijał się od najprostszego megaronu (VIII w. pne), tworzącego zamkniętą część kultową zwaną naos, aż do skomplikowanych planów z otaczającą naos pojedynczą lub podwójną kolumnadą.
Naos mógł być dzielony na części:
cella - główne pomieszczenie świątyni,
pronaos - otwarty przedsionek celli,
opistodomos - lustrzane odbicie pronaosu z tyłu celli, ale bez wejścia do niej,
adyton - wydzielona część celli przeznaczona na posąg bóstwa.
Układy kolumnad rozwijały się od prostylos - rzędu kolumn stojących przez frontem, przez amfiprostylos - jego podwojenie z tyłu świątyni, peripteros - kolumnadę obiegającą naos ze wszystkich stron aż do dipteros - podwojony peripteros, oraz szeregu układów pośrednich.
Świątynia na planie koła z okrągłym naosem i kolumnadą nazywa się tolos.

TEATR GRECKI

Grecka sztuka teatralna wywodzi się z misteriów kultowych, a przedstawienia z udziałem aktorów dawano już ok. 530 pne, ale teatr jako budowla o skodyfikowanym planie powstał w epoce klasycznej. Pierwszym był drewniany teatr Dionizosa zlokalizowany w 465 r. na stokach Akropolu w Atenach, przebudowany w 425 pne w kamieniu. Ukończony u schyłku epoki klasycznej stał się wzorem dla późniejszych teatrów.
Centrum teatru stanowi półokrągły plac - orchestra, na którym stawiano ołtarz - thymele. Orchestrę otaczała widownia - theatron, podzielona przejściami - diazomata. Za orchestą znajdowała się platforma - proscenion i budynek - scene służący za garderobę i scenografię, mający dwa płytkie skrzydła - parascenion, zamykające z boków proscenion. Na orchestrę prowadziły dwa wejścia dla aktorów i chóru - parodoi znajdujące się przy scene.
Scenografię wzbogacano zawieszanymi malowidłami - pinakes.
Teatr wyposażony bywał w dodatkowe mechanizmy, jak ruchoma platforma - ekkyklema czy dźwig - mechane, za pomocą którego na scenę wstępowało bóstwo (deus ex machina).

AKROPOL

Akropol (gr. górne miasto) nie był budynkiem, ale założeniem urbanistycznym położonym na wzgórzu, ufortyfikowanym, mieszczącym centrum kultowe i administracyjne, skarbiec oraz inne budynki umożliwiające długotrwałą obronę. Wokół akropolu z czasem powstawały rozrastające się miasta. Najsłynniejszy jest akropol w Atenach, ale niemal w każdym mieście o antycznych korzeniach można wskazać najstarszą, położoną na wzniesieniu część stanowiącą niegdyś miejscowy akropol.
Lokalizacja akropolu wynikała z łatwości fortyfikowania i obrony warownego wzgórza, miała jednak również znaczenie symboliczne, do którego nawiązywano w całej historii architektury, łącznie z okresem modernizmu, kiedy to odżyła koncepcja tzw. Stadtkrone - korony miasta.

AGORA

Również agora nie była budynkiem, ale otoczonym budowlami kultowymi, administracyjnymi i sądowymi placem miejskim, koncentrującym życie publiczne miasta. Przez agorę zwykle przechodziła główna ulica będąca czasami drogą procesyjną (jak w Atenach). Agorę okresu klasycznego otaczały kryte kolumnady nazywane stoa. W starożytnym Rzymie funkcję agory spełniało forum.

Stoa Attalosa przy agorze ateńskiej

STOA

Stoa to antyczny deptak - początkowo były to długie, zadaszone kolumnady biegnące wzdłuż ślepej ściany, służące za miejsce spacerów i spotkań. Służyły one do zgromadzeń i spacerów i były pierwszymi galeriami sztuki - ustawiano tam posągi, a na ścianach wykonywano malowidła o tematyce mitologicznej i heroicznej.
W takich zacienionych miejscach prowadzili swoje wykłady greccy filozofowie.
Z czasem otwarte galerie rozbudowano o ciąg pomieszczeń administracyjnych i handlowych.
Podobne kolumnadowe galerie otaczały place sportowe nazywane palestra.

Ilustracje przedstawiają zrekonstruowaną galerię Attalosa w Atenach (150 pne).

GIMNAZJON

Gimnazjon był kompleksem budynków przeznaczonych do ćwiczeń sportowych dla pełnoletnich mężczyzn. W gimnazjonach prowadzono także pod kontrolą nauczycieli i trenerów szerszą działalność edukacyjną.
Gimnazjon składał się ze stadionu, palestry, łaźni, krytych portyków przeznaczonych do ćwiczeń przy złej pogodzie oraz portyków, pod którymi prowadzono wykłady i dyskusje.
Gimnazjony lokalizowano poza murami miasta ze względu na ich znaczną powierzchnię.

PALESTRA

Palestra była częścią gimnazjonu przeznaczoną do ćwiczeń zapaśniczych, bokserskich i gry w piłkę. Był to trawiasty, prostokątny plac otoczony portykami i pomieszczeniami przeznaczonymi do gier, wypoczynku, a także służącymi za szatnie i magazyny.
Palestra mogła być samodzielnym obiektem nie wchodzącym w skład gimnazjonu (chociaż gimnazjon nie mógł istnieć bez palestry).

BULEUTERION

Buleuterion to siedziba rady miejskiej - boule. Był to budynek na planie prostokąta, poprzedzony kolumnadą, mieszczący amfiteatralnie zbudowane ławy otaczające centralne miejsce z ołtarzem i mównicą. Układ siedzisk upodabnia ruiny buleuterionu do małego amfiteatru, co czasami powoduje nieporozumienia w identyfikacji funkcji obiektu.
Większe obiekty przeznaczona na zgromadzenia ludowe (eklezja) nazywały się ekleziasterion, chociaż tego typu zebrania odbywały się również w amfiteatrach.

O architekturze Etrusków wiemy niewiele - zachowane budowle pięknych miast toskańskich, uważane za przykłady architektury etruskiej, są znacznie późniejsze. Zachowują one jednak pewną odrębność stylistyczną od reszty architektury Italii, wskazującą na związek z tradycją miejscową, a więc etruską.
Pewne wyobrażenie o konstrukcji etruskiego domu dają zachowane nieliczne przykłady urn grzebalnych, tzw. house urn. Stanowią one chyba jednak tylko swobodną interpretację pojęcia dom. Z odkrytych fundamentów wynika, że w Etrurii jeszcze przed jej zdominowaniem przez Rzym, powstał na bazie domu greckiego prototyp domu rzymskiego, w którym otwarty dziedziniec zastąpiony został małym atrium z niewielkim otworem w dachu (compluvium) odprowadzającym wodę deszczową do centralnie położonego basenu (impluvium).

Z traktu Witruwiusza dowiadujemy się o typie świątyni etruskiej mającej trzy ustawione obok siebie celle poprzedzone podwójną kolumnadą. Jednak ilustracje traktatu nie zachowały się i zostały dorobione w okresie renesansu przez ówczesnych architektów, m.in. przez Andrea Palladio.
Ponieważ pierwsze świątynie greckie na terenie Italii powstały ok. 540 pne (Paestum), stosowany w nich porządek dorycki stał się prawdopodobnie wzorem dla tzw. porządku toskańskiego. Kolumny toskańskie nie mają typowego dla kolumn doryckich kanelowania (pionowe wyżłobienia w trzonie), nie stoją jednak bezpośrednio na stylobacie, ale na bazach, które w architekturze greckiej pojawiły się w porządku jońskim. Łączenie więc porządku toskańskiego z Etruskami nie wydaje się zasadne - należy go traktować raczej jako świadectwo wczesnej architektury rzymskiej.

Podobne wątpliwości budzi przekonanie o wczesnym rozwoju budownictwa inżynieryjnego - mostów i akweduktów. Słynny most prowadzący do opactwa w Vulci jest jednak znacznie późniejszy, chociaż nie można wykluczyć, że wcześniej istniała tam jakaś konstrukcja zbudowana przez Etrusków. W każdym łuk uważa się za wynalazek etruski.

Most w Vulci

Stosunkowo najwięcej wiemy o architekturze grobowej, ponieważ zachowały się kamienne nekropolie i groby tumulusowe, podobne do budowanych już w czasach mykeńskich.

Historia architektury starożytnego Rzymu obejmuje właściwie kilka epok cywilizacyjnych, poczynając od bardzo jeszcze prymitywnego budownictwa okresu monarchii (do 509 pne), przez gigantyczne imperium obejmujące pół Europy, aż po późny antyk, w którym Rzym przestał już tworzyć powszechnie naśladowane wzory. Rzym rozpoczynał swoją historię w czasach, gdy nad znaczną częścią Italii panowali jeszcze Etruskowie (Etruskiem był ostatni rzymski król Tarkwiniusz), ale południe Półwyspu Apenińskiego zajmowała tzw. Magna Grecia (teren greckiej kolonizacji rozpoczętej w VIII w. pne), a w Paestum koło Neapolu istniały już greckie świątynie doryckie. Bitwa pod Kyme w 474 pne, w której Grecy i Sycylijczycy zniszczyli flotę Etrusków, zatrzymała ich ekspansję na południe i ułatwiła Rzymianom walkę o niezależność (w tym czasie sprzymierzone Sparta i Ateny pokonały Persów). Najazd Galów i złupienie Rzymu w 390 r. zmusiło Rzymian do otoczenia miasta nowymi murami, a przy okazji na tyle osłabiło potęgę Etrusków, że stosunkowo szybko środkowa Italia została opanowana przez Rzym. Budowę pierwszej ze słynnych dróg rzymskiego imperium rozpoczęto w 312 pne, kiedy następcy Aleksandra Wielkiego toczyli trzecią wojnę diadochów, a półtora wieku później Grecja utraciła wszelkie znaczenie polityczne stając się częścią państwa rzymskiego.
Rzymska kultura przejęła wiele z tradycji etruskiej, ale rozwijała się w cieniu wielkiej, klasycznej kultury greckiej i gdy opanowała grecki świat militarnie i politycznie, zabrała Grekom dzieła sztuki, artystów i rzemieślników, ale w ducha ich kultury przejęła niewiele.

ŚWIĄTYNIE

Światynia rzymska wywodzi się ze światyni etruskiej, w której z kolei widoczne są wpływy archaicznej architektury greckiej. Przykładem jeszcze etruskiej budowli jest świątynia Jowisza Kapitolińskiego z 509 pne.
Po opanowaniu Grecji przez Rzym w II w. pne wpływy greckiej sztuki nasiliły się - powiększono naos i zaniechano trójpodziału celli, ale rzymska świątynia pozostała "ukierunkowana". W odróznieniu od świątyni greckiej, oparcowanej haronijnie ze wszystkich stron, w świątyni rzymskiej wyeksponowany jest portyk.
Cella świątyni mieściła posąg bóstwa oraz ołtarz dla kadzideł i libacji. Niewielkie pomieszczenie za cellą służyło za magazyn wyposażenia i darów ofiranych.
Oruczystości religijne odbywały się na zewnątrz świątynim również na zewnętrznym ołtarzu składano ofiary.

BAZYLIKA

W Grecji bazylika była siedzibą najwyższego kapłana - archona basileusa, ale znaną nam formę nadali jej dopiero Rzymianie, wznosząc w 184 pne na Forum Romanum Basilica Porcia (nazwaną od fundatora Marcusa Porciusa Cato), przeznaczoną na zgromadzenia i sądy.
Klasyczna bazylika była 1-5 nawową halą z nawami oddzielonymi kolumnadami, uzupełnioną jedną lub dwiema apsydami i przekrytą dachem o konstrukcji drewnianej. Bazylika Maksencjusza jest przykladem trójnawowej bazyliki przesklepionej.
Układ przestrzenny bazyliki świeckiej przejęły świątynie chrześcijańskie.

Wpływ architektury greckiej przejawiał się w użyciu porządków architektonicznych (wzbogaconych później porządek kompozytowy), jednak kolumna w architekturze rzymskiej nie stanowi elementy konstrukcyjnego, atylko dekorację. Pod względem konstrukcyjnym budowle rzymskie zdominował łuk i sklepienie, a więc tradycja etruska.

DOMUS

Najgłębszy wpływ architektury greckiej zaznaczył się w planie domu rodzinnego. Prosty, osiowy układ prowadzący od wejścia przez atrium, tablinum (otwarte na atrium pomieszczenie reprezentacyjne) do znajdującego się na zamknięciu osi ogrodu uzupełniony został przez perystyl - dziedziniec otoczony kolumnadą, eksedry, loggie i inne pomieszczenia wypełniające coraz bardziej złożony program budynku. Liczne dekoracje, rzeźby, malowidła, a przede wszystkim starannie utrzymany ogród nadawały domostwu zupełnie inny, lżejszy charakter.
Na tym jednak wpływy greckie się kończą. Rzym stworzył wiele nowych typów budowli wynikających zarówno z nowych potrzeb jak i nowych rozwiązań konstrukcyjnych.

ŁUK TRIUMFALNY

Triumf w kulturze rzymskiej oznaczał uroczyste wejście do stolicy wodza, który po zwycięstwie obwołany został przez armię cesarzem, a przejście przez honorową bramę (pod łukiem) stanowiło jego punkt kulminacyjny. Łuki triumfalne budowano jednak już za czasów republiki dla uczczenia zwycięstw wybitnych wodzów. Triumfy odbywano wyłącznie w Rzymie i Konstantynopolu i tylko tam stojące łuki można nazwać triumfalnymi. Inne budowle tego typu wznoszone były ku czci osób lub wydarzeń i można je określić jako łuki "honorowe".
Łuki miewały różną formę, ale najczęściej były monumentalną, wolnostojącą bramą, zdobioną elementami porządków architektonicznych, oraz rzeźbami i inskrypcjami ilustrującymi uwieczniane osoby i wydarzenia.
Łuk Konstantyna w Rzymie ma trzy arkady, z których środkowa jest dwa razy szersza od bocznych, i wyższa od nich o jedną ich szerokość. Te typ przebicia ściany został opisany przez renesansowego architekta i teoretyka Sebastiana Serlio i nosi nazwę serliana.

AKWEDUKTY

MOSTY

KOPUŁY

INSULA

TERMY

Termy Dioklecjana

AMFITEATRY

Coloseum

CYRKI

Circus Maximus, rekonstrukcja

OPUS CAEMENTITIUM

W okresie republiki (po 200 pne) Rzymianie zastosowali w budownictwie znaną wprawdzie od czasów asyryjskich, ale unowocześnioną odmianę betonu. Mieszanka kruszywa i wiążącego pod wpływem wody spoiwa pozwalała na swobodniejsze formowanie elementów budowli, wcześniej składanych z drobnych cegieł lub żmudnie obrabianych kamieni naturalnych.
Element budowlany wykonywano na dwa sposoby: albo murowano warstwy zewnętrzne tworzące jednocześnie szalunek, wypełniając je następnie mieszanką betonową, albo rdzeń ściany wylewano w prowizorycznym szalowaniu, a po jego zdemontowaniu ścianę okładano warstwą wykończeniową.
Zastosowanie lanego betonu zachowującego dowolną formę po rozebraniu szalunków umożliwiło stosunkowo szybką realizację monumentalnych, przesklepionych budowli i nazwane zostało rzymską rewolucją architektoniczną, albo rewolucją betonową. W 125 r. w nowej technice wykonano największą na świecie (do XIX wieku) kopułę rzymskiego Panteonu (rozpiętość 43 m).

TEATRY

Amfiteatry przeznaczone były do walk gladiatorów i innych spektakli przeznaczonych dla liczej widowni, ale nie wymagających dobrej akustyki, dlatego mogły być budowane na planie koła lub elipsy.
Teatry, w których głos ludzki lub dźwięk instrumentu był najważniejszy, zachowały układ teatru greckiego, ale budowla rzymska była skonstruowana inaczej. Większość rzymskich teatrów (a w miastach niemal wszystkie) wznoszono w całości ponad poziomem gruntu i były one obiektem zamkniętym ze wszystkich stron, podczas gdy widownie teatrów greckich były zwykle wpasowywane w zbocze kotliny, z której otwierał się widok na okolicę (Olimpia, Pergamon). Modyfikacji uległą również struktura sceny.
Do 55 pne obowiązywał zakaz budowania trwałych teatrów, dlatego wykonywano je z drewna i rozmontowywano po zakończeniu pokazów. Dopiero w Pompejach wzniesiono pierwszy teatr kamienny, obchodząc przepis przez przyłączenie teatru do świątyni. Teatr pompejański stał się wzorem dla kolejnych obiektów wznoszonych już w Rzymie cesarskim.

TAMY

DROGI

Drogi imperium rzymskiego miały łączną długość ok. 400.000 km (w tym ok. 80.000 km dróg utwardzonych) i były podstawą sprawnej komunikacji, administracji, handlu i obronności (dw. Min. Infrastruktury). U szczytu potęgi imperium w Rzymie krzyżowało się 29 głównych dróg odpowiadających naszym drogom szybkiego ruchu (highway).

w opracowaniu... cdn...