Ludzie wcześniej potrzebowali budynków niż mebli i dlatego historia meblarstwa jest krótsza niż historia architektury, ale za to trochę bardziej pogmatwana. Nie dlatego jednak, żeby była bardziej skomplikowana, bo jest ona tak samo złożona i tak samo prosta, jak historie wszystkich sztuk użytkowych, ale dlatego, że - jeśli chce się ją trochę lepiej poznać - trzeba się trochę orientować w historii kilku narodów. Trzeba, bo w terminologii historyczno-meblarskiej jest wiele odniesień albo do władców rządzących w poszczególnych krajach i epokach, albo do historii ludzi wędrujących między kontynentami i przenoszących ze sobą tradycje, które w nowych ojczyznach często okazywały się trwalsze niż w starych. Ponieważ temat jest pasjonujący, bardzo szybko nabywa się biegłości w kojarzeniu empiru z Regencją i stylem federalnym i odróżnianiu Chippendale'a od Hepplewhithe'a i Sheratona.
Powiązanie stylów w meblarstwie (które w większości pokrywają się ze znanymi stylami w historii całej sztuki) z monarchami, projektantami albo migrantami ułatwi zamieszczona niżej tablica chronologiczna.

TERMINOLOGIA

Terminologia historyczno-meblarska obejmuje cztery tematy: style meblarskie, rodzaje mebli, elementy i konstrukcję mebli oraz techniki wykończeniowe i zdobnicze. O ile nazewnictwo stylów - różne w zależności od języka i kultury - można uporządkować i opanować dość łatwo, to w języku polskim nie ma nazw wielu rodzajów mebli. Bierze się to prawdopodobnie z faktu, że w epokach historycznych, w których nowe rodzaje mebli powstawały, Polacy, których stać było na ich kupienie mówili i pisali w językach obcych (np. w Puławach mówiono po francusku), a potem nie było już na własne nazewnictwo zapotrzebowania.
Tego problemu nie da się rozwiązać w prosty sposób, dlatego w naszej historii dość często używane są nazwy obcojęzyczne. Jeśli ktoś zna właściwy zamiennik - proszę o sugestie.
Odrębnym problemem jest nazewnictwo stylów meblarskich.

JEDEN STYL - RÓŻNE NAZWY, JEDNA NAZWA - RÓŻNE STYLE

Europa wschodnia nie była kolebką głównych stylów artystycznych, chociaż powstawały tu ich ciekawe odmiany regionalne. Gotyk w Polsce wprowadzili średniowieczni zakonnicy, renesans artyści włoscy sprowadzani przez Zygmunta Starego i Bonę Sforza, budowle barokowe projektowali Holender Tylman z Gameren czy mocno już spolonizowani Włosi (jak np. Augustyn Locci), którzy również, wespół z artystami saskimi określili kształt polskiego rokoka i klasycyzmu. Ponieważ jednak historia sztuki we współczesnym rozumieniu pojawiła się w nauce polskiej dopiero w drugiej połowie XIX wieku, kiedy najsilniejsze były i emocjonalne i kulturalne związki Polski z Francją, do dzisiejszego dnia w dziedzinie tej dominuje francuski punkt widzenia.
Wpływy francuskie w Polsce nabrały szczególnego znaczenia po ślubie Jana III Sobieskiego z Francuzką Marią Kazimierą (1665 r.), a więc w czasach, gdy realną władzę miał już Ludwik XIV, pilnie budujący nie tylko militarną, ale i kulturalną pozycję Francji jako hegemona Europy. Wkrótce francuski stał się językiem polskich dworów (nawet w zaścianku), co sprzyjało importowi francuskiej literatury przedmiotu i utrwalaniu frankocentrycznego spojrzenia na dzieje sztuki. W tej wizji, po niewątpliwie włoskim renesansie, ośrodkiem tworzącym nowe style w sztuce stała się Francja i z tego źródła wywodzi się obowiązujące u nas nazewnictwo stylów rozwijających się w Europie aż do czasów niemieckiego Bauhausu i amerykańskiej art-deco (bo o fenomenalnej polskiej art-deco i tak nikt nie pamięta).
Tymczasem każda z konkurujących w czasach nowożytnych monarchii na swój sposób interpretowała dorobek francuskiego i angielskiego gotyku, każda zapożyczała wiele z włoskiego renesansu i baroku i w każdej powstawały style mające wprawdzie wiele cech wspólnych, ale równie wiele cech je odróżniających. I każda swój własny styl nazywała inaczej. Nie ma w tym nic dziwnego, ponieważ w długim procesie kształtowania się europejskich narodów (a potem narodu amerykańskiego) istotnym czynnikiem było podkreślanie odrębnych cech identyfikujących wspólnotę kultury.
Niniejsze uwagi nie mają na celu rewizję utrwalonego nazewnictwa stylów, a jedynie podkreślenie, że np. terminologia anglojęzyczna (odnosząca się do meblarstwa angielskiego i amerykańskiego) jest równie uzasadniona jak terminologia francuska, a w wielu przypadkach jest ona nieodzowna dla trafnego wyodrębnienia stylów, jakie we wzornictwie francuskim albo nie pojawiły się wcale, albo miały znaczenie marginalne. Ten aspekt ma decydujące znaczenie przede wszystkim dla historii meblarstwa współczesnego, rozpoczynającego swoją historię od angielskiego ruchu Arts&Crafts, ale korzeniami sięgającego do wzorów stworzonych przez amerykańskie meblarstwo regionalne (nie mylić z amerykańskimi stylami kolonialnymi).

GŁÓWNE STYLE HISTORYCZNE I NAZWY MIEJSCOWE

Nazewnictwo wczesnych stylów meblarskich wywodzi się z nazewnictwa stylów architektonicznych oraz od panujących dynastii i monarchów.
Gotyk we Francji określa się jako gotyk klasyczny (classique), gotyk promienisty (rayonnant) i późny gotyk płomienisty (flamboyant) - kończy się on za rządów Ludwika XII. W Anglii mówi się o gotyku staroangielskim (early gothic), gotyku dekoracyjnym (decorated gothic) i gotyku wertykalnym (perpendicular gothic), a w odniesieniu do meblarstwa angielskiego używa się określenia styl Tudorów - kończy sią on za rządów Marii I (w Niemczech jedną o odmian gotyku architektonicznego był gotyk ceglany).

Renesans we Francji określa się po prostu jako renesans (renaissance), rozpoczyna się on za czasów Franciszka I i trwa (z fazą manierystyczną) do czasów Ludwika XIII, w Anglii wczesny renesans to styl elżbietański (elizabethan style) po którym następuje późny renesans czyli styl jakubiański (jacobean style) trwający aż do czasów Commonwelthu Olivera Cromwella.

Barok we Francji rozpoczyna się już w epoce Ludwika XIII, ale dojrzałość osiąga za czasów jego następcy i od niego bierze nazwę stylu Ludwika XIV. W Anglii barok trwa od Wielkiego Pożaru Londynu w 1666 r. do traktatu w Utrechcie 1713 r., ale w meblarstwie mówi się o stylu Williama i Marii (William & Mary style) związanym z rządami w Anglii holenderskiego Wilhelma Orańskiego.

Okres przejściowy od baroku do rokoka we Francji nazywa się - od regenta Filipa Orleańskiego - francuską regencją (régence). Nie należy jej mylić z późniejszą o sto lat regencją angielską (regency), która była odpowiednikiem francuskiego empire.

Rokoko we Francji rozpoczyna się już w okresie regencji Filipa Orleańskiego, ale dojrzewa za następcy Ludwika XIV i nazywa się stylem Ludwika XV. W Anglii rokoko nazywane jest stylem królowej Anny (Queen Anne style), a jego zwieńczeniem jest styl Chippendale (twórczość Thomasa Chippendale obejmuje fazy rokokową, neogotycką, chińską i klasycystyczną, ale jego nazwisko stało się synonimem angielskiego rokoka). W Austrii rokoko określa się jako styl terezjański od rządzącej cesarzowej Marii Teresy.

Klasycyzm we Francji nazywany jest stylem Ludwika XVI. W meblarstwie angielskim klasycyzm określa się jako styl angielskiej regencji (regency) i miał on trzy fazy: styl Adamów, styl Hepplewhite'a i styl Sheratona. Styl regencji trwał więc znacznie dłużej niż sama regencja późniejszego Jerzego IV. W Austrii klasycyzm określa się jako styl józefiński (od cesarza Józefa II).

We Francji styl empire był przygotowany przez styl dyrektoriatu. W Anglii stylowi dyrektoriatu odpowiada styl Sheratona, a odpowiednikiem empiru jest nieco późniejszy styl Thomasa Hope. W Stanach Zjednoczonych odpowiednikiem empiru był amerykański empire (american empire) zaliczany do stylu federalnego (federal style). W Niemczech i Austrii odpowiednikiem późnego klasycyzmu był biedermeier.

Specyfika amerykańskiej historii powoduje, że style uprawiane do początków osadnictwa do ogłoszenia niepodległości 13 kolonii w 1774 r. nazywane są stylami kolonialnymi (colonial style), a rozwijające sie po tej dacie stylami federalnymi (feredal style). Oznacza to, że do stylu kolonialnego zalicza się meblarstwo renesansowe (Pilgrim style, Jacobean), barokowe (William & Mary) i rokokowe (Queen Anne i Chippendale), a do stylu federalnego klasycyzm (Adam, Hepplewhite, Sheraton) i amerykański empire.

Po restauracji monarchii we Francji zapanował styl Ludwika Filipa, któremu w Anglii odpowiada krótko trwający styl Williama IV. W obudwu stylach pojawiły się elementy historyzmów charakterystycznych dla następnej epoki.

Francuski styl Napoleona III zwany również drugim cesarstwem (second empire) i angielska epoka wiktoriańska to czasy kolejnych historyzmów związanych z tzw. akademizmem. W języku polskim i francuskim historyzmy te nazywają się neo-stylami (neo-rooanizm, neo-gotyk, neo-renesans itd.). W Anglii i USA mówi się o odrodzeniu stylu (revival), np. gothic revival, rococo revival itd. W języku angielskim pojęcie revival ma szersze znaczenie i obejmuje również nasze popularne określenie "retro"
Najważniejszym aspektem wczesnej epoki wiktoriańskiej było wystąpienie Johna Ruskina i jego apologia gotyku. W późnej epoce wiktoriańskiej (po 1860), w wyniku przemian społeczno-obyczajowych i kontaktów ze sztuka japońską pojawiły się nowe kierunki - estetyzm (w meblarstwie zwany art furniture), ruch Arts & Crafts Williama Morrisa i Glasgow style. Odrębne miejsce zajmuje spokrewniony zarówno z estetyzmem jak i ruchem Arts & Crafts styl Charlesa Eastlake'a (Eastlake style).

Specyficzną odmianą akademizmu ahistorycznego była tzw. nowa sztuka zwana po polsku secesją, we Francji art nouveau, w Anglii Glasgow style/modern style, w Niemczech Judendstil, we Włoszech stile florale, w Austrii Sezession.

Z ruchu Arts & Crafts i angielskiej Glagow school wywodzi się wiedeńska art-deco, amerykański ruch Arts & Crafts (american craftsman), amerykański styl misyjny (mission style) oraz niemiecka art-deco okresu Werkbundu i wczesnego stylu Bauhausu.

Rewolucyjne zmiany przygotował abstrakcjonizm rosyjskiej awangardy i holenderskiej grupy De Stijl. Z niego wywodzi się klasyczny modernizm, którego odmianą niemiecką był styl Bauhausu, a francuską styl Esprit Nouveau Le Corbusiera.

Pojęcie styl skandynawski (scandinavian design, danish design) początkowo nie obejmowały meblarstwa, ale przede wszystkim szkło, ceramikę i drobny sprzęt użytkowy. Pełnego znaczenia nabrało w połowie XX wieku po wystąpieniu grupy projektantów duńskich, a szczególnie po objazdowej wystawie prezentującej wzornictwo skandynawskie w Stanach Zjednoczonych w latach 1954-57.

Z wzornictwem skandynawskim związane jest słabo zdefiniowane pojęcie wzornictwa lub stylu organicznego (organic design), kojarzonego z użyciem materiałów formowanych i "organicznymi", opływowymi liniami. Jego początki sięgają prac Alvara Aalto i Geralda Summersa, a termin wywodzi się od nazwy konkursu "Organic design in home furnishings" rozpisanego w 1940 r. przez Museum of Modern Art, w którym zwyciężył projekt formowanego krzesła spółki Eames/Saarinen.

Określenia stylów pojawiających się w końcu XX wieku nie są precyzyjne z uwagi na brak dystansu czasowego. Elementy kontekstualnego postmodernizmu były obecne już w stylu pop-art. W krótkim czasie całkowitemu odwróceniu uległo znaczenie pojęcia minimalizm, które pierwotnie oznaczało skrajną prostotę i surowość formalną (znowu wpływy japońskie) oraz stosowanie tanich, powszechnie dostępnych materiałów (cheep furniture Donalda Judda), a obecnie kojarzone jest z meblami wykonanymi z chromu, szkła i naturalnych fornirów, zaprojektowanymi w stylu Farnsworth House Miesa van der Rohe, horrendalnie drogimi i stanowiącymi bardziej symbol statusu niż przedmiot użytkowy.

Obecnie panujących trendów również nie da się zdefiniować precyzyjnie, co wynika z synkretycznego ducha epoki. Pojęcie o nich dają stanowiące przegląd bieżącego wzornictwa wystawy organizowane przez muzea i galerie sztuki użytkowej (m.in. Museum of Modern Art), jak np. wystawa w Carleton College Art Gallery pn. Functional Sculpture (2008 r.). Katalogi takich wystaw oraz prezentacje w licznych pismach branżowych odgrywają dokładnie taką samą rolę, jaką odgrywały słynne wzorniki Chippendale'a, Sheratona czy Eastlake'a - są inspiracją dla mniej twórczych projektantów i producentów i kształtują gust publiczności. Nie wiadomo, który ze współczesnych trendów wytrzyma próbę czasu. Nazwać będzie go można za jakiś czas.
Nie ma się czym przejmować - ebeniści rokokowi też nie mieli pojęcia o tym, że robią meble rokokowe. Wtedy o sukcesie projektanta i stylu decydowało wpisanie na listę meblarzy królewskich, dzisiaj wystawa w prestiżowej galerii i występ w telewizji.

EPOKA DĘBU -1600

Epoka dębu trwała przez całe średniowiecze i renesans aż do wyparcia tego gatunku przez orzech na początku XVII wieku. Dąb był najpopularniejszym gatunkiem gotyku, a dębowe deski służące do wykładania ścian importowano do Europy północnej od XIV wieku. Dąb ceniono ze względu na jego ogromną trwałość i odporność na grzyby i robactwo. Jest jednak bardzo trudny w obróbce, długo schnie i nawet po wyschnięciu ma tendencje do odkształceń. Właśnie ze względu na trudność obróbki meble dębowe zdobione są zwykle tylko płytką dekoracją snycerską. Z upływem czasu drewno dębowe szlachetnieje zmieniając nieco kolor na bardziej wyrazisty.
Dąb przeżył swój renesans pod koniec XIX wieku, gdy w ramach nurtów historyzujących nawiązywano do tradycji prostego i funkcjonalnego meblarstwa okresu kolonialnego.

EPOKA ORZECHA 1600 - 1730

W meblarstwie epoka dominacji orzecha trwała od 1660 - 1730 r. obejmując style Restauracji (angielskiej), William & Mary i Queen Anne, czyli epokę baroku. Wraz z mahoniem orzech był podstawowym drewnem używanym w XVIII wieku i często zastępował importowany, droższy mahoń. Orzech jest drewnem mocnym, twardym i odpornym, ale lżejszym od dębu i łatwiejszym w obróbce, dlatego umożliwiał produkcję mebli o znacznie bogatszej wyprawie snycerskiej. Opanowanie umiejętności tarcia cienkich desek umożliwiło wykonywanie pokrywanych orzechem mebli o konstrukcji dębowej.

EPOKA MAHONIU 1700 - 1800

Mahoń znany był w Europie od czasów hiszpańskich wypraw geograficznych, jego ojczyzną jest Honduras, ale zastosowanie mają również gatunki o bardzo różniących się właściwościach pochodzące z południowej i centralnej Ameryki i z Afryki. Największą popularność mahoń zdobył w XVIII wieku, w czasach rokoka i klasycyzmu stając się podstawowym materiałem mebli projektowanych przez Chippendale'a i Sheratona. Od 1750 r. wyparł orzech w meblach najwyższej jakości. Był szeroko stosowany również w epoce empiru europejskiego i amerykańskiego a także do wyrobu mebli wiktoriańskich. Ze względu na wysoką cenę najczęściej stosowany był w postaci fornirów.

EPOKA SATYNOWCA 1750 - 1800

Satynowiec (drzewo atłasowe, drzewo satynowe) to ulubiony materiał epoki Ludwika XV (rokoko) i Ludwika XVI (klasycyzm), stosowany przez takich projektantów jak Chippendale, Adam, Sheraton w postaci fornirów i inkrustacji. Hepplewhite używał satynowca jako tła do polichromowanych medalionów. Wiek satynowca trwał od 1765 - 1800 r., gdy w technice meblarskiej dominowały delikatne w kolorystyce i fakturze forniry.

HEBAN i EBENIŚCI

W XVII wieku najwyższej jakości meble produkowano w Antwerpii, a wielu najlepszych meblarzy paryskich pochodziło z Niderlandów. Stąd również wywodzili się meblarze sprowadzeni do Anglii w epoce Williama & Mary. Producenci mebli dzielili się wg ścisłych zasad cechowych. Zwykli stolarze wytwarzali tanie meble z miejscowych gatunków drewna, elita natomiast produkowała wymagające najwyższych kwalifikacji meble pokrywane fornirami z drewna egzotycznego. W połowie XVII wieku jednym z najcenniejszych gatunków był heban i od niego powstała nazwa "ebenistów", czyli meblarzy produkujących meble pokrywane cienkimi fornirami.
Heban ma głeboki, czarny kolor, jest twardy, ciężki, odporny i bardzo drogi (jako substytutu używa się barwionej gruszy). Pochodzi z Afryki, ale jego odmiany w odcieniu brązowym rosną również na Mauritiusie i Ceylonie. Heban jest jedynym gatunkiem drewna cięższego od wody, a dzięki wyjątkowej zwartości można z niego produkować forniry o grubości poniżej 0,1 mm (oczywiście we współczesnych technologiach obróbki).

Colonial Revival 1890-1925

Art Nouveau 1895-1910

Mission/Arts&Crafts 1900-1925

Art Deco 1925-1945

sosna lub klon; w meblach droższych mahoń, orzech i gatunki egzotyczne. Materiały uzupełniające: metal i szkło.

Ogromną ilość odmian mebli można podzielić według dwóch kryteriów: meble "dla ludzi" i meble "dla przedmiotów". Forma mebli, ich proporcje, wyposażenie, sposób wykończenia i zdobnictwo zależą od tego, czy mebel służy do pracy, wypoczynku czy do reprezentacji.
Z meblami dla ludzi wchodzimy w bezpośredni kontakt i służą one podpieraniu ludzkiego ciała w różnych pozycjach: półsiedzącej, siedzącej, kucznej, klęczącej, półleżącej i leżącej. Meble dla przedmiotów służą do ich przechowywania, ekspozycji i szeroko rozumianej obróbki.
Tabela przedstawia podstawowe rodzaje mebli, jakie pojawiły się w historii meblarstwa.