Po architekturze egipskich i sumeryjskich piramid i po porządkach archaicznej i klasycznej Grecji gotyk był trzecim i chyba najwyższym wzlotem artystycznej wyobraźni - stworzył pierwszy całkowicie samodzielny styl chrześcijańskiej Europy. Wyobrażenie o wspaniałości architektury gotyckiej dają zachowane katedry, ale zupełnie fałszywe wyobrażenie o gotyckich meblach kształtują neogotyckie interpretacje mebli znacznie późniejszych.
Meblarstwo gotyckie było - w odróżnieniu od olśniewającej architektury - bardzo bardzo skromne, niemal siermiężne. Wynikało to z dwóch przyczyn. Po pierwsze, wspaniałe katedry stawiano Bogu, a proste meble produkowano dla ludzi. Po drugie, okres wędrówek ludów, nieustannych wojen i podbojów, tworzenia się społeczeństw feudalnych, powstawania państw narodowych to czasy nie sprzyjające ani powstawaniu nowych form meblarskich, ani masowemu powielania form istniejących. Wędrowny tryb życia ograniczał ilość posiadanych sprzętów do niezbędnego minimum nawet wśród warstw zamożnych i sprzyjał produkcji mebli składanych lub demontowalnych, przenoszonych w miejsce nowej siedziby. W powszechnym użyciu były nie tyle meble, co sprzęty o prymitywnej konstrukcji i nieprecyzyjnym wykonaniu i nawet władcy i bogaci kupcy posługiwali się najczęściej składanymi stołkami i krzesłami, łóżkami z oddzielnym leżyskiem i składanym stelażem, oraz różnej wielkości skrzyniami. Dopiero w następnych epokach zmieniający się poziom cywilizacyjny i styl życia stworzyły zapotrzebowanie na nowe rodzaje mebli i proces ten trwał właściwie do końca XVIII, a nawet do początku XX wieku.
Prostota tworzonych mebli wynikała również z ograniczeń technologicznych. Znano wprawdzie technikę toczenia, jednak drewno obrabiano za pomocą prymitywnych toporów ciesielskich umożliwiających wytwarzanie jedynie długich, ale grubych desek, których szerokość limitowała wymiary i konstrukcję mebli. Ze względu na trwałość jako materiał ceniono przede wszystkim twardy i ciężki dąb, a to przy prymitywnych narzędziach ograniczało zakres stosowanego zdobnictwa.
Dopiero w XV wieku w Niderlandach opanowano, a raczej przypomniano istniejącą w starożytności konstrukcję panelową co stworzyło możliwość projektowania i produkcji mebli z elementów płaszczyznowych - sztywnych leżysk łóżek i przede wszystkim różnego rodzaju kufrów i szaf. Również w XV wieku po raz pierwszy zastosowano połączenia skośne oraz złącze gniazdowo-czopowe i w szerszym zakresie stosowano snycerską dekorację ram oraz zdobienie paneli motywem kurtynowym (zasłonowym) imitującym symetrycznie ułożone fałdy tkaniny (linenfold). Ten rodzaj zdobienia szybko upowszechnił się w północnej Francji, Flandrii, północnych Niemczech, Skandynawii i Anglii. Stosowano go nie tylko do dekoracji mebli, ale również boazerii ocieplających kamienne ściany źle ogrzewanych domów i był on popularny przez cały XV wiek, utrzymując się obok dopiero pojawiających się motywów naśladującym gotycki maswerk.

Średniowieczna dłubanka z wydrążonego pnia drzewa

Skrzynia wiązana złączami metalowymi, Alzacja, XIII w.

Najważniejszym meblem średniowiecza była skrzynia, ale konstrukcja panelowa została od czasów antyku zapomniana i najstarszym typem skrzyni średniowiecznej była tzw. dłubanka - wydrążony pień drzewa z pokrywą, stężony metalową taśmą zapobiegającą pękaniu mebla. Dopiero z czasem rozpoczęto produkcję skrzyń z sześciu desek łączonych na czopy lub po prostu zbitych gwoździami i wzmocnionych metalową bednarką.

Skrzynia wykonana z grubych desek, 1200-1300, Anglia

Skrzynia flamandzka o konstrukcji panelowej, XV w.

Otwierana od góry skrzynia nadawała się do transportu, spełniała więc rolę kufra i dopiero w XIV wieku zaczęła ją wypierać otwierana z boku, stacjonarna szafa.
Początkowo trudno rozróżnić typ średniowiecznego mebla skrzyniowego - wszystkie one wywodzą się ze zdobionej snycerką skrzyni dostosowywanej stopniowo do zróżnicowanych funkcji.
W średniowieczu nie było jeszcze kredensów traktowanych jako meble ekspozycyjne w sali jadalnej - to wynalazek renesansowy. Zasadniczy podział wynikał z tego, czy szafa była szczelnie zamknięta czy wentylowana. Meble zamknięte używane były do przechowywania garderoby i innych przedmiotów trwałych, natomiast szafy mające otwory w drzwiach i bokach służyły do przechowywania żywności.

Gotycka szafa tyrolska

Szafa, 1500, Norymberga

Kredens flamandzki, XV w.
(to jednak już forma renesansowa)

PRZYKŁADY SKRZYŃ, SZAF I KREDENSÓW

Stołki kozłowe z jednym i dwoma stężeniami

Krzesła były w średniowieczu rzadkością i nie traktowano ich jako mebli ściśle użytkowych, ale jako symbole prestiżu. Nawet w bogatych domach krzesło przysługiwało wyłącznie panu domu, ew. jego żonie i najważniejszemu z gości. O wyjątkowej i symbolicznej funkcji krzesła świadczy angielski archaizm "chair-man" (przewodniczący, prezes).
Najprostszym meblem do siedzenia był stołek kozłowy zbudowany z siedziska i dwóch (zwykle profilowanych) desek - kozłów spiętych jednym, a czasami dwoma stężeniami.
Konstrukcją bardziej wyrafinowaną był stołek czopowy, używany w drugiej połowie XVI w.
Zbudowany był z siedziska, czterech toczonych nóg związanych na dole wąskimi stężeniami, a pod siedziskiem stężeniami szerszymi tworzącymi rodzaj skrzyni bez dna. Bok takiego stężenia nazywany jest fartuchem.

Późnogotyckie stołki czopowe z szerokim fartuchem i toczonymi nogami, 1600

W średniowieczu używano również składanych mebli do siedzenia wywodzących się z antycznego stołka kurulnego o nogach krzyżakowych. Nie zachowały się jednak wiarygodne dowody. Prawdopodobnie powszechnie używane były składane stołki o prostych nogach krzyżakowych jako meble dobrze nadająće się do transportu. Tzw. krzesłą kurulne używane w kościołach i przeznaczone dla najwyższego duchowieństwa były meblamu składanymi tylko z nazwy a do stołka kurulnego nzwiązywały serpentynowym kształtem nóg.

Składany stołek z XI w.

Ławy kościelne z 1480 r., Anglia

Niemieckie krzesła gotyckie z późnego XV wieku

Krzesło skrzyniowe z XV w.

Bardzo ciekawym meblem była ława skrzyniowa z przechylaną poręczą oparcia, umożliwiająca siadanie z dwóch stron.

Krzesło i ława skrzyniowa z przestawianym oparciem
umożliwiającym siadanie z dwóch stron, 1500

PRZYKŁADY KRZESEŁ

Krzesło gotyckie powstało z szerokiej, wielosobowej ławy kościelnej, wykonywanej początkowo z grubych, profilowanych desek. Boki tych ław były czasami fantazyjnie profilowane i zdobione snycerką.
Po wprowadzeniu konstrukcji panelowej z ławy kościelnej powstała skrzyniowa ława z oparciem - przestrzeń pod siedziskiem wykorzystywano do przechowywania różnych przedmiotów.

Skrzyniowa ława z oparciem, 1500

Ława skrzyniowa z Tyrolu

Oparcia krzeseł późnego średniowiecza były bardzo wysokie i często zwieńczone bogato rzeźbionymi, drewnianymi baldachimami.

Francuskiekrzesło skrzyniowe z XV w. i krzesło Christine de Pisan

Krzesła były meblami wolnostojącymi, ale typowy dla średniowiecza jest sposób przytwierdzanie ich oparciami do ściany. Powstawały w ten sposób tzw. stalle ustawiane w prezbiteriach kościołów i przeznaczone dla zakonników i duchownych.

Stalle w toryńskim kościele NMP

W średniowieczu znana była konstrukcja krzesła wykonanego całkowicie z elementów toczonych. Z technicznego punktu widzenia jest to najprostsza konstrukcja, ponieważ gniazda, w które wbijane są belki, stężenia i szczebliny można wykonać za pomocą wiertła.
Najstarsze krzesło toczone przedstawione jest w Psałterzu z Canterbury z 1150 r., a podobno w 1200 r. wykonano podobne krzesło dla siedziby biskupa Hereford. Jednak przedstawiane powszechnie trój- i czteronożne krzesła toczone pochodzą z końca XVI wieku, typ ten stał się popularny na początku wieku XVII i raczej należy go zaliczyć do mebli renesansowych.

Krzesło z Hereford z 1200 r. i ilustracja z Canterbury Psalter z 1150 r.

Stół toskański, XIV w.

Bogato zdobiony stół kozłowy z przełomy XV i XVI w.

Wczesne stoły średniowieczne składały się z tzw.
kobyłek" i oddzielnych blatów - konstrukcji umożliwiającej ich demontaż i transport. Ten typ stołu nazywany jest stołem refektarzowym, ponieważ powszechnie stosowano go jako wyposażenie klasztornych i zamkowych jadalni. W XV wieku produkowano również mniejsze stoliki nadające się do transportu i przysuwane w razie potrzeby do kominka.
Nogi cięższych stołów stacjonarnych wykonywano podobno z elementów toczonych, ale nie potwierdza tego najlepsza dokumentacja epoki - malarstwo średniowieczne, w którym aż do końca XIV wieku dominują nakryte obrusem stoły kozłowe.
Dopiero w drugiej połowie XIV wieku we Włoszech (żyli już Botticelli i da Vinci) i nieco później w północnej Europiew przestały być rzadkością stoły zbudowane z blatu i dwóch płaszczyznowych, połączonych stężeniem nóg, a nawet pierwsze stoły skrzyniowe z pojemnikiem dostępnym po podniesieniu uchylnego blatu.

Stół skrzyniowy, Niemcy, XV w.

PRZYKŁADY STOŁÓW

Łóżko niemieckie, Monachium

Łóżko niemieckie, Norymberga

PRZYKŁADY ŁÓŻEK GOTYCKICH

Łóżko gotyckie kojarzy się nieodłącznie z baldachimem, ale zanim forma taka powstała i upowszechniła się, istniało wiele form pośrednich, a prawdopodobnie większość ludzi średniowiecza spała w zwykłych łóżkach ramowych pozbawionych ciężkiego i kosztownego zwieńczenia. Oczywiście należy pamiętać o tym, że baldachim i kotary, a w wielu przypadkach ogromna skrzynia z otworem zamykanym kotarą, miały nie tyle ozdabiać mebel, co izolować niewielką przestrzeń w źle ogrzewanych sypialniach.
Wiele łóżek miało drewniane, zdobione baldachimy zamocowane wspornikowo do wysokich zagłówków, ale formą najbardziej rozwiniętą było łóżko z czterema kolumnami four poster bed) podtrzymującymi prostokątny panel - strop.

Angielskie łóżko kolumnowe bez stropu, 1500-1520

Angielskie łóżko kolumnowe ze stropem (tester), 1500-1530

Meblem przeznaczonym do kościelnego, ale przede wszystkim do domowego użytku był średniowieczny klęcznik z pulpitem na modlitewnik. W najprostszej wersji był to stołek z przeznaczoną do kęczenia, wysuwaną dolną półką. Taki właśnie mebel flamandzki przedstawia fotografia poniżej. W okresie późniejszym klęczniki stawały się starannie opracowanymi, niemal komfortowymi meblami osobistego użytku (po lewej).

Flamandzki prie-dieu z XV w.

XIX-wieczna ilustracja przedstawiająsa średniowieczną sypialnię zamkową.

XIV-wieczna ilustracja z książki autorstwa Christine de Pisan, przedstawiająca sypialnię wyposażoną w płycinowe łoże i krzesło skrzyniowe, prosty stołek kozłowy o ławę o truddnej do sklasyfikowania konstrukcji.

Ta ilustracja pochodzi z dzieła Christine de Pisan wydanego w 1413 r. Christina de Pisan była jedną z pierwszych kobiet-pisarek i zajmowała w swoich czasach ważną pozycję w życiu dworskim i intelektualnym Francji. Jeśli malarz przedstawiając pisarkę siedzącą na katedrze (symbol godności profesorskiej) i prowadzącą wykład, poświęcił dużo wysiłku na namalowanie tła, a meble przedstawił niemal bez jakichkolwiek ozdób to oznacza, że nawet w wyższych sferach były one na początku XV wieku sprzętami bardzo skromnymi.
Z drugiej strony żadne inne źródło współczesne tej ilustracji nie przedstawia niemal nowoczesnej konstrukcji stołu. Kolejny paradoks.

SKRZYNIE, SZAFY, KREDENSY

KRZESŁA

STOŁY

ŁÓŻKA