TERMINOLOGIA

Określenie "kolonialny" ma kilka różnych znaczeń i wprowadza w historii meblarstwa kompletne pomieszanie pojęć, dlatego należy je uporządkować na samym wstępie (stosując konieczne, ale dopuszczalne uproszczenia).
Przymiotnik kolonialny może odnosić się do (1) kolonii, jakie tworzyli pierwsi europejscy osadnicy zasiedlający niezagospodarowane tereny Ameryki, (2) kolonii, jakie np. na Dalekim Wschodzie zakładały XVII-wieczne kompanie handlowe, oraz (3) kolonii, jakimi stawały się kraje lub państwa tzw. Trzeciego Świata (najczęściej biedne i cywilizacyjnie zacofane, ale bogate w surowce naturalne), uzależniane gospodarczo i militarnie w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku przez państwa silniejsze i lepiej zorganizowane (najczęściej europejskie). Kolonie drugiego i trzeciego rodzaju były wynikiem świadomie prowadzonej polityki kolonialnej nazywanej kolonializmem (współcześnie ocenianym bardzo negatywnie przez tych, którzy na kolonializmie nie zarobili). W przypadku pierwszym mamy do czynienia nie z kolonializmem, ale z kolonizacją (co nie zmienia faktu, że w jej trakcie wybito lub rozpito większość Indian).
Używane w literaturze fachowej określenie "styl kolonialny" odnosi się wyłącznie do architektury i mebli powstających w amerykańskich koloniach do czasu ogłoszenia ich niepodległości w 1776 r. Od deklaracji niepodległości kolonie przestały istnieć, ich miejsce zajęła federacja i kolejne style rozwijane w Ameryce nazywane są stylami federalnymi. Obydwa określenia wskazują okresy w historii Ameryki i nie opisują cech formalnych rozwijających się wówczas stylów. Obydwa style są zjawiskiem wyłącznie amerykańskim.
Czasami okres kolonialny dzieli się na dwa podokresy. Pierwszy trwający od początków osadnictwa do ok. 1720 r., odpowiadający mniej więcej angielskiej epoce jakubiańskiej i wczesnej georgiańskiej, oraz okres drugi, trwający do ogłoszenia niepodległości, w którym do Ameryki docierały kolejno style William and Mary, Queen Anne i Chippendale (czyli od wczesnego baroku do rokoka).
Okres federalny również dzieli się na dwa podokresy - w pierwszym dominowały kolejno wpływy Hepplewhite'a, Shearera i Sheratona (czyli odmiany klasycyzmu), w drugim natomiast powstał odpowiednik francuskiego empie'u.

Zupełnie odmienną kwestię stanowi tzw. British colonial style, czyli brytyjski styl kolonialny, który powstał w koloniach imperium brytyjskiego rozciągającego się w drugiej połowie XIX wieku od Singapuru do Afryki Wschodniej i od Indii do Falklandów. Ten bardzo zróżnicowany styl ma wiele pod-stylów i jest w gruncie rzeczy adaptacją nurtów występujących w Anglii do miejscowych warunków panujących w koloniach (najczęściej tropikalnych). Do brytyjskiego stylu kolonialnego zalicza się tak różne zjawiska jak m.in. tzw. kolonialny styl indyjski (z elementami architektury Hindu), styl obozowy (camp style) obejmujący lekkie, składane meble przystosowane do używania w obozowiskach (znamy je z "Pożegnania z Afryką"), oraz styl plantatorski, cechujący wyposażenie domów właścicieli wielkich plantacji kauczuku i trzciny cukrowej w koloniach tropikalnych.
Kolejnym zbiegiem okoliczności jest to, że angielska rewolucja przemysłowa usprawniła techniki przędzalnicze, zwiększyła zapotrzebowanie na bawełnę i spowodowała, iż w południowych (a więc gorących) stanach Ameryki w połowie XIX wieku powstała ogromna ilość wielkich plantacji zatrudniających miliony niewolników. Ośrodkami tych plantacji były wielkie domy ich właścicieli, a styl życia ich mieszkańców i styl używanych sprzętów były podobne do ich odpowiedników w angielskich koloniach. Styl ten znamy ze słynnego "Przeminęło z wiatrem" i z wielu innych powieści i filmów opowiadających o okresie wojny secesyjnej, ale w Ameryce nie był to styl kolonialny po prostu dlatego, że od niemal stu lat nie było tam kolonii.
Jeśli widząc na filmie lub obrazie platanową aleję prowadzącą do drewnianego domu z wielkim, zacienionym tarasem i stojącym na nim wygodnym, "bujanym" fotelem myślimy, że patrzymy na styl kolonialny, to mamy rację, gdy rzecz dzieje się w kolonii, ale w Ameryce mamy do czynienia ze stylem plantatorskim.
Z powyższego wstępu warto zapamiętać jedno - jeśli w historii meblarstwa używa się pojęcia colonial style, to oznacza ono różne style mebli produkowanych w amerykańskich koloniach do 1776 r. (a więc ze stylem chippendale-rokoko włącznie), a jego następcą jest styl federalny, obejmujący różne odmiany klasycyzmu (z amerykańskim empirem włącznie). Jeśli natomiast mamy na myśli niemal o sto lat późniejszy styl charakterystyczny dla drugiej połowy XIX wieku, powinniśmy posługiwać się pojęciem brytyjskiego stylu kolonialnego, albo szczegółowymi określeniami stylu plantatorskiego, stylu obozowego itd.
Brytyjski styl kolonialny i jego odmiany omówione będą w dziale REGIONALIZM.

STYL KOLONIALNY

Określenie "styl kolonialny" wywodzi się z historii architektury, odnosi się do mebli produkowanych w koloniach Ameryki Północnej od czasu przybycia pierwszych osadników (ok. 1600) do czasu ogłoszenia niepodległości przez 13 amerykańskich stanów w 1776 r.
O ile jednak początki stylu są łatwe do ustalenia, dyskusyjny jest czas jego trwania, a to dlatego, że w pierwszym stuleciu istnienia kolonii (XVII w.) powstawały meble o rodowodzie wprawdzie europejskim, ale silnie modyfikowane przez miejscowe warunki ekonomiczne i cywilizacyjne, natomiast w miarę pogłębiania się zróżnicowania społecznego i wzrostu zamożności socjalnej elity kolonistów, w drugiej połowie XVII w. i w wieku XVIII w meblarstwie amerykańskim pojawiły się najpierw cechy dominującego w Anglii stylu William and Mary, a nieco później stylu królowej Anny. Jest to zmiana zasadnicza i dlatego należałoby mówić o stylu wczesno- i późnokolonialnym.
Styl kolonialny jest tworem nieco sztucznym i w jakimś sensie "wirtualnym", ponieważ większość mebli kolonialnych można sklasyfikować jako odmianę któregoś z europejskich stylów historycznych. Ta odrębna kategoria stylistyczna opisuje wprawdzie rzeczywiste i dające się zdefiniować różnice między stylami europejskimi a ich amerykańskimi "interpretacjami", ale stworzona została przede wszystkim jako element troskliwie kultywowanej amerykańskiej tożsamości kulturowej, cierpiącej do połowy XX wieku na kompleks kultury prowincjonalnej. Skutkiem tego kompleksu było przewartościowywanie zupełnie nieistotnych dla historii meblarstwa amerykańskich "baroków" czy "empirów" a niedocenianie tego, co w meblarstwie amerykańskim było zaczątkiem racjonalnej nowoczesności. Dla przywrócenia właściwych proporcji w dalszej części mówić będziemy o nurcie arystokratyczny i plebejskim stylu kolonialnego.
W ścisłym sensie stylistycznym meble wczesnokolonialne reprezentują późny gotyk i różne fazy (przede wszystkim angielskiego) renesansu, ale ich szczegółowa klasyfikacja jest dość umowna, ponieważ były one produkowane przez osadników przybywających z różnych krajów i kontynuujących (oraz modyfikujących) różne tradycje meblarstwa europejskiego.
Zwykle historię meblarstwa kolonialnego dzieli się właśnie ze względu na etniczny rodowód amerykańskich osadników na:
- pierwszy kolonialny styl angielski (styl pielgrzymów) oznaczający styl budynków i wyposażenia pierwszych osiedli w Jamestown (1607) i Plymouth (1620) i kolejnych kolonii powstających na wschodnim wybrzeżu Ameryki,
- kolonialny styl francuski rozwijający się we francuskojęzycznych osiedlach od Quebec (1608) do Nowego Orleany (1718),
- kolonialny styl holenderski powstający od przybycia w 1630 r. holenderskich osadników do Nowego Amsterdamu (Nowy York),
- kolonialny styl hiszpański stosowany w pierwszych osiedlach hiszpańskich w Meksyku i na Karaibach (najstarsze osiedle w St. Augustine na Florydzie - 1595),
- kolonialny styl niemiecki, myląco nazywany Pennsylvania Dutch (Dutch to potoczny skrót od Deutsch), powstający po osiedleniu się w 1675 r. imigrantów z Niemiec, Szwecji, Irlandii i innych północnych krajów europejskich w dolnie rzeki Delaware.

NIE NALEŻĄ DO STYLÓW KOLONIALNYCH bardzo ważne, regionalne style rustykalne, jak m.in. styl misyjny, meble Shakerów czy meble tworzone w tzw. "wielkich obozowiskach" (Great Camps) zakładanych w drugiej połowie XIX wieku nad jeziorami w górach Adirondack - albo z przyczyn chronologicznych (powstawały już w okresie federalnym) albo dlatego, że w ich powstaniu i formowaniu miały swój udział świadome inicjatywy stylotwórcze w rodzaju angielskiego ruchu Arts&Crafts lub jego odpowiednik - American Craftsman. Zjawiska te będą przedstawione w dziale REGIONALIZMY.

ŹRÓDŁA STYLU

Styl mebli kolonialnych kształtowały trzy czynniki: tradycja krajów (regionów) pochodzenia osadników, warstwa społeczna, z jakiej ci osadnicy się wywodzili, oraz warunki miejscowe sprzyjające rozwojowi stylu albo powodujące jego regres (np. z przyczyn ekonomicznych lub technologicznych).
Do kolonii przybywała m.in. niepiśmienna biedota uciekająca z Europy przed bezrobociem i głodem, znacznie lepiej zorganizowane grupy wyznaniowe uciekające przed religijną nietolerancją, przedsiębiorcy zwabieni perspektywą szybkich fortun zdobywanych na nowych, chłonnych rynkach i administracja zarządzająca koloniami w imieniu europejskich monarchii. Grupy te różniły się często skrajnie pod względem pozycji społecznej, siły ekonomicznej i tradycji, a także stosunkiem do tej tradycji. Zdecydowaną większość osadników stanowili ludzie zmuszeni do regularnej, ciężkiej pracy i bytowania na granicy ubóstwa. Byli jednak i tacy, którzy dzięki własnej aktywności i talentom szybko dochodzili do ogromnych majątków znacznie przekraczających poziom indywidualnej konsumpcji a także tacy, którzy kolonie traktowali jak terytorialne rozszerzenie monarchii europejskich z ich strukturą społeczną i obyczajowością, a siebie jako arystokrację tej struktury. Powstawanie tej nowej struktury społecznej i ekonomicznej miało iście "amerykański wymiar", toczyło się na ogromnych, niezagospodarowanych terenach i wbrew pozorom nie miało charakteru spontanicznego, ale (przynajmniej od końca XVIII w.) było wynikiem planowej działalności miejscowych elit. Warto zdawać sobie sprawę z tego, że np. w okresie uzyskiwania niepodległości na terenie Kalifornii najpierw władze wicekrólestwa Hiszpanii a potem Meksyku wspierały dotacjami tworzenie ogromnych ranchos - gospodarstw hodowlanych produkujących na eksport skóry i tłuszcze zwierzęce, rozmiar tych gospodarstw sięgał dziesiątków tysięcy hektarów i był porównywalny z wielkością współczesnych im niemieckich ksiąstewek, a ich właściciele dysponowali znacznie większą siła ekonomiczną i władzą niż ich europejscy odpowiednicy. Z kolei wywodzący się z miejscowej ludności pracownicy tych gospodarstw tworzyli organizowane przez franciszkańskich i jezuickich misjonarzy wspólnoty kształtujące wprawdzie bardzo skromną, ale szlachetną kulturę również w zakresie meblarstwa.
Nie miejsce tu na bliższe omówienie procesów zachodzących w amerykańskich koloniach, ale trzeba podkreślić, że miały one znacznie większy wpływ na ukształtowanie się współczesnych europejskich demokracji, niż mitologizowana, a wyłącznie destrukcyjna Rewolucja Francuska.

MEBLE PLEBEJSKIE

Dla historii meblarstwa istotne jest występowanie dwóch zupełnie odrębnych i mających zupełnie różne znaczenie nurtów. Rozwijały się one równocześnie, ale okoliczności historyczne spowodowały, że dominowały one w różnych okresach epoki kolonialnej.
Pierwszym był kolonialny nurt "plebejski" i obejmuje on meblarstwo tworzone przez różnego rodzaju wspólnoty, które albo nie mogły, albo nie chciały kontynuować tradycji stylów historycznych, zmuszone więc były do poszukiwania własnych rozwiązań. Tworząc własne rozwiązania wspólnoty te musiały rozwiązać cztery problemy: ceny, stylu, kwalifikacji, specjalizacji.
Meble plebejskie nie mogły być drogie, ponieważ adresowane były do ludzi biednych. Nie mogły więc być zdobione pracochłonnymi metodami obróbki i wykonywane z cennych materiałów. Nie mogły również (nawet gdyby pozwalały na to warunki ekonomiczne) w zakresie zdobnictwa cytować cech stylów historycznych, ponieważ prowadziłoby to do powstania kopii mebli historycznych (w przypadku wysokiej jakości wykonania) albo ich karykatury (w przypadku rzemieślniczej nieudolności). Twórcy mebli należących do nurtu plebejskiego musieli więc albo zrezygnować z dekoracji w ogóle, redukując mebel do jego czysto funkcjonalnej formy, albo stworzyć własny zestaw środków formalnych. To jednak (i wiedzą to projektanci mebli od egipskiego artisana do Filipa Starcka) jest znacznie trudniejsze, niż wymagające kwalifikacji czysto rzemieślniczych powielanie nawet najbardziej skomplikowanego wzoru istniejącego.
Z tych powodów plebejskie meblarstwo kolonialne albo rezygnowało ze zdobnictwa w ogóle, albo odwoływało się do tradycji wzornictwa ludowego regionów, z których wywodzili się koloniści. W każdym wypadku jednak miało ograniczony charakter, a jedyną cechą wspólną dla tego typu mebli, niezależnie od środowiska, w jakim powstawały, była racjonalność i prostota konstrukcji (umożliwiająca produkcję przez nisko kwalifikowanych rzemieślników), oraz rzetelność wykonania (gwarantująca znaczną trwałość).
W gruncie rzeczy są to warunki, jakie meblom stawiali i animatorzy angielskiego Arts&Crafts i ideolodzy Bauhausu.
Najwcześniejsze meble amerykańskie wykonywane były przez osadników we własnym zakresie, albo przez rzemieślników uprawiających stolarstwo jako zajęcie uzupełniające wobec podstawowej działalności rolniczej. W nieco zaawansowanym wzornictwie wykraczającym poza proste zbijanie skrzyń z desek powszechne było stosowanie elementów toczonych na nogi mebli i szczebliny oparć krzeseł. Od nazwisk prominentnych osadników okresu "pielgrzymów" utarły się używane do dziś, zwyczajowe nazwy niektórych mebli przywiezionych do Ameryki z Europy i powielanych później przez miejscowych stolarzy. Tych kilka mebli traktuje się w Ameryce (i słusznie) jak relikwie.
Podobno nie zachowały się żadne oryginalne meble amerykańskie sprzed 1740 r., dlatego materiał ilustracyjny jest skąpy, ale daje pojęcie o wczesnym meblarstwie kolonialnym. Wierne repliki wczesnych mebli stały się modne w okresie tzw. colonial revival w latach 1880-1930. Ilustracje pochodzą m.in. ze zbiorów Pilgrim Hall Museum w Plymouth MA.

Meble przywiezione w 1620 r. na statku Mayflower do kolonii Plymouth (z lewej krzesło Brewstera, z prawej krzesło Carvera)

Krzesło Brewstera z 1650 r. i tzw. krzesło Bradforda (1630),
czyli krzesło Brewstera z całkowicie zabudowanymi bokami i frontem

Krzesło Carvera i jego modyfikacja - krzesło gubernatora Prence'a z oparciem, w którym dla wygody
zamieniono toczone szczebliny na listwy, 1630-1650

Z lewej tzw. fotel Winslow'ów, z prawej kołyska Fullerów z 1680 r.

Tzw. kufer Brewstera, pocz. XVII w.

1650

Tzw. skrzynia Mortona (1650) z jedną szufladą, prototyp późniejszych komód

Tzw. skrzynia Standish'ów z 1650 r. z dwiema szufladami

Komoda Cushman'ów, 1680

Łóżko z gotyckim wiązaniem leżyska

Wnętrze mieszkania kolonistów z 1674 r.

Szafa w stylu holenderskim z 1675 r.

Wnętrze domu z 1684 r.

Łóżko holenderskie

Wnętrze zasobnego domu osadników w Nowej Anglii, 1710

Meble z przełomu XVII i XVIII w.

PENNSYLVANIA DUTCH

Pod koniec XVII wieku do Pensylwanii przybyła duża fala osadników ze Skandynawii, Irlandii z przede wszystkim z Niemiec, skąd pochodziły grupy m.in. luterańskich pietystów silnie związanych z religijnością i obyczajowością kraju rodzinnego (dolina Renu). Pietyści mieli bogatą tradycję niemieckiego meblarstwa regionalnego, a jego symbolami stały się malowane skrzynie, kredensy i stoły "kozłowe".
Wzornictwo niemieckich osadników jest o tyle interesujące, że swoją historię rozpoczęło stosunkowo późno, gdy w Ameryce dominował już styl William&Mary a wzornictwo znacznie starszych kolonii hiszpańskich przejmowało stylistykę hiszpańskiego renesansu, i najdłużej pozostało wierne formom i motywom tradycyjnym. Sprzyjała temu surowa reguła obyczajowa kolonistów, których nie pociągały kojarzące się z luksusem nowinki sprowadzane z europejskiego kontynentu.

Wizytówka niemieckich meblarzy z Pennsylwanii - malowane skrzynie z szufladami

Kredensy początkowo całkowicie zamknięte szybko zmieniły się w ekspozycyjne witryny

Stoły kozłowe bez i z szufladami

MEBLE ARYSTOKRATYCZNE

Drugim nurtem był kolonialny nurt "arystokratyczny", związany z elitami społeczeństw kolonialnych, polegający na importowaniu i modyfikacji bieżących wzorców meblarstwa europejskiego. Jest on zjawiskiem interesującym z historycznego punktu widzenia, ale zamkniętym i pozbawionym istotnego znaczenia, bo nawet najdoskonalsza kopia zawsze będzie gorsza od nawet ułomnego oryginału. Poza tym samo pojęcie stylu historycznego zawiera w sobie jego przemijalność. "Przeflancowanie" zaś stylów historycznych na grunt amerykańskich kolonii, które stanowiły ważny etap w tworzeniu demokratycznych społeczeństw współczesnych, było równie jałowe, jak np. doszukiwanie się wzorca dla współczesnego budownictwa mieszkaniowego w formule "dworku polskiego". Historia tego nurtu meblarstwa kolonialnego sprowadza się do rejestrowania "modyfikacji", jakie inwencja kolonialnych projektantów wprowadziła w europejskie wzorce mebli gotyckich, renesansowych, barokowych czy rokokowych. Następne fazy nie dotyczą już wprawdzie mebli stylu kolonialnego, ale problem istniał nadal, a amerykański "empire" osiągnął już szczyty designerskiego i mentalnego absurdu, ponieważ nie sposób nie zauważyć, że styl ten wprawdzie odwoływał się w warstwie formalnej do antyku, ale nie do antyku demokratycznego, ale imperialnego i kultywowany był w Ameryce w okresie, gdy tworzyła ona podstawy swojego niepodległego bytu po uniezależnieniu od imperialnej dominacji centrum.
Historia meblarstwa powinna oczywiście zachować obiektywizm i unikać formułowania ocen, ale z drugiej strony nie można pomijać w interpretacji dzieł sztuki (a meble traktujemy tu w tych właśnie kategoriach) zawartego w nich ładunku intelektualnego i kontekstu ideologicznego. Tak jak za oczywiste przyjmuje się, że barok był artystyczną manifestacją kontrreformacji stosującą w logiczny sposób określone środki w celu osiągnięcia założonego celu, tak w przypadku meblarstwa amerykańskiego późnej epoki kolonialnej i epoki federalnej, do jego rzetelnej analizy należy stwierdzenie, że importowanie stylów zrodzonych w monarchicznej Europie do demokratycznego społeczeństwa amerykańskiego wskazuje na istotną, kulturową niesamodzielność ówczesnych amerykańskich elit.
Nie zmienia to faktu, że amerykański design miewał twórców znakomitych (jak np. Duncan Phyfe) i w niczym nie umniejsza wartości artystycznej samych dzieł.

Ilustracją problemu są fotografie dwóch krzeseł zaprojektowanych ok. 1750 r. w stylu Chippendale w Europie i w amerykańskim Edenton (była to kolonia znana w XVIII wieku z produkcji doskonałych kabinetów). Przy wszystkich różnicach szczegółowych podobieństwo stylu jest oczywiste. Meble projektowane w Anglii przez Thomasa Chippendale przez pewien okres miały cechy stylu rokokowego, ale różnica między jego stylem, a odpowiadającym mu chronologicznie stylem Ludwika XV jest większa, niż między przedstawionymi "czipendalami" europejskim i amerykańskim. Z punktu widzenia historii meblarstwa traktowanej jako następstwo stylów będących wyrazem ducha epoki, dzielenie meblarstwa na europejskie i amerykańskie pozbawione jest sensu większego, niż spełnienie kronikarskiego obowiązku. Dlatego przykłady mebli amerykańskich zaprojektowanych w stylach powstałych w Europie podane są w rozdziałach poświęconych głównym stylom historycznym.

Na zakończenie tego działu warto przyjrzeć się meblowi niezwykłemu, zbudowanemu w amerykańskim Maryland w końcu XVII wieku, a więc w okresie, gdy w Europie i niepodległych już koloniach amerykańskich zaczynał dominować klasycyzm. Tren na pierwszy rzut oka pokraczny fotel stawiany był przy kominku w amerykańskich domach kolonialnych środkowowschodniego wybrzeża.
Nawet dzisiaj można go postawić w najbardziej prestiżowym salonie meblowym i będzie się wyróżniał z postmodernistycznej masy.