KONSULAT I EMPIRE

Okres Konsulatu (1799-1804), w którym Napoleon, pozostając formalnie pierwszym konsulem (od 1802 r. dożywotnim) sprawował samodzielną władzę, był już wstępem do powstania I Cesarstwa. Od niego właśnie wziął nazwę empire, ale styl ten powstał przed koronacją Napoleona i formalną proklamacją imperium w 1804 r., dojrzewał i spopularyzował się w całym okresie jego trwania i utrzymał się w różnych formach nie tylko w Europie zachodniej, ale również w Rosji i Stanach Zjednoczonych długo po abdykacji cesarza i restauracji monarchii.
W historii politycznej zasadne jest szczegółowe odróżnianie okresów dyrektoriatu, konsulatu i cesarstwa, ale w historii rozwoju stylów artystycznych momentem przełomowym jest początek konsulatu, ponieważ każdy styl jest emanacją jakiejś ideologii, a upadek dyrektoriatu był końcem post-rewolucyjnej, demokratycznej fikcji i początkiem nowego absolutyzmu, który pozostaje absolutyzmem nawet jeśli w przypadku rządów Napoleona można nazwać go "oświeconym".
Jednym słowem - styl dyrektoriatu był schyłkową fazą klasycyzmu "ludwikowskiego", natomiast empire nastał z początkiem konsulatu, w którym realizowano już koncepcję sztuki nowego mecenasa - Napoleona Bonaparte.
To, że Bonaparte koronował się na cesarza dopiero w 1804 r. nie ma żadnego znaczenia. W chwili koronacji miał już własnych, empirowych artystów i własny, empirowy tron.
Napoleon, jeśli zdecydował się już na utworzenie cesarstwa, musiał (i zapewne chciał) restytuować wszystkie atrybuty imperium z jego dworem na czele. Już od 1800 r. pierwszy konsul rezydował w Tuileries gdzie obowiązywał rygorystyczny dworski ceremoniał, a zaraz po utworzeniu cesarstwa wprowadzono nomenklaturę wzorowaną na dworze ancient regime'u, z Wielkim Jałmużnikiem jako przywódcą duchowieństwa, wielkim marszałkiem, radcami dworu itp. W 1808 r. ministrowie, radcy dworu, sędziowie i arcybiskupi otrzymali godność grafów, a pomniejszym oficjelom z burmistrzami wielkich miast włącznie nadano tytuły baronów. Członkowie Legii Honorowej otrzymali tytuły rycerskie, a wielu wysokim dowódcom wojskowym nadano tytuły książęce, wiążąc je z wielkimi nadaniami ziemskimi na terenie zdobytych lub uzależnionych krajów (tytuły te nie mają w wielu przypadkach polskojęzycznych odpowiedników). Napoleon w swojej polityce społecznej wzorował się w jakimś stopniu na Aleksandrze Wielkim - przywrócił do łask część starej arystokracji rodowej i próbował wymieszać ją z nową arystokracją "z awansu". Ta nowa arystokracja nigdy nie wrosła w strukturę społeczną, ale była znakomitym sztafażem dla cesarskiego spektaklu dworskiego.
Dworski ceremoniał potrzebował rekwizytów o formie i treści odpowiadającej ambicjom imperatora. Tak jak za czasów Ludwika XIV Akademia Inskrypcji wypracowała symbolikę monarchy i monarchii absolutnej (słońce, pszczoła), tak dla Napoleona i cesarstwa stworzono odpowiednie "logo", architekturę i meble nawiązujące do (zmitologizowanej zresztą) tradycji imperiów starożytności. Nieco już wówczas poznane fragmenty sztuki starożytnego Rzymu (do której odwoływał się klasycyzm), a przede wszystkim świeżo odkryte elementu sztuki egipskiej stały się "narracyjną" dekoracją prostych, monumentalnych form zastosowanych przez twórców stylu empire.

"Ludwikowskie" krzesło Georgesa Jacoba z 1781 r.
i senacki tron Napoleona Jacoba-Desmaltera z 1804 r. (wg projektu Jean-François Chalgrina)

Ewolucję stylu od klasycyzmu Ludwika XVI do empire'u ilustrują dzieła Georgesa Jacoba i jego syna François-Honoré-Georges Jacob-Desmaltera. Działający samodzielnie w Paryżu od 1765 r. Georges Jacob był jednym z czołowych przedstawicieli stylu Ludwika XVI i projektował m.in. wyposażenie apartamentów wersalskich królowej Marii Antoniny. Jacob-Desmalter przejął wraz z bratem pracownię ojca w 1796 r. i realizował meble dla najważniejszych instytucji i pałaców cesarstwa (sygnowane Jacob Freres). O ile jednak ojciec produkował meble wg własnych projektów, pracownia synów specjalizowała się przede wszystkim w realizacji projektów cudzych.
Projektantami, którzy stworzyli styl cesarstwa było dwóch architektów tworzących nierozłączny tandem - Pierre François Léonard Fontaine (1762-1853), Charles Percier (1764-1838).
Charles Percier rozpoczął studia malarskie w 1766 r. poznając gruntownie sztukę renesansu, manieryzmu i baroku klasycystycznego Ludwika XIV, od 1779 r. studiował w królewskiej akademii architektury, a w 1786 r. otrzymał Prix de Rome - stypendium pobytowe do Rzymu, gdzie dogłębnie poznał wzornictwo renesansowe. Od 1792 r. Percier, najpierw samodzielnie a później we współpracy z poznanym w Rzymie Fontaine'm nadzorował przebudowę sceny w paryskiej operze (do 1796 r.) zwracając swoimi projektami uwagę Napoleona, którzy objął urząd konsula i poszukiwał artystów tworzących w stylu wyraźnie odróżniającym się od ludwikowskiego klasycyzmu.
Percier i Fontaine mieli tę przewagę nad wcześniej działającymi francuskimi meblarzami, że byli architektami, mogli więc zaproponować przyszłemu cesarzowi wizję kompleksowej oprawy nowego imperium i w okresie jego rządów prowadzili przebudowę i wyposażenie takich obiektów, jak Château de Malmaison (dla cesarzowej Józefiny) czy Château de Montgobert (dla siostry Napoleona Pauliny Bonaparte). Zbudowali także symbol cesarstwa - Arc de Triomphe du Carrousel, ale do historii przeszli jako jedni z pierwszych (obok Anglika Roberta Adama) twórców projektujących pełne wyposażenie wnętrz.

Percier/Fontaine, Arc de Triomphe du Carrousel, 1807-1808

Piercier i Fontaine nie byli oczywiście jedynymi architektami projektującymi meble. Przedstawiony wyżej senacki tron Napoleona wykonany został w 1804 r. przez Jacoba-Desmaltera wg projektu Jean-François Chalgrina, autora jednej z najsłynniejszych budowli Paryża - zamykającego Pola Elizejskie Łuku Triumfalnego. Nie byli oni również jedynymi architektami specyficznie interpretującymi założenia klasycyzmu. Przykładem awangardowych, niemal futurystycznych wizji architektonicznych mogą być projekty egipskiego cenotafu (symbolicznego grobowca) z 1786 r. i grobowca Newtona z 1784 r. wykonane przez Etienne-Louis Boullée.

Etienne-Louis Boullée, Cenotaf egipski (1786) i memoriał Newtona (1784)

Charles Percier, projekt areny z 1783 r. i kabinet numizmatyczny w formie egipskiego pylonu z 1809 r.

Jednak wkład Perciera w powstanie stylu cesarstwa był wyjątkowy, ponieważ w jego projektach nad najbardziej nawet rozgadaną ornamentyką dominuje architektonicznie traktowane zestawienie brył. Wszystko inne jest tej strukturze podporządkowane, nawet jeśli prowadzi do wyniku estetycznie dyskusyjnego, jak w przedstawionym niżej cesarskim tronie z 1812 r.

Percier/Fontaine, Projekt buduaru Mme Recamier, 1798

Percier/Fontaine/Jacob, Gueridon, 1800

Fotel, Jacob Freres, 1800

Percier/Fontaine/Jacob Freres, stołek kurulny, 1800

Percier/Fontaine/Jacob Freres, Fotel godnolowy z buduaru Mme Recamier, 1802-03

Percier/Fontaine, Umywalka, 1804

Percier/Fontaine/Desmalter, Tron, 1805

Percier/Fontaine, Łóżko Talleyranda, 1805

Biurko, Jacob-Desmalter, 1804-1815

Gueridon, Jacob-Desmalter, 1809

Percier/Fontaine, Łoże cesarzowej w Grand Trianon, 1809

Percier/Fontaine/Desmalter, Sypialnia Napoleona, Chateau de Malmaison, 1809

Percier/Fontaine/Desmalter, Sypialnia cesarzowej Józefiny, Chateau de Malmaison, 1810

Percier/Fontaine, projekt fotela, 1812

Percier/Fontaine, Tron Napoleona, 1812

EMPIRE W USA

Sztuka młodej amerykańskiej demokracji rodziła się w okresie rozkwitu europejskiego klasycyzmu i sama chętnie sięgała do tradycji greckiej demokracji i republikańskiego Rzymu, co było tym łatwiejsze, że i grecka demokracja i republikański Rzym i znaczna część amerykańskiego establishmentu zbudowały swój dobrobyt dzięki pracy niewolników. Trudno jednak zrozumieć, dlaczego empire przyjął się w Ameryce z niewielkim tylko opóźnieniem w stosunku do cesarskiej Francji i dotarł nawet do Białego Domu.
Faktem jest, że empire w wydaniu amerykańskim, stworzony przez szkockiego emigranta Duncana Phyfe (1768-1854) więcej zawdzięcza oszczędnemu klasycyzmowi angielskiemu niż wzornictwu francuskiemu, którego wpływy znacznie bardziej widoczne są w twórczości drugiego z wielkich amerykańskich projektantów tego okresu - Francuza Charles-Honoré Lannuiera (1779–1819).
Lannuier wyemigrował z Francji do USA dopiero w 1803 r., można więc powiedzieć, że był przesiąknięty duchem empire'u. W tym samym roku Stany Zjednoczone odkupiły od Napoleona Luizjanę, a jednocześnie narastały nastroje antyangielskie (w 1812 r. wybuchła wojna z Anglią) co sprzyjało większemu otwarciu na wpływy francuskie i po części wyjaśnia przedstawiony wyżej paradoks.
W wyniku działalności tych dwóch świetnych projektantów empire amerykański zyskał dwa oblicza. Jedno to angielskie oblicze "sheratonowskie" prezentowane przez meble Duncana Phyfe, drugie zaś to oblicze "percierowskie", charakterystyczne dla twórczości Lannuiera. Warto zwrócić uwagę na to, że Lannuier (który nie był architektem) nie podkreślał architektonicznej struktury mebla, ale za to znacznie konsekwentniej od Perciera akcentował kontrast między punktowo rozmieszczonymi elementami złoceń a dużymi powierzchniami eksponującymi urodę struktury drewna.
Poza tym Lannuiera, który przeniósł się do Ameryki jako ukształtowany projektant i pracował w oparciu o publikowane we Francji wzorniki, należałoby właściwie uznać za przedstawiciela empire’u francuskiego.

PROJEKTY DUNCANA PHYFE

1810 - 1815

1837

PROJEKTY CHARLESA-HONORE LANNUIERA

1815-19

1817

1810

1810

1815

ANGLIA

Historia meblarstwa w Anglii przełomu XVIII i XIX wieku toczyła się w innym rytmie niż we Francji, gdzie Rewolucja Francuska na pewien czas zburzyła całkowicie stary porządek i stworzyła próżnię wypełnioną szybko przez imperialną ideologię Napoleona. Późne rządy Jerzego III i okres Regencji księcia Walii (późniejszego Jerzego IV) traktuje się jako okres przejściowy między epokami georgiańską i wiktoriańską, w której Anglia miała w ciągu kilku następnych dziesięcioleci zbudować własne imperium. Obawa przed importem nastrojów rewolucyjnych, a potem trwająca wiele lat (1803-1814) wojna z Francją ograniczały wzajemne kontakty i przenikanie aktualnie panujących trendów. Społeczne nastroje w Anglii wahały się między poczuciem narodowej katastrofy po utracie amerykańskich kolonii, a triumfalizmem wywołanym zniszczeniem francuskiej floty pod Trafalgarem i zwycięstwem pod Waterloo. Z tych m.in. względów angielski styl Regencji, uważany za chronologiczny odpowiednik francuskiego empiru, miał własny, nieco pogmatwany rodowód. Złożyła się nań dekadencja angielskiej arystokracji i działalność jednego człowieka - Thomasa Hope.
Wyrazem dekadencji angielskiego ducha był Royal Pavillion zbudowany w Brighton w stylu "indo-saraceńskim".

John Nash, Royal Pavilion w Brighton, 1815-1822

Jego dzisiejszą formę określił architekt John Nash w latach 1815-1822 i obiekt ten stanowi świadectwo epoki nie ze względu na swą baśniową architekturę (z jej dość infantylną stylistyką), ale z uwagi na kontekst, ponieważ Pawilon w Brighton był letnią rezydencją Regenta, którego rezydencją miejską był Carlton House, przebudowany w 1802 r. i zastąpiony przez Carlton House Terrace zaprojektowany w 1827 r. przez Johna Nasha, autora Pawilony w Brighton.

Carlton House (stan z 1802 r.) i Carlton House Terrace Johna Nasha z 1827 r.

Porównanie pawilonu w Brighton i Carlton House Terrace, zaprojektowanych dla tego samego zleceniodawcy przez tego samego architekta w mniej więcej tym samym czasie świadczy o mentalnej degrengoladzie, jaka panowała w umysłach ówczesnej angielskiej arystokracji (to nie były domy nuworysza, ale władcy zjednoczonego królestwa). Sami Anglicy przyznają, że okres Regencji stał pod znakiem arystokratycznego "ekscesu", w którym oryginalność była wyżej ceniona niż styl.

Niewątpliwie na kształt stylu empire decydujący wpływ wywarł kontakt ze sztuką egipską. Grecja i Rzym były w Europie "oswojone", renesans i klasycyzm odwoływały się do europejskiego antyku, ale powstająca pod jego wpływem sztuka nigdy nie miała tego wyrazu, jakiego nabrała po doświadczeniu geometrycznych brył piramid, pylonów i ciężkich, przysadzistych kolumn z głowicami lotosowymi. Europejskie poczucie harmonii i proporcji, którego wyrazem jest złoty podział, w sztuce egipskiej nie obowiązywało i na europejskie oko działała ona tak, jak na europejskie ucho działają wschodnie skale muzyczne - fascynują i drażnią.

Egyptian Hall, Londyn, 1812

Brama egipska na Highgate Cemetary, Londyn, 1835

Thomas Hope (1769-1831) pochodził z rodziny holenderskich bankierów o szkockich korzeniach. Do Anglii przeniósł się w 1796 r. po ośmioletniej podróży wiodącej przez Egipt, Turcję, Grecję i Włochy i tam zaczął pisać książki o dekoratorstwie i meblarstwie oraz projektować meble (początkowo na potrzeby własnego domu) w stylu mającym wiele wspólnego z francuskim empirem. Trzeba jednak podkreślić, że jakkolwiek Hope znał francuskie publikacje dotyczące np. Egiptu (m.in. wydaną w 1802 r. pracę Dominique Vivanta "Voyage dans la basse et la haute Egypte") to jego fascynacja kulturami starożytnymi wynikała z własnych podróży i doświadczeń.
Projekty Hope'a opublikowane zostały w 1807 r. w książce Household Furniture and Interior Decoration, a kolejne prace z 1809 i 1812 r. poświęcone starożytnemu ubiorowi przyniosły mu ogromną popularność i nieco dwuznaczną opinię "specjalisty od strojów i mebli".

Stół, 1800

Thomas Hope, biurko, 1800

1802

Fotele, 1802

Sofa imperialna, 1802

Klismos, 1805

Projekt "pokoju klasycznego" z Household Furniture and Interior Decoration z 1807 r.

Latrobe Klismos, 1814

Stołek kurulny, 1820

Hope

Meble projektowane przez Hope'a, chociaż wywodzą się z tych samych fascynacji antykiem, co empire francuski, mają własny styl określany jako "empire angielski". Jednak Hope był właściwie jedynym jego przedstawicielem, bo - jak się okazuje - projektowanie w tym stylu wcale nie jest łatwe. U schyłku epoki georgiańskiej działał przecież znakomity projektant Thomas Sheraton, który próbował nawiązywać do nowych trendów, ale jego meble w najlepszym razie były porządnymi "szeratonami" z doklejonymi na siłę motywami mającymi nadawać im imperialny koloryt...

Thomas Sheraton, Sofa, 1800

Thomas Sheraton, Sofa, 1805

... w najgorszym zaś świadectwami kompletnej nieporadności wobec stylu należącego już do innej, obcej mu epoki.

Thomas Sheraton, Cylindryczna biblioteka i biurko, 1802

Thomas Sheraton, krzesło Nelsona, 1806

Empire budzi mieszane uczucia, ponieważ w czystym wydaniu zraża pompatycznością obcą współczesnej mentalności, ale - podobnie jak cały klasycyzm - był ostatnim wielkim stylem epoki nowożytnej.