Barok jest stylem namiętnym, nawet jeśli namiętność ta wyrażana jest bardzo stonowanymi kolorami. Prawdopodobnie dlatego najwspanialsze dzieła wydał w krajach będących areną zaciekłych walk religijnych i zapewne z tego samego powodu nie stworzył wielkiego malarstwa we Francji. Francuski barok jako oprawę koturnowego ceremoniału absolutystycznego dworu można posądzić o wszystko, tylko nie o wielkie emocje.
Dziwić natomiast może brak wielkiego malarstwa barokowego we Włoszech, bo wprawdzie malarzy doskonałych było we Włoszech bez liku, ale nawet dzieło Caravaggia nie ma ciężaru gatunkowego porównywalnego z osiągnięciami włoskiego renesansu. Tajemnica tkwi prawdopodobnie w tym, że wielkie malarstwo nie powstaje z niczego i potrzebuje albo wielkiej tradycji, albo nadludzkiego wysiłku ducha na miarę boskiego dzieła stworzenia (a najlepiej jednego i drugiego). Kiedy wyczerpała się inspiracja płynąca z wielkiej tradycji antyku, malarzom włoskim pozostało tylko formalne mistrzostwo. To za mało.
Pierwsza tablica prezentuje uporządkowane chronologicznie zestawienie największych malarzy barokowych (drobniejszym tekstem podane są nazwiska ich mistrzów). Wynika z niej wyraźnie, że (1) w sztuce Caravaggia włoski barok powiedział to, co miał ważnego do powiedzenia już na przełomie wieków, (2) we Flandrii już na samym początku XVII w. rozbłysła najczystszym barokowym światłem gwiazda Rubensa, który stworzył (zaciągając dług i u Michała Anioła i u Rafaela) ikoniczną kompozycję "niebiańskiego" malarstwa ołtarzowego, a Holandia musiała czekać jedno pokolenie dłużej na pojawienie się Rembrandta i przede wszystkim to, że (3) nawet jeśli sztuka Flandrii i Holandii wiele zawdzięczała włoskim wzorcom, to w baroku potrafiła już samodzielnie odpowiadać na wyzwanie epoki, a niedoceniane wcześniej gatunki malarstwa rodzajowego, pejzażu i martwej natury wyniosła do rangi sztuki wysokiej.

Okres baroku to łabędzi śpiew malarstwa włoskiego. Cudowne, dojrzałe, wyrafinowane, najwyższej próby, ale nudne. Jedynie Caravaggio wprowadził do włoskiej sztuki niepokój, bez którego nie ma malarstwa barokowego. Źródłem tego niepokoju jest oczywiście kontrastowe oświetlenie, ale większe znaczenie ma budząca prawdziwy strach mroczna pustka, jaka chyba po raz pierwszy pojawiła się w obrazie Madonna z Chrystusem i św. Anną.
cdn...