MALARSTWO EKSPRESJONISTYCZNE

HOME

KANON

HISTORIA SZTUKI

ARTYŚCI

DZIAŁY:

ROKOKO

REALIZM

EKSPR. ABSTRAKCJONISTYCZNY

POSTMODERNIZM

NEO-EKSPRESJONIZM

WPŁYWY

MALARSTWO AMERYKAŃSKIE

GŁÓWNE NURTY MALARSTWA NOWOCZESNEGO

MALARSTWO EKSPRESJONISTYCZNE

Historia ekspresjonizmu w malarstwie jest długa i dość skomplikowana, ponieważ z chwilą zakwestionowania sensu uprawiania naturalistycznego realizmu oraz odrzucenia tradycyjnego warsztatu malarskiego, normą stało się stosowanie coraz swobodniejszych (i mówiąć wprost - coraz bardziej niechlujnych) technik malarskich, które odruchowo kojarzone są z ekspresjonizmem, chociaż należą raczej do ekshibicjonistycznego skandalizmu (to nic, że takiego terminu teoria sztuki nie zna - teraz już zna).

Pojęcie ekspresjonizm ma kilka znaczeń.
Pierwsze określa postawę twórczą, uznającą za cel sztuki wyrażanie (lub wywoływanie) uczuć i stanów psychicznych – najczęściej skrajnych, gwałtownych i "negatywnych".
Drugie odnosi się do nurtu w sztuce europejskiej lat 1905 – 1933, stosującego w malarstwie ostre zestawienia kolorystyczne, deformację, emocjonalną, „szorstką” technikę malarską i dynamiczną kompozycję, wywodzącego się z twórczości Van Gogha, fowistów i niektórych odmian symbolizmu i obejmującego sztukę malarzy tworzących kilka grup artystycznych: fowistów, Die Brücke, NVKM (Neue Künstlervereinigung München), Der Blaue Reiter, Hagenbund i Der Sturm.
Jeżeli mówimy po prostu o ekspresjonizmie (bez przymiotników), to mamy na myśli właśnie ten modernistyczny nurt.
Trzecie znaczenie obejmuje bezpośrednie i pośrednie kontynuacje ekspresjonizmu modernistycznego, jakie rozwinęly się w Stanach Zjednoczonych przed i po drugiej wojnie światowej, oraz w Europie po drugiej wojnie światowej.

< Wasilij Kandinsky, Der blaue Reiter, 1903

Po 1933 r. (czyli po objęciu władzy w Niemczech przez narodowych socjalistów i umocnieniu władzy komunistów w ZSRR) ekspresjonizm rozwijał się w Stanach Zjednoczonych, dokąd uciekła znaczna część modernistycznej awangardy.
Ekspresjonizm figuratywny w USA załamał się nagle po wypromowaniu ekspresjonizmu abstracjonistycznego Jacksona Polloka i jednocześnie odżył w Europie powojennej w działalności grupy CoBrA, a przede wszystkim w wielkim malarstwie Francisa Bacona, by po pop-artowskim kryzysie odżyć ponownie w ruchu neo-ekspresjonizmu, należącym już do sztuki postmodernistycznej.
Porównywalna z wybuchem bomby atomowej eksplozja ekspresjonizmu abstrakcyjnego (abstract expressionism) nie ma nic wspólnego z europejskim malarstwem abstrakcjonistycznym w wydaniu Wasyla Kandinsky'ego. Wątpliwości w tej kwestii wyjaśnia uważne przyjrzenie się obrazowi Der blaue Reiter Kandynsky'ego z 1903 r., który dał nazwę wspomnianej grupie artystycznej.
Od czasu namalowania tego poetyckiego, symbolistycznego obrazu (niebieski błędny rycerz mknie przez typowo rosyjski (bieriozki) pejzaż) Kandinsky przeszedł długą drogę do pierwszych obrazów abstrakcyjnych i sformułowania swojej mistycznej teorii malarskiej, ale nie zmienił się jako człowiek i artysta.
Ekspresjonizm abstrakcjonistyczny Pollocka i jego taszystowska odmiana europejska wyznaczają koniec sztuki modernistycznej, sprowadzając artystę do źródła bezrefleksyjnej, biologicznej siły, a dzieło sztuki do wykresu spowodowanych nią naprężeń.

EKSPRESJONIZM

Jak w przypadku większości kierunków sztuki nowoczesnej, również historia ekspresjonizmu najeżona jest utartymi, chociaż kompletnie błędnymi stereotypami.
Za ojców ekspresjonizmu uważa się trzech malarzy: Holendra Vincenta van Gogha (1853-1890), Belga Jamesa Esnora ((1860-1949) i Norwega Edvarda Muncha (1863-1944). W przypadku van Gogha powszechnie znana jest jego skomplikowana osobowość i tragiczny los, dlatego wypracowana przez niego ekspresyjna technika malarska i dysonansowa kolorystyka mogą być traktowana jako narzędzie służące do wyrażania (ekspresji) wewnętrznych konfliktów artysty. Takie zresztą rozumienie ekspresjonizmu jest najpowszechniejsze. Maski i szkielety Esnora są wprawdzie ekspresyjnie namalowane, ale jego obrazy nie są wyrazem emocji lecz smutnej refleksji, a używane rekwizyty są symbolami - jak to się ładnie mówi - ludzkiej kondycji. Esnor to symbolista, chociaż granica między symbolizmem a ekspresjonizmem jest nieostra. Edvard Munch namalował jeden obraz ekspresjonistyczny, za to najsłynniejszy - Krzyk. Większość pozostałych obrazów Muncha to obrazy symbolistyczne, co potwierdza fakt, że nie chciał zgodzić się na zorganizowanie wystawy w siedzibie niemieckiej grupy Die Bruecke. Dla Muncha-symbolisty ekspresjonistyczne malarstwo Niemców było prawdopodobnie pozbawione jakiejkolwiek psychologicznej głębi, chociaż np. malarstwo jednego z członków grupy Cuno Amieta ma wiele wspólnego z Gauginem i Nabistami. Trudność w zaszeregowaniu malarstwa "ojców założycieli" ekspresjonizmu składnia do dokładniejszego odróżnienia dwóch bardzo różnych ekspresjonizmów.
Jeden z nich zakłada, że obraz "wyraża" stan emocjonalny artysty. Po to, aby stan ten przekazać widzowi malarz musi użyć środków, które w widzu wywołają określoną reakcję psychiczną. Musi sprawnie (intuicyjnie lub świadomie) posługiwać się ekspresjonistyczną techniką i wiedzieć np. jak na człowieka działają określone zestawy kolorów, jak oddziaływa kompozycja symetryczna lub asymetryczna, zestawienia linii pionowych, poziomych, ukośnych itp. Jednak w opisanej sytuacji źródłem sztuki jest potrzeba przekazania własnego, często bolesnego doświadczenia i dlatego taki obraz ekspresjonistyczny niesie, oprócz przekazu emocjonalnego, również jakiś przekaz "egzystencjalny" i ma zabarwienie symbolistyczne. To jest ekspresjonizm "od artysty do obrazu".
Jeśli jednak artysta w pełni świadomie opanuje ekspresjonistyczny warsztat malarski, to wcale nie musi cokolwiek przekazywać, ale może w sposób w pełni kontrolowany "zaplanować" efekt, jaki za pomocą dzieła sztuki chce wywołać. Widz nie może sprawdzić z jakich przyczyn i w jakim celu powstał obraz, który doborem kolorów i kompozycją wprawia go w euforię lub przygnębienie (przepraszam za uproszczenia), ponieważ jego reakcja nie wynika z intelektualnej analizy fabuły obrazu, ale z psychofizjologicznej konstrukcji organizmu. To jest ekspresjonizm "od obrazu do widza" i jego istotą nie jest wyrażanie (akcja), ale wywoływanie (reakcji).

Trudności w odróżnieniu malarstwa ekspresjonistycznego od symbolistycznego zwiększa treść obrazu, jeśli można ją odczytać w kategoriach "narracji". Przedstawienia szalejących żywiołów (jak u Turnera), brzydoty, kalectwa czy zastosowanie karykaturalnej deformacji skłonni jesteśmy traktować jako cechy ekspresjonizmu. Tymczasem bardzo ekspresyjne obrazy Goerge Grosza i przedstawicieli werystycznego skrzydła nowej rzeczowości były - przynajmniej w intencjach ich autorów - przykładem malarstwa realistycznego i programową negacją ekspresjonizmu, a całkiem urokliwy Niebieski Koń Franca Marca jest - i słusznie - najczęściej reprodukowanym przykładem malarskiego ekspresjonizmu.

Spojrzenie na ekspresjonizm z przedstawionego punktu widzenia prowadzi do bardzo ciekawych wniosków, szczególnie w odniesieniu do ekspresjonizmu abstrakcjonistycznego. Ale do tego dojdziemy...

DATY

W 1905 r. miało miejsce pierwsze wystąpienie francuskich fowistów i powstała niemiecka grupa Die Brücke.
W 1909 r. powstało Neue Kunstlervereinigung Munchen (NKVM) jako kontynuacja nieformalnego „Braterstwa św. Łukasza” założonego w 1897 r. przez rosyjską malarkę Mariannę Weriofkiny (Marianne von Werefkin).
W 1911 r. po rozłamie NVKM powstała grupa Der blaue Reiter (Niebieski jeździec), a Oskar Kokoschka przystąpił do istniejącego od 1900 r. wiedeńskiego stowarzyszenia Hagenbund.
W 1911 r. Wassily Kansinsky namalował abstrakcjonistyczny obraz Sąd Ostateczny.

W 1912 r. Wassily Kandinsky publikuje pracę O duchowości w sztuce
W 1912 r. przy istniejącym w Berlinie od 1910 r. czasopiśmie Der Sturm (Burza) otwarto galerię sztuki o tej samej nazwie.
W 1913 r. w arsenale (armory) nowojorskiego regimentu gwardii narodowej odbyła się międzynarodowa wystawa sztuki nowoczesnej, na której zaprezentowano 1300 prac 300 artystów, w tym całej czołówki europejskich modernistów (potoczna nazwa wystawy - Armory Show - został przeniesiona na słynną wystawę w 1955 r. w warszawskim Arsenale).
W 1923 r. na wystawie w Kunsthalle w niemieckim Manheim pokazano prace określone przez krytykę mianem Nowej Rzeczowości (Neue Sachlichkeit), której werystyczny odłam zalicza się często do społeczno-krytycznego nurty ekspresjonizmu.
W 1926 r. Wassily Kandynsky publikuje w Monachium pracę "Od punktu przez linię do płaszczyzny"
W latach 1928-32 w Związku Radzieckim wprowadzono zasady malarskiego realizmu socjalistycznego, a w Niemczech powstała Liga Sztuki Niemieckiej (Kampfbund für deutsche Kultur), która przygotowała listę prac (w tym ekspresjonistycznych) pokazanych na zorganizowanej w 1933 r. w Monachium wystawie "Entartete Kunst" (sztuka zdegenerowana).
Po 1933 r. znaczna część modernistów przeniosła się z Niemiec najpierw do Francji a potem do USA.
W latach 1930-40 w USA rozwijają się różne odmiany ekspresjonizmu figuratywnego.
W 1946 r. Jackson Pollock maluje ostatnie swoje obrazy noszące ślady figuratywizmu, m.in. The Keys i Eyes in the Heat - pierwszy całkowicie abstrakcyjny obraz namalowany w technice drippingu (chlapania farbą na płótno), co można uznać za narodziny informelu w odmianie action painting.
W 1944 r. Francis Bacon maluje Trzy studia postaci (Ukrzyżowanie)
W 1948 r. w Paryżu kilku ekspresjonistycznych malarzy z Beneluxu zawiązuje grupę COBRA (COpenhaga+BRuksela+Amsterdam), uznawaną przez wielu jako ostatnie ugrupowanie artystów modernistycznych.

przepraszam, ale ta strona jest dopiero w budowie...

Ekspresjonizm miał dwie odmiany - figuratywną (do której zwykle, chociaż bezzasadnie, zalicza się również tzw. Nową Rzeczowość,
będącą odmianą społeczno-krytycznego realizmu i negacją ekspresjonizmu) i abstrakcjonistyczną,
reprezentowaną przede wszystkim przez Wasyla Kandinsky'ego.

W kolejnych latach, w związku z rosnącymi wpływami nazizmu i komunizmu w Europie sztuka nowoczesna przenosiła się za Atlantyk, gdzie rodził się WCZESNY AMERYKAŃSKI EKSPRESJONIZM FIGURATYWNY (1930 – 1945), stanowiący emocjonalną wersję malarstwa American Scene. Pokolenie I: Marsden Hartley (1877-1943), Milton Avery (1885-1965), Edwin Dickinson (1891-1978), Pokolenie II: Willem de Kooning, (1904 - 1997); Jackson Pollock, (1912 - 1956); Conrad Marca-Relli, (1913 - 2000) Drugie pokolenie tego ruchu stworzyło EKSPRESJONIZM ABSTRAKCYJNY nazywany INFORMELEM, wylansowany w Ameryce w latach 1945 – 1948, będący odpowiedzią na poszukiwania własnego stylu w malarstwie amerykańskim - nie tyle przez artystów, co przez właścicieli i managerów rynku sztuki. Należeli oni do tzw. szkoły nowojorskiej: Jackson Pollock, Franz Kline, Arshile Gorky, Mark Rothko, Hans Hofmann, Adolph Gottlieb, Robert Motherwell, Philip Guston, Clyfford Still. Europejskim odpowiednikiem abstrakcyjnego ekspresjonizmu był TASZYZM zwany również ABSTRAKCJĄ LIRYCZNĄ, który powstał we Francji po 1945 roku, stanowił reakcję na kubizm i surrealizm, ale przede wszystkim był próbą znalezienia nowego stylu sztuki europejskiej, mogącego konkurować z silnie promowanym abstrakcjonizmem amerykańskim. Do tego kręgu należeli: Jean Dubuffet, Pierre Soulages, Nicholas de Stael, Hans Hartung, Serge Poliakoff i Georges Mathieu. W Japonii abstrakcyjny ekspresjonizm uprawiała założona w 1954 w Osace grupa Gutai, do której należeli Yoshihara Jirō, Kanayma Akira, Murakami Saburō, Shiraga Kazuo, and Shōzō Shimamoto (na marginesie: informel od taszyzmu różni się stosowaniem drippingu, czyli chlapania lub wylewania farby z puszki na płótno, czego w taszyzmie nie robiono).
Willem de Kooning	Jackson Pollock 1942	Jackson Pollock 1949
Elmer Bischoff	Graham Sutherland	Francis Bacon
Najwcześniejszą zorganizowaną grupą europejskich ekspresjonistów figuratywnych była założona w 1848 r. COBRA = COpenhaven+BRussel+Amsterdam, do której należeli Karel Appel, Constant, Corneille, Christian Dotremont, Asger Jorn, Joseph Noiret i z którą współpracowało wielu artystów międzynarodowych: Pierre Alechinsky (1927), Else Alfelt (1910-1974), Jean-Michel Atlan (1913-1960), Ejler Bille (1910-2004), Pol Bury (1922-2005), Jacques Calonne (1930), Hugo Claus (1929-2008), Lotti van der Gaag (1923-1999), William Gear (1915-1997), Stephen Gilbert (1910-2007), Svavar Guðnason (1909-1988), Henry Heerup (1907-1993), Edouard Jaguer (1924-2006), Aart Kemink (1914-2006), Lucebert (1924-1994), Ernest Mancoba (1904-2002), Jørgen Nash (1920-2004), Jan Nieuwenhuys (1922-1986), Erik Ortvad, (1917-2008), Pieter Ouborg (1893-1956), Carl-Henning Pedersen (1913-2007), Raoul Ubac (1910-1985), Serge Vandercam (1924-2005). Mimo postępującej hegemonii abstrakcjonizmu w dalszym ciągu rozwijał się NOWOJORSKI EKSPRESJONIZM FIGURATYWNY z lat 1950 – 1965, wspierany przez założone w 1953 r, pismo Reality, do którego redakcji należeli Isabel Bishop, Edward Hopper, Jack Levine, Raphael Soyer, Henry Varnum Poor. W tym nurcie fachowcy wyróżniali szereg odmian: Larry Rivers (1923 - 2002), Grace Hartigan (1922) tworzyli pod wpływem starych mistrzów i malarstwa historycznego Elaine de Kooning (1918 - 1989), Balcomb Greene (1904 - 1990), Robert de Niro, Sr. (1920 - 1993), Fairfield Porter (1907 - 1975), Gregorio Prestopino (1907-1984), Lester Johnson (1919), George McNeil (1909 - 1995), Robert Goodnough (1917) uprawiali portretowe malarstwo przedstawiające (representational nie znaczy reprezentacyjny w obiegowym rozumieniu, ale reprezentujący), Jan Müller (1922 - 1958), Robert Beauchamp (1923 - 1995), Thompson (1937 - 1966) łączyli niemiecki ekspresjonizm z "heroiczną skalą abstrakcjonizmu", tworząc tzw. mityczny alegoryzm. Amerykański ekspresjonizm figuratywny miał swoje odmiany regionalne BOSTOŃSKI David Aronson (1923), Hyman Bloom (1913), Bernard Chaet (1924), Philip Guston (1913-1980), William Harsh, Suzanne Hodes, Jon Imber (1950), Reed Kay, Jack Levine (1915), Arthur Polonsky (1925), Barbara Swan (1922), Lois Tarlow, Karl Zerbe (1903-1972), Harold Zimmerman CHICAGOWSKI George Cohen (1919), Leon Golub (1922-2004), Seymour Rosofsky (1924-1981), H. C. Westermann (1922-1981), oraz KALIFORNIJSKI lub ZATOKOWY, czyli BAY AREA FIGURATIVE MOVEMENT którego historię Amerykanie dzielą wedłu generacji: I GENERACJA: David Park, Richard Diebenkorn, Elmer Bischoff, Wayne Thiebaud, James Weeks. GENERACJA POMOSTOWA: Nathan Oliveira, Theophilus Brown, Paul John Wonner, Roland Petersen, Frank Lobdell. II GENERACJA: Bruce McGaw, Henry Villierme, Joan Brown, Manuel Neri. Dwa dziesięciolecia wypełnione najpierw pop-artem, potem koncptualizmem i minimalizmem wywołały gwałtowną reakcję, w wyniku której w latach 80-tych pojawił się NEO-EKSPRESJONIZM, na który składają się takie odmiany jak: NEUE WILDE w Niemczech i Austrii Georg Baselitz Anselm Kiefer Jörg Immendorff A.R. Penck Markus Lüpertz Rainer Fetting Salomé Elvira Bach Maria Lassnig FIGURATION LIBRE we Francji Rémi Blanchard François Boisrond Robert Combas Hervé Di Rosa TRANSAWANGARDA we Włoszech Francesco Clemente Sandro Chia Enzo Cucchi Mimmo Paladino Remo Salvadori. Nicola de Maria BAD PAINTING w USA Ida Applebroog Chuck Connelly Jean-Michel Basquiat Joe Boudreau Norris Embry Eric Fischl Leon Golub David Salle Julian Schnabel Elizabeth Murray Malcolm Morley Robert Colescott Ursula van Rydingsvard William Wegman Joan Brown William N. Copley Neil Jenney w ANGLII grupa malarzy z kręgu Davida Hockneya Franka Auerbacha Leona Kossoffa. NOWA FIGURACJA Zupełnie wyjątkowe miejsce w historii ekspresjonizmu figuratywnego zajmuje Francis Bacon, którego przełomowe dzieła powstały w drugiej połowie lat 40-tych wyprzedzając rozwój figuratywnego malarstwa amerykańskiego. Do tzw. nowej fiuracji zalicza się również: Jeana Dubuffeta, Rufino Tamayo, Alberto Giacomettiego ,Antonio Saurę, Grahama Sutherlanda, Johna Tunnarda, Johna Pipera i wielu innych, chociaż termin ten nie jest precyzyjny i czasami odnosi się go i do Fridy Kahlo, Diego Rivery czy Fernando Botero. Ostatnim menifestacyjnym wystąpieniem ekspresjonistów jest STUCKIZM W tym dziale przedstawiono wyłącznie prace klasyków ekspresjonizmu.